Strona · s. 8strona oryginału ↗
Bohdan STELMACH: „Czasami stawałem się samym Tarasem”
Слово Просвіти, №43 за 2012 рік
Władze partyjne nie chciały „zaśmiecać” centrum Lwowa „nacjonalistą Szewczenką” — Czy świat zna Ukrainę i czy ją szanuje? — Ukraina i świat — to stara formuła, stale dla nas, Ukraińców, interesująca, tak jak dla Amerykanów interesująca jest Ameryka i świat, czy, powiedzmy, dla Czechów — Czechy i świat. Czy świat zna Ukrainę? Kto musi, ten zna ją na poziomie technologii kosmicznych, a komu jest to nieistotne, ten zna „oto ukraiński barszcz i ukraińska słonina”. Zacytuję Majakowskiego: „Znają dwóch sławnych Tarasów — Bulbę i znanego Szewczenkę”. Szewczenko, jak widzimy, jest „znany”. I przez Szewczenkę — Ukraina była, jest i będzie znana na świecie. Znowuż dla tej części świata, której jest to interesujące. — Czy podobne nietolerowanie tożsamości narodowej Ukraińców za czasów Szewczenki istnieje i dziś — pod koniec XX i na początku XXI wieku? — W nietolerowaniu naszej tożsamości narodowej odbiła się cała ukraińska historia stosunków z sąsiadami — bliższymi i dalszymi, przychylnymi nam i nie bardzo. W nietolerowaniu naszej tożsamości narodowej przegląda się odwieczne ukraińskie janczarstwo odszczepieńców, zdradziecka schizofrenia renegatów — od czasów Andrzeja Bogolubskiego — przez Szewczenkowe „krzywoszyjki” i moskiewski „brud” aż po dzisiejszą komuno-regionalną mierzwę. „Nie tak ci wrogowie, jak dobrzy ludzie” — dziś dla mnie brzmi nieco konkretniej: „nie tak ci Moskale, jak kałasniczenki”. A co do podobieństwa dawnej (czasów Szewczenki) i dzisiejszej pogardy dla naszych narodowych dążeń państwowych, to dzisiaj mamy znacznie gorzej, bo przez te ponad półtora wieku, które minęły od śmierci Kobziarza, Ukraina doznała takiej krzywdy, że innym krajom wystarczyłoby tego na kilka tysiącleci. Ale wytrzymujemy, ponieważ jest z nami Szewczenko, który, niestety, nie ma jeszcze czasu, by wszystko porzucić i polecieć „do samego Boga modlić się…”. I nie ma czasu właśnie przez nas. Nie może porzucić „i łanów, i gór” przez naszą uległość, niezdecydowanie, tchórzliwą ostrożność, udekorowaną flagami pseudodemokratyzmu pod fałszywą tolerancję. — Która z piosenek do Pana słów najbardziej Panu odpowiada? — To „Mamina świetlica” z Ihorem Biłozorem. Tam też jest Szewczenko: W ciszy świetlicy uroczystej Sercem czytało dziecię Niebieskie Szewczenki oczy I złote wyszycie. To dziecię — to ja przed portretem Kobziarza w naszej „wielkiej chacie”, czyli w świetlicy. Znałem tego wąsacza od małego, deklamowałem jego „Rozrytą mogiłę” w naszej wiejskiej czytelni. Mówiono, że ten wieczór szewczenkowski w 1947 roku w Turkotynie ochraniali chłopcy z lasu. Długo uważałem, że byli to moi starsi bracia Mychajło i Ołeksa oraz moi stryjowie Wasyl, Iwan i Petro. Ale to nie byli oni: do marca 1947 roku nikt z nich nie dożył. Teraz oni są — kto w Hlinianach w braterskiej mogile, kto — w czeluściach Magadanu. — Bohdanie, przeczytawszy Pana poemat-tetralogię, chcę zapytać, od czego to wszystko się zaczęło?
— Z Bożej woli, czyli — z przypadku. Szedłem obok lwowskiego Teatru Młodego Widza i spotkałem się z głównym reżyserem tego teatru Myronem Łukawieckim. „Słuchaj — mówi — mamy aktora Wasyla Baszę, bardzo podobnego do młodego Szewczenki. Napisz nam sztukę dla niego”. Doświadczenie już miałem: kilka przedstawień dziecięcych według moich sztuk wystawiali nawet zańkiwczanie. Teatr zawsze kochałem, więc od razu się zgodziłem i napisałem sztukę wierszem. Z powodzeniem wystawił ją znany ukraiński reżyser Serhij Proskurnia w marcu 1989 roku w Teatrze Młodego Widza z W. Baszą w roli głównej. Swoją drogą, jeśli mój wiersz „Pomnik” jakoś przyczynił się do tego, że pomnik T. Szewczenki we Lwowie stoi dziś w centrum miasta — to też dzięki „Tarasowi”. Idea wiersza zrodziła się w lutym 1989 roku w oczekiwaniu na premierę. To był ten czas, kiedy we Lwowie spierano się, kłócono, nie można było ustalić, gdzie postawić pomnik. Władze partyjne nie chciały „zaśmiecać” centrum Lwowa „nacjonalistą Szewczenką”, więc warianty były różnorodne… Chciały ustawić pomnik poza głównym prospektem, ale naród nalegał na swoim. Po premierze „Tarasa” w Teatrze Młodego Widza postanowiłem ucieszyć młodych widzów i rok później na scenie TM W pojawił się jeszcze jeden spektakl Serhija Proskurni — „I złotej, i drogiej”, o dzieciństwie Szewczenki. Te dwa poematy dramatyczne z czasem ujrzały światło dzienne w wydawnictwie „Kameniar” — jako dylogia „Taras”, którą Ministerstwo Kultury Ukrainy wyróżniło nagrodą imienia Iwana Kotlarewskiego.
„Ja z Tarasem chodziłem do tych słupów, co niebo podpierają” — Jak Pan po cichu rozmawiał z Tarasem Szewczenką przez wiele lat? Czy długo uczył się Pan „rozmawiać z duszą” ukraińskiego geniusza? — Cicha rozmowa między nami była — to prawda, ale prowadził ją nie tyle ja z Tarasem, co on ze mną: językiem swojego „Kobziarza”, językiem swoich autobiograficznych powieści, licznych listów. „Smutnymi wierszami” Szewczenkowych dum wędrowałem nie rok i nie dwa, i to nie metafora. Chciało się poznać Szewczenkę jako swojego najbliższego towarzysza. Z Tarasem chodziłem do tych słupów, co niebo podpierają, potem pasłem jagnięta za wsią, lubiłem rysować, cierpiałem diaka, tułałem się z czeladnikami Engelhardta po Wilnie… po Petersburgu… — Jakie książki wywarły na Panu największe wrażenie podczas studiowania życia T. Szewczenki? — W mojej bibliotece do dziś na czołowym miejscu są „Wspomnienia o Szewczence”, „Taras Szewczenko-Hrusziwski” Ołeksandra Konyskiego, „Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii”, „Słownik szewczenkowski”, „T. H. Szewczenko. Biografia”, „T. H. Szewczenko w epistolografii”, „Noce Ukrainy, albo Rodowód geniusza” Jerzego Jedliczewicza, „Prawda Kobziarza” Wasyla Barki, „Powieść o wiecznym życiu” Leonida Bolszakowa oraz jegoż „Był o Tarasie” w trzech tomach, „Niezgłębiony apostoł” Wasyla Pacharenki, „Szewczenko jako mitotwórca” Hryhorija Hrabowycza, utwory artystyczne o Szewczence Petra Żura, Leonida Smilianskiego, a także różnorodne wydania utworów samego Tarasa Szewczenki z odpowiednimi komentarzami redaktorów. — Jak długo wyrastał Pan ze swoich „małych lat”? — Ze swoich „małych lat” wyrosłem bardzo szybko. Kiedy nie miałem jeszcze pięciu lat, na moich oczach 13 lutego 1948 roku aresztowano ojca, dali mu 15 lat i jeszcze na 5 — pozbawili praw. Ojciec wrócił do domu latem 1956 roku — po Workucie, Incie i Abiezie, kiedy właśnie „trzynasty rok mijał”. Już chodziłem do szkoły, do lasu po drewno, do kołchozowego stogu po słomę (kradłem!), pasłem krowę, doglądałem suszarni w jesiennym sadzie, czytałem książki, uczyłem się grać w szachy, prenumerowałem gazetę „Zirka”. Cztery lata uczyłem się w turkotyńskiej szkole, kolejne trzy — w kurowickiej siedmiolatce (wieś Kurowyczi 3 km od naszej
Turkotyna). Dalej Lwów: ósma, dziewiąta i dziesiąta klasa, uniwersytet. — Czy znajduje Pan porozumienie ze swoim Losem? — Porozumieć się ze swoim losem potrafią ludzie ugodowi, cierpliwi, silni. Czy należę do nich — nie wiem, ale na los nie narzekam. Coś przyjmuję jako dar, coś — jako pokutę. Z losem się nie spieram. Zresztą w moim poemacie nie ma ani jednej sceny, w której Taras rozmawiałby z Losem bezpośrednio. Ale kochał go — takiego, jaki miał. — Kiedy (i jak) przyszła do Pana okrutna prawda otaczającego świata — zwłaszcza w odniesieniu do Ukraińców? — Stało się to jesienią 1950 roku. Chodziłem do pierwszej klasy. Wtedy w Turkotynie, jak rozumiem dzisiaj, kończyli kolektywizację. Mama chowała się w polu — dokopywała ziemniaki, a ja zostawałem “na gospodarstwie”. Siedzę naprzeciw słoneczka na ścieżce w ogrodzie, bawię się orzechami, aż tu “oni” — trzech pachołków “z rejonu”: — Gdie mat’? — Pojechali do Lwowa — skłamałem. — Kada prijediet? — Nie wiem — przestraszyłem się znów swojego kłamstwa i wyciągnąłem do obcych kilka orzechów. — Może chcecie orzechów? Odwrócili się i poszli, a mnie było wstyd za siebie, za swój strach, za swoją bezradność. Trzeba było szczekać na nich! Gryźć! Żreć! A ja im — “może chcecie orzechów?” Zła i okrutna prawda otaczającego świata od tamtej pory dla mnie jako dla Ukraińca, chyba nigdy nie złagodniała. A ta sytuacja, która wytworzyła się teraz, ukazała nam takiego bezczelnego okupanta i takie janczarstwo, że ho ho! I nie ma na nich ani hajdamaków, ani chołodnojarskich kozaków, ani banderowców. Są, co prawda, poszczególni płatni killerzy, ale na swoje honoraria wybierają nie tych. — Może nam, Ukraińcom, przyjdzie jeszcze kiedyś wziąć szable do rąk? — Wydaje mi się, że szabel nigdy z rąk nie wypuszczaliśmy. Ale te szable już takie wyszczerbione!.. “Los mój zawsze szedł ze mną obok” — Czy był ktoś, kto “wypychał” Pana z biedy? — To przede wszystkim moja żona Maria. Byli inni ludzie, którzy odsuwali mnie sprzed oczu biedy. To pułkownik Sokołow — szef sztabu 19. brygady wojsk kolejowych w Krasnojarsku, nieżyjący już reżyser Jarosław Małanczuk — niech Bóg opiekuje się duszą jego, mój przedwieczny pobratymiec — zańkiwczanin Jurko Bryłyński. — Czy udało się Panu “wyprosić”, aby “ciężar bytu nie wgniatał w glinę”? — Ciężar bytu w glinę wgniata wszystkich i prośby tutaj nie pomagają. Przez całe życie nieustannie grzęźniemy — kto szybciej, kto wolniej — w zależności od tego, jaka u kogo pod nogami glina: twarda opoka czy rozmokłe gnilisko. Ale w końcu w glinie znajduje się każdy. Inna rzecz, że jeden, zrozumiawszy to, lamentuje i skomle, a drugi — śpiewa sobie, jak śpiewał, jakby nic się nie działo. — Czy nieśmiertelne Słowo unieśmiertelniło nas, Ukraińców, na świecie? — Nas unieśmiertelniło nieśmiertelne Słowo Tarasa Szewczenki. I w nas samych, i na Ukrainie, i na świecie. Tych, oczywiście, którzy na tę nieśmiertelność zasługują, którzy jej pragną i rozumieją. Bez Szewczenki ukraińskie słowo w obecnym jego statusie mogłoby nie dożyć naszych dni. Ale dożyło. I z nim na gruncie nieśmiertelności Szewczenki wyrastają teraz nasze słowa, a za naszymi — wyrastać będą słowa “nienarodzonych”, i tak bez końca. — Jak u Pana zaczęło dojrzewać słowo? Czy dawno poczuł Pan, że “słowa — to dzieci Boga”? — Dojrzewa słowo w każdym z nas niezauważalnie i uchwycić jakoś ten proces jest niemożliwe. Tak dojrzewa owoc — od zawiązka, codziennie rosnąc, z zielonego stając się żółtym, rumianym czy jeszcze jakimś. Ale słowo, w odróżnieniu od owocu — nie więdnie, nie przejrzewa i go nie zjadają. Słowo jest wieczne — w pieśniach, w książkach, w modlitwie. Człowiek potrzebuje słowa codziennie, co godzinę, co chwilę. I szuka go nieustannie. A ono, słowo, szuka ciebie. Zwłaszcza gdy jest materiałem twórczości. Tutaj już wzajemne poszukiwanie i każde szczęśliwe znalezisko staje się wielką radością. Słowa — to dzieci Boga. Bo któż je mógł włożyć w nasze usta, w nasze dusze, jak nie Wszechobecny. Dawni Egipcjanie nazywali hieroglify “słowami Boga”. A “Kobziarz” Szewczenki przekonał mnie, że ukraińskie słowa w nim — to dzieci Boga. — Dlaczego nam, Ukraińcom, tak ciężko być dla siebie braćmi? — Ja — Ukrainiec i mógłbym być bratem każdemu innemu Ukraińcowi. Ale — UKRAIŃCOWI. Mógłbym być i jestem bratem wszystkim nie-Ukraińcom, którzy kochają mnie, Ukraińca, i moją Ukrainę, i mojego Szewczenkę. A ciężko nam czasem być braćmi, bo w granicach Ukrainy jesteśmy, jakby nie patrzeć, przybłędami, wychowanymi w różnych imperialnych rodzinach. Póki to się nie zatrze, nie zapomni, dopóty będzie migotać bielmami nasze niebraterstwo. Przecież “głuchy ciężar Szanowni czytelnicy “Słowa Proświty”, nie traktujcie tych słów znanego ukraińskiego poety, dramaturga i tłumacza, zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Bohdana Stelmacha jako zbyt patetycznych. Do wyniesionych w nagłówek słów Bohdan ma pełne prawo, ponieważ, jak sam opowie w tym wywiadzie, w istocie przeżył swoje życie z T. Szewczenką. A to zrealizowało się w czterystustronicowy tom “Taras” i w jednoimienne sztuki, które w różnych hipostazach “wzięły na uzbrojenie” Teatr Młodego Widza we Lwowie (Pierwszy ukraiński teatr dla dzieci i młodzieży), Lwowski i Chmielnicki teatry lalek. Maksymalnie pełny wariant “Tarasa” zrealizował Czerkaski teatr dramatyczny. Bohdan — autor dramatycznego poematu-tetralogii “Taras”. A jeszcze — ponad dwudziestu książek poetyckich. Bohdan Stelmach — przede wszystkim poeta, w jego dorobku niemało pieśni, muzykę do których pisali W. Iwasiuk, B. Janiwski, I. Biłozir, M. Skoryk, W. Kamiński, O. Ekimian, L. Dutkiwski i inni kompozytorzy. Poemat-tetralogię “Taras” Mychajło Szałata nazwał wyczynem poety. W tym utworze ponad stu bohaterów. “Powiązać wszystkich tych bohaterów z życiem Szewczenki i Nieśmiertelnością Szewczenki — konstatuje Taras Sałyha — to nadtrudne zadanie, ale jeśli jest ono podyktowane autorskim zamysłem, to jest to już twórczy kłopot autora, który świadomie go wybiera, bo wie, co i jak robić”. Zatem, uwadze czytelników “Słowa Proświty” nasza rozmowa z poetą Bohdanem Stelmachem — artystą, którego utalentowany charakter pisma znają nie tylko we Lwowie, gdzie mieszka, ale i na całej Ukrainie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
