Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «Ramię w ramię przeciwko systemowi», s. 7
Ramię w ramię przeciwko systemowi
Слово Просвіти, №43 за 2012 рік
Zakończenie. Początek na str. 7. Podczas jakichś posiedzeń zapisałem piosenkę: Przy armacie stał i furt-furt ładował. I furt-furt (6 razy) I furt-furt ładował. Nie przypominam sobie innej piosenki, którą tak chętnie śpiewali członkowie KTM, która lepiej nadawałaby się na rolę hymnu, dlatego proponuję uznać za taki ten tekst — hymn niezarejestrowanej organizacji bez wyraźnego członkostwa. Kwestie programowe, charakter narodowy Klubu. Liderzy KTM poruszali się w kilku priorytetowych kierunkach. Wskazywali na rozbieżność między deklarowanymi w ZSRR ideałami a rzeczywistością, dążyli do duchowości, prawdomówności oraz narodowo-kulturowej tożsamości. Dla twórczej młodzieży w praktyce oznaczało to tworzenie prawdziwej sztuki zamiast chałtury zarobkowej i kłamstwa. Ówczesne wystawy artystyczne wywierały przykre wrażenie: pyzate dojarki, białozębi mechanizatorzy. Właśnie takie socrealistyczne dzieła dominowały na wystawach, skąd je zresztą kupowano. Artyści domagali się wolnej twórczości, protestowali przeciwko wymaganiom przestrzegania zasad klasowości (partyjności). Analizując leninowski artykuł o literaturze partyjnej, Iwan Switłyczny w jednej z pracowni artystycznych wygłosił wykład na ten temat. Jako drugi krok występowali przeciwko kanonom socrealizmu. Działacze teatralni orientowali się na teatr eksperymentalny. Początkowo w Klubie przeważał kierunek ogólnodemokratyczno-internacjonalny, jak określała go Hałyna Zubczenko. Wkroczenie artystów oznaczało wielkie zmiany: „A my mieliśmy ideę narodową — odrodzenie naszej historii, kultury”. Po śmierci Ałły Horskiej przeglądałem jej papiery i widziałem dyktanda, które pisała ze swoją najbliższą przyjaciółką Nadią Switłyczną, a poznały się, wspominała Nadia, w latach 1963—64. Ponieważ rosyjskojęzyczni początkowo chłopcy i dziewczęta derusyfikowali się i narodowo uświadamiali, Klub Twórczej Młodzieży na oczach stawał się organizacją ukraińską. Ośrodkiem ukrainizacji nie mogło być nic innego, jak prywatna kolekcja, którą nazywano nie inaczej, jak Muzeum Iwana Honczara (uważa się, że powstało w 1959 roku). W jego muzeum stał się Ukraińcem Dziuba. Właśnie Iwan Makarowycz udostępniał młodzieży autentyczne stroje ludowe na ich święta. Dziedziczność pokoleń. Mychajłyna Kociubynśka słusznie pisała: „Klub przyciągał do siebie przede wszystkim, oczywiście, młodzież, ale różnych kategorii wiekowych: tutaj zjednoczyli się zarówno ludzie nieco starsi, z określonymi zainteresowaniami, pewnym doświadczeniem zawodowym, przeważnie już rodzinni, z dziećmi, jak i znacznie młodsi, którzy stawiali pierwsze kroki na samodzielnej niwie twórczej”. Wobec tego Klub narzucał dziedziczność pokoleń, o której pisał Szekspir w „Hamlecie” (I, 5): Zerwała się dni łącząca nić. // Jak mam te strzępy w całość złączyć? (Przeł. B. Pasternak). Trudno przecenić bezpośredni wpływ aktywnego ukapisty, sekretarza kijowskiego komitetu obwodowego UKP, a następnie polityka, prozaika B. Antonenki-Dawydowycza, szeroko wykształconego tłumacza Hr. Kocura, historyka sztuki Iw. Wrony, który zapoznał młodych artystów z twórczością monumentalisty M. Bojczuka. Wszyscy trzej byli więźniami komunistycznych łagrów, więc ich sytuacja społeczna zasadniczo różniła się od oficjalnych przywódców socrealizmu jako metody twórczej. Chętnie wspierał liderów Klubu uczeń Lesia Kurbasa, reżyser Marjan Kruszelnyćkyj. Wreszcie o kontaktach z jeszcze jednym uczonym czasów Rozstrzelanego Odrodzenia, o których mało kto wiedział. W 1960 roku Les Taniuk poznał byłego wychowanka cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego, ucznia akademika F. Szmita, dyrektora charkowskiego Muzeum Sztuki Ukraińskiej Stefana Taranuszenkę. Taniuk zapisał w dzienniku: „Wasyl Weczerśkyj prowadził do Stefana Andrijowycza Taranuszenki. Biblioteka — unikalna! Jego posadzili w tym samym roku co Kurbasa. Usilnie radzi młodym zainteresować się pracami Kateryny Biłokur, która mieszka w Bohdaniwce, rejon jahotyński, Kijowszczyzna. Pokazywał jej prace. Kwiaty. Ale jakie!”. Bywając w Humaniu (a tam byli wszyscy członkowie KTM), młodzież poznawała narodową komunistkę, obecnie najsłynniejszą z więźniarek politycznych, Nadię Witalijiwnę Surowcewą. W atmosferze chruszczowowskiej „odwilży” w Klubie powstała grupa ludzi (Les Taniuk i in.), która zbierała informacje o bolszewickich represjach. Z tej grupy z czasem wyrósł „Memoriał”. W zapisie datowanym na 26 sierpnia 1962 roku L. Taniuk niezwykle szczegółowo opowiedział o wyjeździe do Bykowni. „Na wieczorze Kurbasa podeszła do mnie kobieta, wzburzona, oczy zapłakane. Zaczęła — o stalinizmie, o ofiarach — pomyślałem, że jest z represjonowanych, może wie coś o Kurbasie; nie. Słowo do słowa i nagle: „Oto wy wszystko o Sołowkach, kto i jak tam rozstrzelany… a u nas pod Kijowem swoje Sołowki. Ludzi poległo tam nie mniej niż na Sołowkach; nikt ani słowa. A ich przecież pochować trzeba po ludzku, po chrześcijańsku…”. Razem z Horską i Symonenką dotarli do naocznego świadka tamtych wydarzeń Petra Zacharowycza Kukowenki, który z licznymi szczegółami opowiedział to, co widział i słyszał. Według jego własnych wyobrażeń ludzi zakopywano na terenie czterech lub pięciu hektarów. Na dobę przywożono 5—6 ciężarówek, a w każdej było 40—60 trupów. Z tych liczb u Taniuka wychodziło 420 tysięcy dusz oddanych ziemi przed wojną. Wasyl Symonenko, Ałła Horska i Les Taniuk pojechali we wskazane im miejsca i w lesie odkryli to, czego wolała nie widzieć ówczesna, a i późniejsza władza. Już teraz, podczas corocznych majowych spotkań w Bykowni, jedyny z tej grupy, który pozostał przy życiu, Les Taniuk, opowiada: Chłopcy grali w piłkę, a za bramki służyły im ludzkie czaszki. „Ałła odeszła, rozpłakała się, długo nie mogła mówić. Miejscowy dziadek przy kieliszku opowiadał nam o tym, co działo się po lecie 1936 roku „za zielonym płotem”, którym było ogrodzone to straszne miejsce. Wasyl jakby go nie słuchał. Dziadek poszedł, a Wasyl przeczytał mi takie wersy: Depczemy wrogów i przyjaciół, O biedni jorkowie, wszyscy na jedno kopyto. Na cmentarzu rozstrzelanych złudzeń Już nie ma miejsca dla mogił. To działo się w 1962 roku. Po ćwierćwieczu (1987), kiedy w Moskwie już wrzała pieriestrojka, trzecia rządowa komisja bykowniańska w Kijowie potwierdziła wnioski dwóch poprzednich: w Bykowni leżą ofiary niemiecko-faszystowskich najeźdźców. 6 maja 1988 roku otwarto tu memoriał, przeznaczony do zilustrowania odpowiedniej koncepcji. Zaprojektował go architekt Wadym Mychajłowycz Szarapow. Na kamiennej płycie wyryto bezsumienny tekst: „Tutaj pochowano 6329 radzieckich żołnierzy, partyzantów, podziemnych działaczy, cywilnych obywateli, zamęczonych przez faszystowskich okupantów w latach 1941–1943”. Za niepodległości ten napis został skuty.
Poznawanie dziedzictwa kulturowego, lektorium. Profesjonalna praca działaczy kulturalnych prowadzona była w sekcjach, być może bardziej formalnych niż sam Klub — teatralnej, artystycznej i innych. Ważny zapis w dzienniku Lesia Taniuka z 17 maja 1963 roku: „Byłoby całkiem nieźle zorganizować od jesieni w KTM systematyczne wykłady, tak jak to robi Bohdan Horyń. Chłopcy mają ogromne braki — nie tylko z historii dawnej, ale i z lat dwudziestych. Muszą być systematyczne wykłady — Switłycznego, Dziuby, Koczura, moje o teatrze i dramacie, Kuzyakinej, [Loni] Hrabowskiego — nowa muzyka, chciałbym wciągnąć w to koło apolitycznego na razie [Dmytra] Horbaczowa z muzeum. Żyje jeszcze kohorta starszych — od Antonenki-Dawydowycza do Rylskiego, do Taraszenki, do tegoż samego Mychajła Rudnyckiego; jego można „nakręcić” i poruszyć…”. 8 stycznia 1964 roku Ir. Żyłenko zanotowała: „Wkrótce zaczną się regularne wykłady z osiągnięć fizyki, chemii, biologii, medycyny, techniki itp.”. Realnie z wykładami występowali I. Switłyczny, H. Łohwyn, który kierował wyjazdami w miejsca historyczne Ukrainy z badaniem zabytków architektury.
Relacja składników kulturowych i politycznych szistdesiatnyctwa. Ideologicznym szczytem szistdesiatnyctwa stała się praca Iwana Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” (list przewodni I. M. do Szełesta i Szczerbyckiego datowany jest na grudzień 1965 roku). Czyż nie najważniejsze było tu to, co najstraszniejsze dla partyjnej nomenklatury — rozdzielenie idealnego Lenina i współczesnej partyjnej nomenklatury, poddając ostrej krytyce działalność zarówno współczesnego mu moskiewskiego Biura Politycznego, jak i jego kijowskiej ekspozytury. Późniejsza praca Maksyma Sahajdaka (Stepana Chmary) „Etnocyd Ukraińców w ZSRR” (po aresztowaniu W. Czornowoła ukazywała się tylko w zagranicznym „Ukraińskim wisnyku”, nr 7/8, 1975), była genetycznie powiązana zarówno z pracą Dziuby, jak i bliższą mu pracą Iwana Hela. Z historycznego punktu widzenia interesująca jest nie tyle działalność literaturoznawcza, co przede wszystkim polityczna działalność Iwana Switłycznego, Ałły Horskiej i ich przyjaciół, tym bardziej, że brano ludzi nie tyle za organizację nieautoryzowanych wieczorów poetyckich, co za politykę. W aktach śledczych członków Klubu Twórczej Młodzieży znajdujemy jako „dowody rzeczowe” nie tylko wiersze z samizdatu, ale i tamizdat (w różnej formie) — i „Wywid praw Ukrainy / Opracowanie, artykuł wstępny i noty Bohdana Krawciwa” (Prolog, 1964), i „Ukrainę i ukraińską politykę Moskwy” Myrosława Prokopa (Cz. I. Monachium, 1956), które szistdesiatnyky rozpowszechniali. Najwybitniejsi poeci tamtej epoki pisali o dalekich krajach, wydarzeniach geograficznie odległych od nas. Ale wszyscy współcześni, wszyscy czytelnicy „Literaturnej Ukrainy”, wszyscy obecni na wieczorach młodej poezji, wszyscy szczęśliwcy, którzy słyszeli te utwory w wykonaniu autorskim w domu Switłycznych, po raz pierwszy zapoznając się z tymi utworami, rozumieli, że chodzi o nich samych.
Koniec szistdesiatnyctwa, w szczególności KTM. Działalność szistdesiatnyków wywołała wściekły opór i wszelkie przeszkody ze strony władzy. Brutalnym pobiciem skrócono życie Symonence. Aktywną działalność członków Klubu w ich poprzednich formach przerwały aresztowania w 1965 roku. Listę represjonowanej wtedy młodzieży biorę z książki Wiaczesława Czornowoła („Licho z rozumu”: Portrety dwudziestu „przestępców”: Zbiór materiałów), zestawiając jej informacje z encyklopedią wydawnictwa Smołoskyp „Ruch oporu na Ukrainie”. 24 sierpnia 1965 roku zostali aresztowani Iwan Hel i Myrosława Zwaryczewska (Lwów), 25 sierpnia — Jarosława Menkusz (Lwów), 26 sierpnia — muzealnik i historyk sztuki Bohdan i jego brat Mychajło Horyni (Lwów), laborantka chemiczna Jewhenija Kuzniecowa (Kijów), 27 sierpnia — muzealnik Ihor Hereta (aresztowany w Odessie, przeniesiony do więzienia w Tarnopolu) oraz malarz i grafik Panas Załywacha (Iwano-Frankiwsk), 28 sierpnia student stomatologii Jarosław Hewrycz oraz inżynier instytutu naukowo-badawczego poszukiwań geologicznych Ołeksandr Martynenko (Kijów), Mychajło Osadczyj (Lwów). Tego samego dnia przeprowadzono rewizję u inżyniera-geodety instytutu „Kyjiwobłprojekt” Iwana Rusyna (daty aresztowania brak). 31 sierpnia odbyła się rewizja u Switłycznego, 1 września został po raz pierwszy aresztowany, ale po kilku miesiącach wypuszczony. Stałe prześladowania trwały przez kolejne dziesięciolecia i zakończyły się jego śmiercią. W sierpniu (dat brak) zostali aresztowani także pracownik Instytutu Geofizyki Mykoła Hryń (Kijów), Dmytro Iwaszczenko (Łuck), nauczyciel muzyki Metodij Czubatyj (Tarnopol). Pod koniec sierpnia zabrano Mychajła Ozernoho (obwód iwanofrankiwski), 1 września — historyka Wałentyna Moroza (wykładał w Iwano-Frankiwsku, sądzony w Łucku). Wkrótce dołączono do nich starszych: 4 września 1965 roku wzięto pisarza i pedagoga Mychajła Masiutkę (aresztowany w Teodozji i przewieziony do Lwowa, po raz pierwszy aresztowany w 1937), 13 listopada — leksykografa Swiatosława Karawanśkiego (Odessa, po raz pierwszy aresztowany w 1945). W przypadkowych okolicznościach 23 maja 1966 roku wsadzono pisarza Anatolija Szewczuka, brata Wałerija (Żytomierz). 28 listopada 1970 roku ktoś, do dziś nieznany z imienia, zabił Ałłę Horską. Przed członkami Klubu Twórczej Młodzieży rozpoczął się nowy okres życia. Jaskrawa działalność KTM, pełna nadziei i radosnej twórczości, skończyła się. Dobiegało końca właśnie ich młodzieńcze życie. Rozpoczął się okres tak zwanego „zastoju”. W 1972 roku przetoczyła się nowa fala aresztowań. Przybierając nowe formy, które otrzymały nazwę dysydentyzmu, działalność szistdesiatnyków przeszła na inne poziomy.
Grupa szistdesiatnyków. 1969 r. W ogrodzie studia filmowego im. O. Dowżenki. Siedzą (od lewej do prawej): Mykoła Winhranowśkyj, Jewhen Hucało, Wołodymyr Drozd, Hryhir Tiutiunnyk, Wałerij Szewczuk, Borys Olijnyk. Stoi pierwszy z lewej: Wiktor Iwanysenko
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
