Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Język ojczysty a intelekt

Слово Просвіти, №43 за 2012 рік

Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego Intelekt, jak wyjaśnia słownik języka ukraińskiego, to „rozum, zdolność człowieka do myślenia, rozumowania”. Czy istnieje zależność między językiem ojczystym a intelektem człowieka? Czy dla rozwoju intelektualnego człowieka ma znaczenie, jakim językiem stale się posługuje, w jakim myśli — ojczystym czy obcym? Aby fachowo mówić na ten temat, należy przede wszystkim wyjaśnić, który język jest dla człowieka ojczystym. W niedawno przyjętej przez Radę Najwyższą ustawie „O zasadach państwowej polityki językowej” podano dwie różne definicje tego pojęcia, które wykluczają się nawzajem. W artykule 1 ustawy stwierdza się: „Język ojczysty — pierwszy język, który osoba opanowała we wczesnym dzieciństwie”. W artykule 3 mowa jest już o czymś przeciwnym: „Każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty… i zmieniać swoje preferencje językowe”. Czy istnieją zatem obiektywne kryteria, według których można określić, który język jest dla człowieka ojczystym? Czy rzeczywiście ojczystym jest ten język, w którym człowiek zaczął mówić jako pierwszy? Fakty tego nie potwierdzają. Wybitny ukraiński pisarz i działacz społeczny, autor słynnego czterotomowego „Słownika języka ukraińskiego” Borys Hrinczenko urodził się i wychował w całkowicie rosyjskojęzycznej rodzinie: matka — Rosjanka, ojciec — oficer rosyjskiej armii carskiej, ale za ojczysty Borys Hrinczenko uważał język ukraiński i pracował na rzecz jego zachowania i rozwoju, o czym świadczy cała jego twórczość i jego pełna poświęcenia działalność na polu języka ojczystego. Wybitny ukraiński poeta Wołodymyr Sosiura urodził się i wychował w rosyjskojęzycznym Donbasie, nawet swoje pierwsze wiersze zaczynał pisać w języku rosyjskim, ale za ojczysty uznał jedynie ukraiński i na wszelkie sposoby bronił go oraz cierpiał za niego. Przypomnijmy jego wiersz „Kochajcie Ukrainę”. Znany pisarz Borys Antonenko-Dawydowycz, oskarżany w czasach radzieckich o „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm”, dzieciństwo spędził w rosyjskojęzycznym Briańsku i w rodzinie cały czas słyszał tylko rosyjski, dlatego u niego, jak pisze jego biograf, „najpierwsze wrażenia i język wczesnego dzieciństwa były rosyjskie”. Ale on, jak mógł, bronił praw języka ukraińskiego na Ukrainie. Jemu też przypisuje się znane dzieło o kulturze języka ukraińskiego „Jak mówimy”. I takich przykładów wśród Ukraińców jest niemało. Nawiasem mówiąc, także twórca nowej literatury rosyjskiej, sławny Aleksander Puszkin, w dzieciństwie od rodziców i guwernerów słyszał tylko francuski, rozmawiał tylko w tym języku i pierwsze w życiu wiersze zaczynał pisać właśnie po francusku, ale powiedzieć, że językiem ojczystym dla Puszkina był francuski, byłoby bluźnierstwem. Zatem język ojczysty niekoniecznie jest tym, który człowiek usłyszał jako pierwszy w dzieciństwie, a nawet nie tym, w którym zaczął mówić jako pierwszy. To może język ojczysty człowiek może wybierać, zmieniać jak rękawiczki, w zależności od tego, jaka jest koniunktura, jakie wiatry — dziś jeden, a jutro inny? I to też nie. Ponieważ w narodzie i wśród normalnych ludzi istnieje jasne kryterium określania języka ojczystego. Tatiana, bohaterka poematu „Eugeniusz Oniegin” tegoż Aleksandra Puszkina, nie mówiła w języku rosyjskim: Ona po-russki płocho znała, Żurnałow naszych nie czytała I wyrażałas’ s trudom Na jazykie swojom rodnom… Ale za język ojczysty swojej bohaterki Puszkin uważał rosyjski, choć ona w życiu posługiwała się, jak można się domyślać, tylko językiem francuskim. Taras Szewczenko od 15 roku życia był oderwany od ukraińskojęzycznego środowiska (Wilno, Petersburg), sześć lat starannie studiował, oprócz rysunku, język rosyjski w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (tutaj był on obowiązkowym przedmiotem), dziesięć lat wbijali mu go do głowy podoficerowie na stepach orenburskich, a mimo to nigdy nie uznał go za ojczysty. Przeciwnie, posłuchajmy go. „A na Moskali nie zważajcie, niech oni sobie piszą po swojemu, a my po swojemu. U nich naród i słowo, i u nas naród i słowo”, — pisał Taras Szewczenko w przygotowanej przedmowie do niewydanego „Kobziarza”. Oto i swojego brata Warfołomieja prosi: „Jeszcze raz proszę, napisz mi list po swojemu, bądź łaskaw, a nie po moskiewsku”. Zatem rozmowy o dwóch językach ojczystych u Tarasa Szewczenki — to też tendencyjna ignorancja i bluźnierstwo. Zatem istnieje obiektywne kryterium określania języka ojczystego człowieka — jest to język jego rodu i narodu. Do jakiego narodu się przyznaję, to i język tego narodu jest moim ojczystym, choć ja, powiedzmy, pracując w jakiejś międzynarodowej instytucji, jestem zmuszony stale posługiwać się międzynarodowym angielskim czy rosyjskim językiem albo, przyjechawszy do rodzinnej wsi i szanując krewnych, przechodzę na miejscowy rusiński czy jakiś inny dialekt. Niemcy, na przykład, w życiu codziennym rozmawiają swoimi dialektami, a są one tak różne, że czasem trudno się nawzajem rozumieją, jednak nikt z nich nie uważa dialektu za język ojczysty, a tylko ogólnoniemiecki język literacki. Jeszcze w czasach radzieckich znany radziecki językoznawca Iwan Kostowycz Biłodid z pełnym przekonaniem twierdził: „Językiem narodowym Ukraińców — rdzennej ludności Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jednego z największych narodów Europy, drugiej pod względem liczebności (po rosyjskiej) socjalistycznej nacji Związku Radzieckiego i drugiego pod tym względem narodu w świecie słowiańskim, jest język ukraiński”. I właśnie tak: językiem ojczystym dla Niemca jest język niemiecki, dla Francuza — francuski, dla Rosjanina — rosyjski, a dla Ukraińca — oczywiście, ukraiński. I to naturalne: wszak każdy naród sam sobie tworzy język, bez cudzej pomocy. I tworzy go zgodnie ze swoim, a nie cudzym mentalnością. Ukraińcowi czy Niemcowi nie ma potrzeby nazywać śnieg dwudziestoma różnymi słowami w zależności od jego stanu, a Eskimos ma taką potrzebę, bo to jego życiowa konieczność. Najbardziej optymalna i najbardziej obiektywna definicja języka ojczystego została podana w „Wikipedii” — autorstwo nie jest zaznaczone: „Język ojczysty — język, który wypracowały pokolenia spokrewnione krwią, właśnie ten język człowiek w normalnych warunkach społecznych poznaje jako pierwszy. Nieznajomość języka ojczystego nie wyklucza jego istnienia i nie oznacza automatycznego przypisania tego określenia opanowanemu językowi obcemu”. Jeśli człowiek od dzieciństwa zmuszony jest posługiwać się językiem obcego narodu, to oznacza, że żyje w nienormalnych warunkach społecznych. U niektórych może pojawić się pytanie: po co tyle uwagi językowi w ogóle, a ojczystemu w szczególności? No jest język, choćby czyjkolwiek i jaki by on tam nie był, swój czy obcy, doskonały czy okaleczony — więc porozumiewaj się nim, byle cię rozumieli. Czyż nie wszystko jedno, jakim językiem się posługiwać? Byle żyło się dobrze, byle było pod dostatkiem i jeść, i pić. W czymś, rzeczywiście, wszystko jedno, kiedy chodzi tylko o ludzką wegetację, a w czymś, kiedy chodzi o duchowość, — daleko nie wszystko jedno. W literaturze opisano przypadek, kiedy dzieci od małego nie słyszały ludzkiej mowy. W 1920 roku indyjscy myśliwi odkryli w wilczym legowisku dwie dziewczynki razem z wilczętami. Jedna z nich miała około siedmiu-ośmiu lat, druga — około dwóch. Młodsza wkrótce zmarła, a starsza, którą nazwano Kamala, przeżyła jeszcze około 10 lat. Chodziła na czworakach, opierając się na rękach i kolanach, chłeptała wodę językiem, mięso jadła tylko z podłogi, zrywała z siebie ubranie, nocami wyła po wilczemu. Czyli jej zachowanie było całkowicie zaprogramowane przez wilki. Dopiero po dwóch latach nauczyła się stać, po sześciu — chodzić. W ciągu czterech lat Kamala nauczyła się tylko sześciu słów, a po siedmiu latach — 45. Tak i nie nauczyła się myśleć, nie uświadomiła sobie siebie jako człowieka, choć pod koniec swojego życia zaczęła lgnąć do ludzi. Wśród wilków jej, bez wątpienia, nie brakowało ani wrażeń zewnętrznych, ani jedzenia. Wilki, oczywiście, dbały o nią, jak i o swoje wilczęta. Brakowało jej tylko jednego — ludzkiej mowy. Powiedziano przecież: nie samym chlebem żyje człowiek. Człowiekowi, oprócz pożywienia i ciepła, potrzebne jest jeszcze słowo. Poprzez ludzką mowę ludzka istota programuje się na człowieka. Brak komunikacji językowej doprowadził, jak widzimy na przykładzie Kamali, do całkowitej głuchoty umysłowej ludzkiej istoty. Czymże jest język w ogóle? Język ludzki składa się z trzech komponentów funkcjonalno-strukturalnych: fonetyki (zbiór dźwięków), leksyki (zbiór słów) i gramatyki (zbiór symboli do kodowania możliwych powiązań między zjawiskami rzeczywistości). Fonetyka zapewnia wyjście języka na zewnątrz, do otoczenia, czyli materializuje język. Funkcja fonetyki jest przede wszystkim społeczna. A świat wewnętrzny człowieka, jego psychikę, jego duszę, jego indywidualność kształtują leksyka i gramatyka. Leksyka dzieli na poszczególne elementy wszechświat, który człowiek trzyma w swojej wyobraźni, bo przecież wszystko, co widzimy, słyszymy i czujemy, jest rejestrowane i prawie na zawsze pozostaje w miliardach komórek mózgu. Ponadto leksyka jeszcze w pewnym stopniu określa współistnienie i hierarchię wyodrębnionych w wyobraźni elementów postrzeganej przez człowieka rzeczywistości. Dzieląc ten wyobrażony wszechświat na większe i mniejsze części, leksyka przypisuje im symbole — nazwy, którymi operuje człowiek, kiedy myśli lub komunikuje się. I za każdym razem, kiedy słyszymy to czy inne słowo, w naszej wyobraźni powstają odpowiednie fragmenty otaczającej rzeczywistości. I odwrotnie, kiedy wypowiadamy te słowa, słuchacz też powinien wyobrażać sobie to samo, co my. Inaczej komunikacja nie dojdzie do skutku. A słowa w każdym języku dzielą świat dość różnie, tak, jak go widzi i dzieli pewien naród w całości, czyli nacja. Dlatego w różnych językach prawie nie ma słów o całkowicie tożsamym znaczeniu, aby zamiast nich można było mechanicznie podstawiać słowa innego języka. Gramatyka koduje wszystkie możliwe powiązania między wyodrębnionymi wyobrażonymi elementami rzeczywistości, relacje i interakcje między nimi. Obce słowa ze wszystkimi ich odcieniami znaczeń można jakoś opanować, ale aby pojąć gramatykę — trzeba gruntownie przebudować swój sposób myślenia. Genialny Mikołaj Gogol, pisząc swoje utwory, posługiwał się rosyjską leksyką (prawda, daleko nie precyzyjnie), a gramatyka, sam ład mowy u niego — są ukraińskie. Język rosyjski dla Gogola nie był ojczystym. Jeden z badaczy mniej więcej dokładnie powiedział o języku jego utworów: „On do rosyjskiego żytniego chleba domieszał i ukraińskiej soli, a nawet pieprzu”. Sam Gogol o sobie powiedział jeszcze dokładniej: „Sam nie wiem, jaka u mnie dusza, chachłacka czy rosyjska”. Dusza u niego (postrzeganie rzeczywistości, ład myślenia) była ukraińska, ale on ją tłumił, gnębił i w tym rozdarciu objawił się tragizm Mikołaja Gogola. Człowieka tworzy język. Jak komputer bez programu, wyrażonego jasno określonymi odpowiednimi symbolami, — to tylko metalowy złom, tak i ludzka istota, nie zaprogramowana i nie ustrukturyzowana ludzką mową, nie staje się człowiekiem. Zatem, jeśli język — to program w stosunku do człowieka, to czy jest obojętne, jaki i czyj język będzie pełnił tę funkcję w stosunku do dziecka, które przekształca się w ludzką osobowość? Ludzie różnych narodowości tak czy inaczej różnią się swoim wyglądem: kształtem twarzy, kolorem oczu, postawą ciała. I to jest oczywiste. To dlaczego u ludzi różnych, że tak powiem, populacji narodowych nie powinna w jakimś stopniu różnić się także struktura mózgu, głównego zbiornika ludzkiej duszy? Wszak ludzki mózg — to gigantyczny system, który składa się z wielu miliardów neuronów i mnóstwa połączeń między nimi. Jak pisze znany amerykański psycholog Dennis Coon, „mózg człowieka… składa się ze 100 miliardów neuronów, indywidualnych komórek nerwowych… Każdy neuron w czarującym świecie mózgu jest połączony z 15000”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn