Strona · s. 10strona oryginału ↗
KOSTJANTYN SUSZKO: «CHORTYCA TO NAJJAŚNIEJSZA RZECZ, Z JAKĄ ZWIĄZAŁ MNIE LOS»
Слово Просвіти, №43 за 2011 рік
— Kostjantynie Iwanowyczu, podczas prezentacji Pana powieści „Inspektor Hors” w grudniu ubiegłego roku z ust kilku przemawiających padły podziękowania za to, że uratował Pan chortyckie pławy. O co konkretnie chodziło? — Nie uratowałem ich osobiście, raczej zainicjowałem ruch na rzecz zachowania najcenniejszej części Chortycy, jej południowego ogona — 327 hektarów lasu łęgowego, poprzecinanego jeziorami, kanałami, strumieniami i zatokami — bezcennych pozostałości Wielkiego Ługu Zaporoskiego, który niegdyś rozciągał się od Chortycy do Chersonia i został zniszczony przez bolszewickich „przekształcaczy przyrody” poprzez stworzenie Zbiornika Kachowskiego. W połowie lat 80. ubiegłego wieku nad tym błogosławionym zakątkiem również zawisło śmiertelne zagrożenie z powodu możliwości budowy przejść mostowych. — Mosty w granicach Zaporoża planowano poprowadzić przez południową część Chortycy? Ale ona już wtedy była rezerwatem! — Mało tego, ląd chortycki w tamtym czasie miał już za sobą trzecią dekadę swojej historii jako rezerwat, ale nikt z władz nie zwracał na to należytej uwagi. — A ekolodzy? — Oni w swoich publicznych oświadczeniach i działaniach całkowicie zależeli od kierownictwa kompartyjnego, więc do dzieła musiała przystąpić społeczność. — Czas wydawał się niezbyt sprzyjający dla rozwijania działalności społecznej, wszak dopiero co rozległ się wybuch czarnobylski… — Rozległ się, ale wybuch ten obudził świadomość Ukraińców, poza tym w 1985 roku rozpoczęła się pieriestrojka. Więc polityczne ocieplenie w kraju było odczuwalne i grzechem byłoby z niego nie skorzystać. W grudniu 1986 roku zorganizowałem Komitet Obrony Chortycy — pierwszą nieformalną strukturę w naszym obwodzie, do której weszli dziennikarze miejscowi, a także akredytowani w Zaporożu korespondenci terenowi gazet republikańskich i ogólnozwiązkowych. Cel: nagłośnić na cały bezkresny Związek Radziecki o nieszczęściu, które zawisło nad Chortycą. Na pierwsze posiedzenie Komitetu przyszło ponad stu ludzi, którym nie było wszystko jedno, ale w interesie sprawy liczbę członków komitetu trzeba było zmniejszyć. Zostawiliśmy najbardziej skutecznych. Obecnie z głęboką wdzięcznością wspominam korespondentów terenowych w obwodzie zaporoskim: Mykołę Horoszka („Robitnycza hazeta”), Mykołę Łobacza („Radianśka Ukrajina”), Heorhija Bohdanowskiego („Agientstwo Pieczati Nowosti”), Stepana Trojana („Izwiestija”) (niech ziemia im lekką będzie), Wiktora Filipowa (TASS—RATAU). A także Petra Horbaczowa — redaktora gazety „Industrialnoje Zaporożje”, który nie tylko ujawnił informację o utworzeniu społecznej (jak wtedy mówiono, nieformalnej) organizacji na rzecz obrony Chortycy, ale także regularnie publikował nasze materiały. Dla kierownika organu prasowego komitetu obwodowego partii była to dość śmiała, a dla nas niezwykle potrzebna postawa, gdyż bez jawności raczej nie osiągnęlibyśmy sukcesu. — Zatem Chortycę uratowało słowo drukowane? — W znacznej mierze. Najpierw przygotowaliśmy list otwarty do pierwszego sekretarza zaporoskiego komitetu miejskiego partii, w którym konsekwentnie i szczegółowo wyłożyliśmy wszystko dotyczące problemu budowy przejść mostowych w granicach Zaporoża i przekonująco udowodniliśmy, że wariant, na którym nalegają projektanci, stanie się zgubny dla wyspy-rezerwatu. Według mojego zamysłu list miało podpisać 25 znaczących postaci obwodu — Bohaterowie Pracy Socjalistycznej (znani hutnicy, budowniczowie maszyn), znani aktorzy, naukowcy, pisarze. Jednak podpisała tylko połowa, reszta odmówiła. A z czasem przeważająca większość sygnatariuszy listu, przede wszystkim bohaterowie pracy, odwróciła się od nas i zaczęła wspierać zgubny dla Chortycy wariant budowy. Mimo to list z głośnymi podpisami zrobił swoje. Stał się jakby uwerturą w naszej walce o Chortycę. — Zatem od listu zaczął się pozytywny przełom w problemie? — Nie. List zbiorowy stał się jedynie swego rodzaju ważnym epigrafem do całego szeregu naszych publikacji. Jeśli chodzi o przełom, to w wyniku pracy Komitetu nastąpił on najpierw w świadomości ludzi. Potwierdziło to referendum, które na nasze żądanie przeprowadzono wśród czytelników gazety „Industrialnoje Zaporożje”, która wychodziła wtedy w nakładzie 250 000 egzemplarzy. Pod sąd ludzki poddano cztery warianty budowy przejść mostowych w granicach Zaporoża: 1. Przez południową, łęgową część Chortycy. 2. Przez centralną część Chortycy. 3. Obok działających mostów Preobrażeńskiego. 4. Na południe od Chortycy. Całą „mostową” pocztę redaktor „Industriałki” Petro Horbaczow polecił od razu przekazywać osobiście mnie, abyśmy zbiorowo, na posiedzeniu Komitetu, prowadzili obliczenia głosów w celu ogłoszenia ich w gazecie w trakcie otwartej dyskusji nad problemem. W ten sposób całkowicie wykluczono manipulacje, fałszerstwa, bo wszystko liczyliśmy starannie, gdyż czuliśmy odpowiedzialność, która spadła na nasze barki, i wiedzieliśmy, że z czasem wyniki naszych obliczeń będą sprawdzać przedstawiciele struktur partyjnych i radzieckich. (Tak też było). Otrzymaliśmy około siedmiu tysięcy listów: przeważająca większość uczestników referendum opowiedziała się za wariantem budowy mostów poza granicami Chortycy. W dyskusji wzięli udział nie tylko mieszkańcy obwodu zaporoskiego. Bez przesady można powiedzieć, że nie tylko Zaporoże, ale cała Ukraina, a nawet znaczna część Związku Radzieckiego stanęły w obronie Chortycy. — Czy to było zwycięstwo? — To była dopiero błogosławiona jesień 1987 roku. Referendum powołało do życia Komisję Rządową, w skład której weszli przedstawiciele kierownictwa obwodu zaporoskiego, ministrowie republikańscy i zastępcy ministrów resortów związanych z problemem, naczelnik Głównego Zarządu Żeglugi Śródlądowej Ukrainy, dyrektor Instytutu Archeologii Akademii Nauk USRR. Znamienne, że na posiedzenia komisji obowiązkowo zapraszano członków naszego Komitetu, mieliśmy prawo do wystąpień. — Czy przed obrońcami Chortycy wszędzie rozścielano swego rodzaju czerwony dywan? — Skądże! Raczej było to tylko zewnętrzne przestrzeganie etykiety przez oponentów. A ile było zakulisowych intryg!.. Oddając należne naszemu Komitetowi, władza po cichu pielęgnowała zamiar budowy mostów tylko przez pławy wyspy. W tym celu organizowano tak zwane dyskusje w kolektywach pracowniczych, dokąd nas, oczywiście, nie zapraszano i gdzie ludzi pracy agitowano do głosowania za wariantem mostu przez pławy Chortycy. Szczególną aktywność i nieprzejednanie... Spotkawszy się z Kostjantynem SUSZKIEM — znanym zaporoskim pisarzem, laureatem nagrody imienia Iwana Franki z okazji jego 65. urodzin, nie rozmawialiśmy o jego działalności twórczej, a skupiliśmy się na tej stronie życia jubilata, która wydaje nam się nie mniej ważna niż osiągnięcia na niwie literackiej. Co więcej, ta strona jest ściśle związana z 25-leciem rozwijania się tak zwanego ruchu nieformalnego na Ukrainie.
nieprzejednanie okazywało Główne Zarząd Architektoniczno-Planistyczny Zaporoża na czele z nieustępliwym głównym architektem. Niezawodnie wspierani przez władze, architekci, otrzymawszy sobie do pomocy zasłużonych hutników, nie tylko otwarcie (nawiasem mówiąc, bardzo niekulturalnie!) polemizowali z nami, ale i brutalnie oskarżali nas, przede wszystkim mnie, że rzekomo „swoją Chortycią utrudniacie życie mieszkańcom przemysłowego miasta”. — A jednak zwyciężyliście. — Rzeczywiście, i tutaj muszę zauważyć, że w obecnych warunkach wszystko skończyłoby się zupełnie inaczej. Proszę powiedzieć, kto dzisiaj liczyłby się z opiniami „jakichś bazgraczy”? A wtedy — było… — A dlaczego to właśnie Pan zapoczątkował i stanął na czele ruchu w obronie Chortycy ćwierć wieku temu? — Widocznie dlatego, że Chortyca to mój los, moje główne powołanie. W czasie rozwijania się batalii byłem redaktorem gazety zakładowej „Dnieprostrojewiec”, a dorabiałem w rezerwacie jako leśnik. Przez dziesięć z okładem lat obszedłem słynną wyspę do najtajniejszych zakątków, wiedziałem o niej wszystko i odczuwałem jak żywą istotę. Właściwie z leśnictwem nie miałem zawodowego związku, a na pół etatu zatrudniono mnie dlatego, że zajmowałem się ochroną rozlewisk. Znali mnie wszyscy okoliczni kłusownicy, w różnych okolicznościach spotykałem się z nimi twarzą w twarz w ostępach rozlewisk i ocalałem, bo mnie, widocznie, chroniła Chortyca. Zdołałem wtedy wydać książkę lirycznych szkiców oraz szereg publikacji reklamowych i problemowych. Dzięki tym publikacjom znano mnie w mieście i obwodzie, więc wychodziło na to — komu, jak nie mnie! Znamienne, że wtedy absolutnie niczego się nie bałem, byłem bezgranicznie przekonany o swojej racji; myślę, że czuli to oponenci i odpowiednio to na nich działało. Wtedy też, między innymi, usłyszał nas wybitny poeta Borys Olijnyk. Deputowany Rady Najwyższej ZSRR, uważnie obserwował przebieg wydarzeń w Zaporożu, wielokrotnie składał odpowiednie zapytania do zaporoskich władz w sprawie Chortycy, udzielał wywiadów w jej obronie i prawdopodobnie to właśnie on spowodował publikację w „Radiańskiej Ukrainie” 27 lutego 1987 roku pod tytułem „Ocalmy dla potomnych”. Cieszyła nie tyle obszerność publikacji, co potężna lista autorów: lotnik-kosmonauta ZSRR O. Wiktorenko, poeci i prozaicy I. Dracz, B. Olijnyk, J. Szczerbak, M. Winhranowski, W. Kniaziuk, P. Rebro, artysta ludowy D. Hnatiuk, członek korespondent Akademii Nauk Ukraińskiej SRR D. Hrodzynski, kierownik wydziału rady sił wytwórczych Ukraińskiej SRR AN Ukraińskiej SRR W. Sachajew, od stowarzyszenia „Zielony Świat” W. Wowacz, S. Kurykin, B. Piriashwili, W. Poliszczuk i inni. Z czasem za Chortycią oddali głosy prezydent AN Ukraińskiej SRR, akademik B. Paton, wiceprezydent AN Ukraińskiej SRR, przewodniczący komitetu narodowego Ukraińskiej SRR ds. programu UNESCO „Człowiek i biosfera” K. Sytnyk, doktor nauk biologicznych, profesor, zasłużony działacz nauki Ukraińskiej SRR M. Wojinstewski. W Moskwie, na plenum Związku Pisarzy ZSRR, poparł nas przewodniczący zarządu Związku Pisarzy Ukraińskiej SRR W. Karpow. Po takim wybuchu informacyjnym głos zabrał pierwszy sekretarz KC KPU W. Szczerbycki. Występując na październikowym (1988 roku) plenum KC KPU, poruszając problem „wrzenia” uczuć obywatelskich, powiedział, że do tego „…wystarczy wspomnieć, na przykład, historię z projektem mostu przez wyspę Chortycę w Zaporożu, wycinkę części Lasu Hołosijiwskiego w Kijowie…”. Choć fraza jest krótka, to wykorzystaliśmy ją, jak należy. — Proszę opowiedzieć o desancie do Zaporoża uczonych biologów z Moskwy… — Był taki desant. W kwietniu 1989 roku zainicjowali go zaporoscy włodarze, aby nie tylko biolodzy, ale i ekonomiści, socjologowie, ekolodzy, a nawet psycholodzy w wyniku pobieżnego zapoznania się z Chortycią wydali taki sobie dokumencik, na podstawie którego na Chortycy można by budować cokolwiek i gdziekolwiek. Ja, na zaproszenie kierownika potężnej grupy uczonych, dyrektora Centralnego Instytutu Ekonomiczno-Matematycznego AN ZSRR, członka korespondenta AN ZSRR W. Makarowa, podjąłem się towarzyszyć niespodziewanym ekspertom w ich błyskawicznej podróży po wyspie. Zapoznanie z florą i fauną Chortycy moskwianie zamierzali ograniczyć do godziny lub dwóch, ale kiedy znaleźli się tutaj, obsesja prawdziwych uczonych wzięła górę nad ugodowością. Podążając za mną stepowymi zboczami, które schodzą do Starego Dniepru, stołeczni wycieczkowicze zwalniali kroku, bo „na przeszkodzie”, niemal na każdym kroku, stawały rzadkie rośliny z czerwonej księgi. Raz po raz rozlegały się okrzyki zachwytu, dotąd nadęci ludzie zmieniali się dosłownie w oczach, już nigdzie nie spieszyli się z wyspy i wieczorem staliśmy się nie tylko przyjaciółmi, ale i współmyślicielami. Coś „kompromisowego” próbował uknuć doktor nauk biologicznych, członek korespondent AN ZSRR W. Tichomirow, ale podstępne papierowe insynuacje nie zdołały przyćmić żywej Chortycy. — I nieszczęście odstąpiło od wielce doświadczonego rezerwatu? — Nie od razu i nie ostatecznie. Latem 1989 roku wokół problemu mostowego panował spokój, ale ja mu nie ufałem. Nie wierzyłem, że działa on na korzyść Chortycy. I niestety, moje przeczucie się sprawdziło. Zatem zwycięstwo naszego Komitetu można było upatrywać tylko w jednym: udało nam się odciągnąć niszczycielską autostradę z dwoma mostami od bezcennych chortyckich rozlewisk, jednak samej wyspy spod uderzenia nie wyprowadziliśmy. Jesienią 1989 roku odbyła się sesja Zaporoskiej Rady Obwodowej, na której rozpatrywano wariant budowy nowych mostów przez centralną część Chortycy, gdzie znajdują się sady i pola. A już później, zwłaszcza pod koniec lat 90. i na początku 2000., znów wszystko się poruszyło. Czego to nie było za nowożytnych „panów życia”: i próby urządzenia na Chortycy hipodromu, i dążenia do rozbudowania tam aquaparku, pola golfowego oraz lotniska dla lekkich samolotów wycieczkowych… Inicjowano nawet próbę zrewidowania zasadności statusu rezerwatu wyspy. Ostatecznie wszystko sprowadziło się do budowy przejść mostowych, która rozpoczęła się w grudniu 2004 roku.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
