Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

«Kto ceni wolę i swobodę, musi myśleć po barokowemu»

Слово Просвіти, №43 за 2012 рік

— Skąd u Pana zainteresowanie dawną muzyką, przecież to niby zapomniana i mało zbadana warstwa w sztuce? — Z ukraińskiej starodawnej muzyki instrumentalnej jest bardzo mało materiału. Zainteresował mnie ten temat, bo jest ukryty. Od dzieciństwa pociąga mnie starożytność. Kluczowym w twórczości było poznanie Swiatosława Krutykowa, z którym jako lutnista pracowałem w zespole. Później stanąłem na czele Zespołu Dawnej Muzyki, ale pasjonuję się nie tylko starodawną muzyką, piszę też współczesną, to nie przeszkadza, a pomaga przełączać się z jednej epoki na drugą. — Styl baroku stanowi wyrazistą epokę w historii literatury, architektury, malarstwa. Jak odbił się on na życiu muzycznym na Ukrainie? Przecież zachodnioeuropejska tradycja istotnie różni się od ukraińskiej, która ma swoje narodowe cechy… — Przykłady ukraińskiego baroku to perły wśród tych utworów, które pozostały. Najdawniejszym utworem ukraińskiej muzyki instrumentalnej, który został zanotowany, jest taniec „Hajduk” (1540 r.). Możemy mówić o oryginalności w rytmice (w szczególności w rytmofigurach), która jest właściwa ukraińskiej muzyce. Pieśni wokalne doby baroku w ukraińskiej muzyce znacznie różnią się od zachodnioeuropejskiej tradycji. A muzyka instrumentalna ma niemało ogólnoeuropejskich cech. Dobę baroku charakteryzuje większy rozwój świeckiego muzykowania, w szczególności żywiołu tanecznego. Instrumentaliści w tym czasie byli w wielkim poważaniu. Bo, na przykład, ukraińskich muzyków doby późnego średniowiecza, renesansu spotykamy przeważnie w polskich, niemieckich kapelach muzycznych, gdzie grali na dworach. Tak było przez wieki. A od XVI w. kozacka i hetmańska starszyzna sprzyjała rozpowszechnianiu sztuki, poezji, muzyki, w szczególności instrumentalnej. Przypomnijmy, że hetman Bohdan Chmielnicki grał na lutni, Iwan Mazepa — na torbanie (lutni basowej). Psalmy i kanty — religijny, moralizatorski temat, który zawsze był w poważaniu. A barok — to przede wszystkim rozkwit muzyki instrumentalnej. W tym czasie, kiedy na Zachodzie panował klasycyzm, u nas barokowe cechy pozostawały i w połowie XVIII wieku, chociaż u M. Berezowskiego są całkiem klasyczne sonaty. Dlatego nie można mówić, że jesteśmy gdzieś na marginesach europejskiej kultury. — Barokowość oryginalnie i wielostronnie wcieliła się w twórczość Hryhorija Skoworody, do utworów którego Pan się odwołuje… — Skoworoda grał na skrzypcach, bandurze, gęślach, flecie. Wyrazistość i kontrasty ukraińskiej przyrody, mentalności, zmysłowe wahania w życiu, w emocjach są właściwe właśnie muzyce baroku. Ten okres ukraińskiego narodu jest wykwintny, różnorodny i pstry. Ukraińskie barok — to jedna z wyrazistych pieczęci, które można wyryć w ogóle na całej historii kulturowego rozwoju Ukrainy. U Hryhorija Skoworody — prawdziwe arcydzieła twórczości wokalnej, które wspaniale brzmią. Zresztą same teksty są zdumiewające, głębokie, filozoficzne, współczesne. Można znaleźć u niego i klasyczne cechy, które wyrażają się w harmonii jego utworów. Program, poświęcony muzyce baroku, zawsze kończymy właśnie pieśniami naszego wędrownego filozofa. — Czym wyróżnia się, jakie są osobliwości Pana ostatniego albumu „Wsiakomu horodu nraw i prawa”? — To muzyczne odbicie tamtego czasu. Praca jest ciekawa i pstra, jak i samo życie czasów końca XVI—połowy XVIII wieku. Solistką była Nina Matwijenko, która dziwi nie tylko swoim śpiewem, ale i sztuką przeistoczenia. Ona jako fachowy wykonawca całkiem różnie podchodziła do wykonywania liryki miłosnej, pieśni historycznych, utworów filozoficznych, religijnych psalmów. W każdej z tych wokalnych miniatur Nina Matwijenko znajdowała ziarno, na którym budowała nowy obraz. Pstrość i różnobarwność tego dysku jest właściwa tamtej epoce. Weszły tam melodie taneczne z wertepu, utwory z rękopiśmiennego zbioru XVII wieku, z biblioteki Cypriana Żochowskiego, kijowskiego unickiego metropolity. Tam jest ponad 200 utworów instrumentalnych, które brzmiały w połowie XVII wieku. Nagranie zrobił Dmytro Dobryj Weczir (zespół „Wij”), a producentem albumu jest Ołeh Skrypka. Muzyka wyszła na dwóch nośnikach (CD i płyta winylowa). Podczas nagrania użyliśmy lutni, fletów prostych, liry korbowej, dud, różnorodnych instrumentów perkusyjnych, czyli tych instrumentów, które są bliskie miejskiemu przekrojowi kulturowo-muzycznego arsenału. — A czy trudno wokalnie wpisać się w bujne i skłonne do przesady przestrzenie baroku? — To bardzo wysoka poprzeczka i pod względem wykonania, i doboru repertuaru. Równolegle mamy program wokalno-instrumentalny, który pokazywaliśmy na „Średniowiecznej jesieni”. Śpiewała z nami Illaria, która poważnie podeszła do wykonywania starodawnej muzyki i bardzo organicznie wlała się w nasz kolektyw. Staramy się dalej zagłębiać w poszukiwaniach pereł ukraińskiego baroku, włączamy staroświecką bandurę, kobzę oraz inny instrumentarium, który na tym dysku użyty nie był. Czyli rozszerzamy zakres instrumentalny. Jeśli chodzi o wokal, pracujemy w różnych kierunkach, nie jest wykluczone, że będzie nie tylko solo, ale i niewielki chór kameralny. Chciałoby się pokazać różne barokowe gatunki tamtego czasu. — Starodawne barokowe instrumenty dawno wyszły z użycia. Czy udaje się za pomocą współczesnych kopii przekazać ducha i manierę tamtej epoki? — W stu procentach przekazać ducha, manierę epoki — jest nadzwyczaj trudno, bo oryginałów instrumentów strunowych szarpanych tamtego czasu prawie nie pozostało. Najdawniejsze, co zachowano — to instrumenty końca XVIII wieku, ale grać na nich nie można. Jeśli bierzemy historyczną kobzę końca XVIII wieku, to teraz ona, jakkolwiek paradoksalnie by to brzmiało, brzmi mniej autentycznie niż współczesna kopia. Potrzebne jest poważne naukowe podejście do badania instrumentów, które były w użyciu na Ukrainie. Nasi mistrzowie w miarę możliwości robili analizę drewna i badali instrumenty według wszystkich parametrów. Zrozumiałe, że zapisów z tamtych czasów nie ma. Dlatego tutaj trzeba coś przejmować od ludowych muzyków czy od naszych kolegów Polaków i Niemców, którzy lepiej zachowali swoją kulturę i tradycje wykonawcze, zapożyczać pewne osobliwości również od nich. W odróżnieniu od naszych sąsiadów, u nas nie ma specjalnych muzycznych placówek edukacyjnych, które poświęcałyby należytą uwagę studiowaniu muzyki dawnej. Zawsze rozpowszechniona była tradycja ustna, tak jak w dawnych czasach. Ale to problem złożony, bo w odróżnieniu od Niemiec, gdzie pod każdą pieśnią widnieje data, kiedy została napisana, autor, u nas jest „nieznany autor”, „anonim”, „ludowa”. A czym jest „ludowa”? Każda pieśń ma autora. — Rekonstrukcja tradycji kulturalno-artystycznych to bardzo rozpowszechnione zjawisko w Europie. Pan również ucieka się do czasowych metamorfoz. Kto Panu w tym pomaga? — Kiedy grasz muzykę tamtych czasów, to przeistaczasz się nie tylko jako muzyk, ale i jako człowiek. A do tego niezbędna jest dobra znajomość sytuacji politycznej, ekonomicznej i kulturalnej tamtego okresu. Jedna sprawa, kiedy grasz w dżinsach i koszulce, a inna — kiedy zakładasz szlachecki strój. Współpracujemy ze studiem tańca dawnego „Joyssance”. Natalia Skorniakowa jest prawdziwą specjalistką i sama szyje historyczne kostiumy. To również ważne, zwłaszcza dla odbioru wizualnego, bo współczesny widz jest wychowany na show. Jaskrawe kostiumy, ciekawe tańce, to oczywiście dodaje ogólnego wrażenia. To jeden z dodatkowych elementów, aby przekazać odpowiedni sposób bycia i zbliżyć się do autentycznego wykonania. — Jak muzyka barokowa wpłynęła na muzykę kolejnych epok? Wydaje mi się, że to bodaj najwdzięczniejsze tło dla improwizacji i eksperymentów… — Epoka baroku jest bardzo płodna, to wzorzec odkryć, kontrastów, czegoś niebanalnego. Można powiedzieć, że barok jest ponadczasowy — to jak określenie osiągnięć w sztuce. Tutaj są odkrycia w planie harmonicznym i dla współczesnych wykonawców będzie sporo ciekawego. W tamtych czasach zarówno melodyka, jak i harmonia były bardzo wyrafinowane i swoiste. Dlatego ta epoka pracuje również teraz w nowych formach i przejawach. Nie bez powodu w XX, XXI wieku pojawia się rock-barok, neobarok. Wszyscy, którzy cenią wolność i swobodę, powinni myśleć po barokowemu. Rozmawiała Uliana WOLYKOWSKA Występy Zespołu Muzyki Dawnej pod kierownictwem zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Kostiantyna CZECHENI to zawsze coś wyjątkowego, szlachetnego i wyrafinowanego, bez epatowania i nadrywu… Słuchacze mają możliwość zanurzyć się i poczuć atmosferę różnych epok kultury europejskiej. Szczególne miejsce zajmuje tutaj muzyka epoki baroku. Dlatego na prośbę naszych czytelników postanowiliśmy porozmawiać z panem Kostiantynem właśnie o ukraińskim baroku, przesyconym tradycją ludową.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn