Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Dantejskie kręgi represji Ukrainy międzywojennego dwudziestolecia

Слово Просвіти, №43 за 2017 рік

Wreszcie pojawiła się Ustawa Ukrainy „O oświacie”. Przyjęła ją Rada Najwyższa (2017, 5 września), podpisał Prezydent Ukrainy P. Poroszenko. Mimo że ta ustawa, która ma wejść w życie w przyszłym roku, nie jest idealna, a nawet „paradoksalna” (przy braku rubryki „narodowość” w paszportach obstaje się przy statusie mniejszości narodowych; nie wyjaśniono, czym są „rdzenne narody” na Ukrainie, jaki status wśród nich przypada Ukraińcom; gdzie podziała się nacja tytularna), pozbawiła ona sensu antyukraińską ustawę Kołesniczenki-Kiwałowa, pisaną na zamówienie Kremla, a co najważniejsze — otworzyła przestrzeń dla prawnego funkcjonowania ukraińskiego języka państwowego, który przetrwał niejedno stulecie dyskryminacji i lingwocydu, dla uświadomienia go jako „domu bytu” (M. Heidegger) narodu, jako jednej z gwarancji bezpieczeństwa narodowego, a mniejszościom narodowym dano możliwość zrealizowania swoich potrzeb kulturowych i lingwistycznych w „komunalnych placówkach oświatowych”. Jurij KOWALIW, doktor nauk filologicznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Czy może ktoś wymienić podobną ustawę w innych krajach? Jednak wywołała ona niezadowolenie, tak jak w swoim czasie ustawa Centralnej Rady (przed ogłoszeniem IV Uniwersału), na mocy której zapewniono możliwość swobodnego rozwoju mniejszości narodowych, uznano cztery języki państwowe — ukraiński, rosyjski, polski, żydowski. Doświadczenia Ukrainy wtedy nikt nie poparł. Ani bolszewicka Rosja, zakompleksiona na demagogii wolności (w klasowym rozumieniu), ani Polska, która dopiero co wyzbywała się zależności kolonialnej, ani Węgry, ani Rumunia nawet nie dopuszczały takiego humanistycznego czynu. Zdawałoby się, państwowotwórcza decyzja współczesnej Ukrainy powinna wywołać wsparcie światowej wspólnoty, wszak taka praktyka jest rozpowszechniona w wielu krajach. Jednak, jakkolwiek przykro, prawie nic się nie zmieniło. Świat, niestety, nie zmądrzał, jak wcześniej, nie jest zdolny słyszeć innego. Dlatego nie stał się niespodzianką opór Węgier, Rumunii, Polski, Federacji Rosyjskiej, nawet Grecji i Bułgarii wobec ukraińskiej ustawy „O oświacie”, co spowodowało nawet, jak donosi szef węgierskiego MSZ P. Szijjártó, formowanie węgiersko-rumuńskiego „jednolitego frontu” w obronie Węgrów i Rumunów na Ukrainie, nawiasem mówiąc, zapewnionych w szkoły z językiem ojczystym, w odróżnieniu od Ukraińców, którzy w tamtych krajach nie mają ani jednej swojej szkoły, tak jak w Rosji. Doszło nawet do gróźb, kiedy rząd Węgier zwrócił się do Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka o zbadanie sytuacji, grożąc Ukrainie zablokowaniem drogi do UE. W takich działaniach więcej jest polityki, a nie interesu językowego. Ukraińska Światowa Rada Koordynacyjna przy okrągłym stole w Budapeszcie (29 września) w sposób argumentowany odparła roszczenia Węgier. Z Węgrami wszystko jest jasne: w przyszłym roku mają odbyć się wybory, a partia Fidesz liczy na zwycięstwo przy zaangażowaniu do tej akcji dwupaszportowych Węgrów („złota rezerwa”) poza granicami swojego kraju. Analogiczna sytuacja oczekiwana jest także w Rosji, która polega na kultywowanym przez nią „russkim mirze”. Ekspansja kulturowo-językowa ukrywa w sobie pretensje do ukraińskich ziem, gdzie zwarcie zamieszkują Węgrzy, Rumuni, Rosjanie i inni, czasem programuje niebezpieczne konflikty, klasycznym przykładem których może być wojna burska, albo „ratowanie” niemieckojęzycznych obywateli w Sudetach czy „rosyjskojęzycznych” na Krymie, w Donbasie i na Ługańszczyźnie. Sprawa nie w języku, a w politycznych grach, w ekspansjonistycznych zainteresowaniach sąsiadów, które zagrażają integralności Ukrainy. Inna rzecz, gdyby sprawami lingwistycznymi zajmowali się językoznawcy, a nie politycy, dalecy od zrozumienia specyfiki językowej, ale obecnie, jak zawsze, nikt nie przestrzega skoworodyńskiej zasady „pokrewnej działalności”. Bezzasadne i uprzedzone pretensje sąsiednich państw do Ustawy „O oświacie” Ukrainy poświadczają ingerencję w jej sprawy wewnętrzne, są sprzeczne z Ramową konwencją o ochronie mniejszości narodowych (1995), Zaleceniami haskimi dotyczącymi ich praw do edukacji, przeszkadzają w ich integracji ze społeczeństwem ukraińskim. Mimo że Rada Europy poparła Ustawę „O oświacie” Ukrainy, wydaje się, że światowa wspólnota znowu następuje na stare grabie, nie wyciągnąwszy pouczających lekcji z przeszłości, kiedy niektórzy pragną „rewanżu” kosztem innych. W swoim czasie O. Dowżenko w powieści filmowej „Ukraina w ogniu” ustami Ernsta von Krausego dziwił się brakowi u Ukraińców pamięci historycznej (mówią, że z ZNO przeniesiono „Historię Ukrainy” na wybór — czy tak?; to niebezpieczne), co, jak się okazuje, jest właściwe nie tylko im, kiedy historii, taką jaką była naprawdę, nie chcą znać, albo ją mityzują. Dlatego, aby zrozumieć insynuacje wokół całkowicie uzasadnionej ukraińskiej Ustawy „O oświacie”, warto przyjrzeć się minionym wydarzeniom, w szczególności okresowi międzywojennego 20-lecia, rozpatrzyć je w kompleksie, a nie tylko w aspekcie językowym (oświatowym). Po I wojnie światowej, w odróżnieniu od innych narodów słowiańskich, które wywalczyły własne państwa narodowe, Ukraina przeżyła tragiczne rozszczepienie. Stawszy się łupem Polski, Rumunii, Węgier, czerwonej Rosji, zmodyfikowanej w ZSRR, straciła szansę zaistnienia jako pełnowartościowy podmiot historycznego postępu. Europa, zatroskana swoimi problemami, jak zawsze, była obojętna na ukraińską katastrofę: „Kiedy Ukraina w nierównej walce / Cała krwią spływała i łzami ściekała, / I bratniej pomocy czekała dla siebie, / Europa milczała” (O. Ołeś). Odrodziwszy się jako niepodległe państwo, II Rzeczpospolita nie zrezygnowała z zamiarów ponownego zawłaszczenia Ukrainy, przekształciła ją w obiekt własnych interesów polityczno-ekonomicznych i kulturowo-ekspansjonistycznych. S. Czerkasenko ironizował, obrazując, jak na tle krwawej uczty na Ukrainie „W gorączce / Skacze zręcznie przez obręcz / Młody cyrkowy koń — / Goły czart w konfederatce: / Na grzbiecie moskiewski as / Jeszcze się nie starł, / Pogania konia Francuz, / Żeby nie uparł się, / Gdzie nie trzeba…” („Wesele. Sny czarnego kruka”). Poeta apelował do tragicznych wydarzeń, kiedy po klęsce Ukraińskiej Armii Halickiej w starciu z 80-tysięcznym polskim wojskiem generała J. Hallera (1919), sformowanym we Francji wysiłkiem Ententy do walki z bolszewizmem, rozpoczęła się faktyczna okupacja Galicji, Chełmszczyzny, Podlasia, Wołynia. Stało się to po interwencji Paryskiej Konferencji Pokojowej w udaną dla Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej operację wołczuchowską. Strzelcom Siczowym postawiono żądanie natychmiastowego przerwania działań wojennych i ustanowienia linii demarkacyjnej między uczestnikami konfliktu zbrojnego. W tamtym czasie Galicjanom wystarczyło rozsądku (!), by nie posłuchać „mądrych” rad, według których Lwów „trzeba” było oddać Polakom. Z czasem Rada Ambasadorów dopięła swego (13 maja 1919 r.), łamiąc wolę zachodnich Ukraińców, ale decyzje komisji międzysojuszniczej naruszyli Polacy, którzy faktycznie przy wsparciu Ententy „zawłaszczyli” Galicję. Czyż te wydarzenia nie przypominają żądania Europejczyków, by nadać Donbasowi „szczególny status” (reintegracja), ale bez odszkodowania za straty moralne i fizyczne, jakie Rosja zadaje Ukrainie? Na przełomie lat 10. i 20. dzięki staraniom europejskich dyplomatów zmagania narodowowyzwoleńcze zakończyły się niesławnym traktatem ryskim (18 marca 1921 r.) Polski z czerwoną Rosją (RFSRR) oraz jej satelitą USRR, który, naśladując ugodę andruszowską (1667), rozcinał Ukrainę na dwie części. Od marca 1920 r. w oficjalnym polskim urzędowaniu Zachodnią Ukrainę nazywano „Małopolską Wschodnią”, Ukraińców — „Rusinami” (od 1923), mimo że do 1923 r. pozostawała ona pod protektoratem Ligi Narodów. 14 marca Rada Ambasadorów na podstawie traktatów wersalskiego i saint-germainskiego zatwierdziła pozostanie ziem zachodnioukraińskich w składzie Polski oraz przyznanie Galicji szerokiej autonomii. Następnego dnia rząd emigracyjny ZURL zakończył swoje istnienie, pozostawiając na pastwę losu jej obrońców, którzy ze smutkiem nazywali siebie, słowami R. Kupczynskiego, „rycerstwem nieznanej Republiki” („Kto nas krzepi?!”). II Rzeczpospolita od początku swojego istnienia dyskryminowała Ukraińców, jak na przykład pisarza O. Makoweja, uwięzionego w czortkowskim więzieniu (luty 1921 r.) za przestrzeganie ukraińskich zasad pedagogicznych w zaleszczyckim gimnazjum. Decyzja Rady Ambasadorów pozbawiła Zachodnią Ukrainę prawa do bycia podmiotem historycznej egzystencji, jak wyraził się W. Bobynski: „Przeklęci milordzi // i miejsce przeklęte, / Gdzie nam podpisali kajdany / I katorgę w Polsce: // znęcanie się i kraty”. Polska, lekceważąc dokument Ligi Narodów, wbrew własnej konstytucji uchwaliła asymilacyjną „ustawę kresową” (31 lipca 1924 r.) — Lex Grabski (ustawa ministra oświaty S. Grabskiego), której dyskryminacyjny cel został obnażony w broszurze „O nowych polskich ustawach szkolnych” W. Cełewycza. Na podstawie tego „dokumentu” przywracano szkołę utrakwistyczną (w ciągu dwudziestu lat polskich rządów liczba ukraińskich szkół zmniejszyła się z 3662 do 144). „Dwujęzyczność” wprowadzano tylko na pokaz, bo pierwszeństwo dawano językowi polskiemu, tak samo od złego był wybór przez rodziców języka nauczania dla swoich dzieci, zazwyczaj nie na korzyść ukraińskiego w warunkach polityki kolonialnej II Rzeczypospolitej. Okrutna prawda polskiej oświaty, skierowanej na wyniszczenie języka ukraińskiego jako gwarancji narodowego bytu, pokazana jest na przykładzie dyskryminacji wsi Wobnia w opowiadaniu „Celina” J. Hałana — nieoczekiwanego, zdawałoby się, utworu w jego dorobku, wszak komunistyczna ideologia nie uznawała tożsamości narodowych. Nieszczęścia wobnian zaczęły się po śmierci nauczycielki Kozyn, która wychowała jasne dusze na fundamencie narodowym, wraz z pojawieniem się nowego nauczyciela-ukrainofoba pana Chruscielskiego, byłego oficera, szowinisty i sadysty, który terroryzował dzieci za ich ukraińskie pochodzenie i język, na ich oczach podarł portret T. Szewczenki, wywołał u uczniów nie tylko oburzenie, ale i sprawiedliwą zemstę. Na odwiecznie ukraińskich ziemiach, oznaczonych województwami wołyńskim, lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim, masowo osiedlali się osadnicy, naruszając infrastrukturę demograficzną, powodując konfrontację nowo przybyłych kolonistów i Ukraińców-autochtonów, kładąc podwaliny pod niebezpieczne krwawe wydarzenia, które miały miejsce na Wołyniu podczas II wojny światowej, kiedy Ukraińcy zaczęli bronić swojego ustawowego prawa do ojczystej ziemi, siłą odebranej im przez osadników. O. Babij, nie ukrywając sarkazmu, nazwał taką niemoralną praktykę „osadnictwa” „idyllą”: „U nas o miedzę bójka, swary, / Kolonistów — chmury, chmury… / Co za smutek, co za kary, / Boże kary: / Kolonistom dumnym, pysznym / Nasze dzieci w najem wyślemy, / Bo nam ciasno, że aż nie pisniemy”. Obecnie Polacy wyrażają swoje pretensje do UPA, która broniła swojego kraju przed różnorakimi agresorami, bo innej takiej siły w tamtych czasach nie było. Musiała ona mieć do czynienia z osadnikami i ich potomkami. To znaczy, że konflikt wołyński zaprogramowała sama Polska w latach 20., ale obecnie nie ma chęci szukać jego przyczyn. Są wojny, które wymagają usprawiedliwienia, kiedy trzeba bronić siebie, swoją rodzinę, swoją ziemię przed zewnętrznymi destrukcjami. Typowym przykładem może być hajdamaczyzna, którą historycy nazywają „krwawą” (zwłaszcza w Polsce), powołując się na fakty zemsty Ukraińców na swoich krzywdzicielach-cudzoziemcach. T. Szewczenko zawsze był przeciwnikiem przekręcania historii, obalając na przykład typową dla historiografów myśl badacza kozaczyzny A. Skałkowskiego („Historia Nowej Siczy, czyli ostatniego kosza zaporoskiego”, 1841; „Najazdy hajdamaków na Zachodnią Ukrainę. 1733—1768”, 1845): „Hajdamacy — nie wojownicy — / Rozbójnicy, złodzieje. / Plama w naszej historii…”. Poeta daje mu godną odpowiedź, współbrzmiącą z realiami obrońców: „Kłamiesz, ludobójco! / Za świętą wolę-prawdę / Rozbójnik nie stanie, / Nie rozkuje zakuty / W wasze kajdany / Naród ciemny…”. T. Szewczenko dość dokładnie wskazał na zdobywcę czy kolonizatora („wasze kajdany”). Ideolodzy-zdobywcy, nadużywając kategorii szpetoty, przypisywali okrucieństwo tylko powstańcom. Zrozumiałe, że w okresie wojennym naruszenia etyki są nieuniknione. Przy tym warto brać pod uwagę fizycznie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn