Strona · s. 12strona oryginału ↗
«Póki ręka pióro trzyma…» Białoruskiej pisarce z Międzyboża — 125 lat
Слово Просвіти, №43 за 2017 рік
Wasyl HORBATiUK, pisarz, dyrektor Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Literackiego
A jej droga życiowa rozpoczęła się na współczesnej Chmielniczyźnie, między nurtami Bohu Południowego i Bużka — w dawnym Międzybożu, w miasteczku Międzyboż: tutaj 30 września 1892 roku urodziła się Ludwika-Zofia Siwicka (takie jest prawdziwe imię Zoski Wieras). O tym wydarzeniu zachował się zapis w księdze metrykalnej Międzyboskiego kościoła rzymskokatolickiego. Znaleźli go pracownicy Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Literackiego w Państwowym Archiwum Obwodu Chmielnickiego. Przytaczamy zapis w języku oryginału:
“Tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego drugiego roku siódmego listopada w Międzyboskim R(zymsko) K(atolickim) Kościele ochrzczono niemowlę [o imieniu]
dwóch imion Ludwika-Zofia przez księdza Fortunata Pasiukiewicza, administratora tegoż Kościoła, z dopełnieniem wszystkich obrzędów Sakramentu.
Porucznika 48-go piech(otnego)
Odeskiego pułku Antona i
Emilii, z domu Sadowskiej, Siwickich prawowitych małżonków córkę, urodzoną trzydziestego września bieżącego roku w m. Międzyboż.
Chrzestnymi byli:
Dwór(zanin) porucznik Bolesław Talwiński z Dwór(zanką) Anastazją Sadowską”.
Zatem całkiem naturalne, że właśnie tutaj, na Podolu, odbyły się obchody 125-lecia jubileuszu Zoski Wieras. Rozpoczęły się one w Chmielnickim Obwodowym Muzeum Literackim. Pracownicy bibliotek obwodowych i miejskich, pisarze, studenci akademii humanistyczno-pedagogicznej z zachwytem słuchali historii życia i twórczości, działalności społecznej Zoski Wieras. Szczególnie poruszająca była opowieść gościa wydarzeń jubileuszowych — Michasia Skobły, poety, zastępcy przewodniczącego Związku Pisarzy Białoruskich, badacza spuścizny twórczej Zoski Wieras, redaktora i wydawcy książek jej utworów, wspomnień i listów. Czarowała nie tylko treść opowieści, fotografie i kadry kronik z wizerunkiem pisarki, ale także melodyjny i bogaty język białoruski z ust gościa.
Gorliwymi zwolennikami języka białoruskiego, przyrody, zwyczajów rodzimego narodu byli wszyscy z rodziny Ludwiki Siwickiej. Jej ojciec, Anton Michajłowicz, oficer armii rosyjskiej, nazywał siebie Litwinem. Urodził się w 1864 roku w Grodnie, które jest na Białorusi. Ukończył tamtejsze gimnazjum, dużo czytał, kochał poezję. Za ulubionych autorów uważał Adama Mickiewicza i Władysława Syrokomlę. Jego dziadek Ignat Kułakowski był pedagogiem i badaczem starożytności, członkiem Towarzystwa Naukowego nie tylko w Wilnie, Warszawie, Petersburgu, ale i w Danii. Jeszcze w 1834 roku w liście do rosyjskiego ministra oświaty pisał o potrzebie edukacji dla narodu białoruskiego “z uwzględnieniem narodowej odrębności tutejszych ludzi”.
Dziadek przyszłej pisarki ze strony matki Ludwik Sadowski również troszczył się o zachowanie języka białoruskiego, dobrze go znał i posługiwał się nim w rozmowach z chłopami. Był znanym pszczelarzem i ogrodnikiem.
Zoska Wieras w roli Hanki w sztuce “Szlachcic”. 1910 r.
Anton Siwicki po ukończeniu Moskiewskiej Szkoły Junkrów rozpoczął służbę jako podporucznik w Międzybożu.
Tutaj, do miasteczka z majestatycznym zamkiem i prastarą historią, przybył niedawno także gość z Białorusi — by wstąpić na ścieżki, którymi stąpała młoda Ludwika, spojrzeć na dawne mury, które dobrze znała przyszła poetka.
W sali państwowego rezerwatu historyczno-kulturowego “Międzyboż”, gdzie kiedyś mieściły się koszary wojskowe i sztaby, odbyło się spotkanie Michasia Skobły z pracownikami muzeów, bibliotekarzami i nauczycielami lokalnej wspólnoty terytorialnej. Ku zdziwieniu gościa, tutaj już co nieco wiedzieli o swojej obecnie sławnej na Białorusi rodaczce, nawet wydrukowali w zbiorze naukowym jej biografię — na 125-lecie od dnia urodzin.
Jeśli chodzi o młodą Ludwikę-Zofię, to każdego lata wraz z matką wyjeżdżała z Międzyboża do jej rodziców w powiecie sokólskim guberni grodzieńskiej. To właśnie sprzyjało rozwojowi w duszy dziewczynki miłości i oddania dla ziemi białoruskiej, narodu białoruskiego — je później uważała za swoje, rodzime.
W 1904 roku Siwiccy przeprowadzili się do Kijowa, a Ludwika wstąpiła do prywatnej szkoły handlowej L. Wołodkiewicza. W tamtym czasie podstawową edukację, w tym muzyczną, otrzymała od rodziców.
Na czas nauki Ludwiki w szkole przypada jej debiut literacki — w rękopiśmiennym czasopiśmie “Przebiśnieg”.
Po nagłej śmierci ojca w 1907 roku Ludwika z matką przeprowadziła się do rodowego majątku Sadowskich — Wilchowniki w powiecie sokólskim. W następnym roku wstąpiła do 6 klasy prywatnego gimnazjum żeńskiego Katarzyny Barkowskiej, które mieściło się w twierdzy Stefana Batorego w Grodnie.
W tym czasie (1911 rok) pod pseudonimem Mirko rozpoczęła współpracę z czasopismem “Nasza Niwa” — drukowała w nim swoje “utworki” w języku białoruskim.
Należała do składu Grodzieńskiego kółka młodzieży białoruskiej. Działało ono nielegalnie, początkowo pod przykrywką księdza Franciszka Hrynkiewicza, a później w dużym mieszkaniu, które wynajmowała matka Ludwiki — celowo dla zakwaterowania uczniów. Ludwika była bibliotekarką kółka, grała w przedstawieniach. W szczególności w lutym 1910 roku kółko wystawiało na scenie sztukę “Po rewizji” Marka Kropywnyckiego. Grała rolę Panturczychy, a w lutym 1911 roku w “Modnym szlachcicu” występowała w roli Hanki. Pokaz tej sztuki również odbył się w mieszkaniu wdowy po kapitanie. W znacznej mierze działalność kółka koncentrowała się w ich ówczesnym domu. Czytano wykłady, śpiewał chór, wystawiano sztuki, odbywały się zajęcia z nauki języka białoruskiego, przeprowadzano wieczory. Tutaj narodził się też samoróbny almanach “Kłos białoruskiego łanu” (1913 rok), wydrukowany na powielaczu w nakładzie pięćdziesięciu egzemplarzy.
Stopniowo Ludwika wchodziła w życie literackie. Pisywała do gazety “Nasza Niwa”, kontaktowała się z wydawnictwami wileńskimi, korespondowała z białoruskimi pisarzami Iwanem Łuckiewiczem, Wacławem Łastowskim, A. Własowem.
Po ukończeniu gimnazjum (1912) jeszcze rok mieszkała w Grodnie, dorabiała korepetycjami, a potem wyjechała do Warszawy, gdzie uczyła się na 10-miesięcznych kursach ogrodniczo-pszczelarskich oraz na wieczorowych 6-tygodniowych wojskowych kursach sanitarnych (1914 rok).
Z początkiem I wojny światowej wróciła do majątku dziadka Wilchowniki, lecz z powodu wydarzeń wojennych ewakuowała się z matką do Mińska. W latach 1915—1916 pracowała w Białoruskim Komitecie Pomocy Ofiarom Wojny, który zorganizował “Białoruską chatkę”, gdzie prowadzono także znaczącą pracę kulturalną. Wtedy też poznała i zaprzyjaźniła się z Maksimem Bahdanowiczem, który przez pięć miesięcy mieszkał w Mińsku, przebywał w towarzystwie “Białoruskiej chatki”.
Młoda dziewczyna, mimo wady fizycznej (trochę niedosłyszała), całkowicie oddawała się sprawie odrodzenia narodowego narodu białoruskiego. Pracowała w Białoruskim Komitecie Narodowym, w Centralnej Radzie Organizacji Białoruskich, Białoruskiej Gromadzie Socjalistycznej. W tych organizacjach zajmowała stanowisko sekretarza, czyli prowadziła kancelarię. Ale wcale nie tonęła w papierkowej robocie — pragnęła działań, aktywnej pracy. Faktycznie to właśnie jej przyszło kierować procesem przygotowania pierwszego zjazdu wojskowego Białorusinów. Nawiasem mówiąc, Ludwika Siwicka okazała się też jedyną kobietą wśród uczestników zjazdu.
Brała udział w Wszechbiałoruskim Kongresie. Jednak gdy nadchodziła chwila proklamacji Białoruskiej Republiki Ludowej, do sali wtargnęli bolszewicy i aresztowali prezydium, siłą broni rozpędzili delegatów. Tak zakończyła się próba budowy własnego państwa. Ludwika Siwicka zmuszona była przejść niemal do działalności nielegalnej. Wtedy też po raz pierwszy podpisała swój utwór — liryczny obrazek „Niemen”, wydrukowany w gazecie „Wolnaja Biełaruś” 7 lipca 1917 roku — pod literackim pseudonimem Zośka Wieras. Zośka — od swojego drugiego imienia Zofia, Wieras — bo bardzo kochała tę roślinę, a i przedtem właśnie podarowano jej bukiet wrzosu. Bliskie stosunki nawiązały się u Ludwiki z rewolucyjnym działaczem i pisarzem Fabianem Szantyrem. Mieszkał on w Bobrujsku, ale często bywał w Mińsku. Tak jak Ludwika, brał udział w pracy kółka „Białoruska chatka” w latach 1916—1917, był aktywny w życiu politycznym i społecznym. Dziewczyna również odwiedzała go w Bobrujsku, a zwłaszcza gdy w 1918 roku został aresztowany i wrzucony do więzienia fortecznego. Z czasem w listach i wspomnieniach Zośka Wieras nazywała Fabiana Szantyra swoim mężem, choć ślubu nie mogli wziąć. Urodził jej się syn Antoni, jednak ojciec go już nie zobaczył — w 1920 roku Fabian Szantyr został rozstrzelany przez bolszewików. W tamtym czasie, od końca 1918 roku, Ludwika znów mieszkała w dziadkowym majątku Wilchowniki — wróciła z Mińska. Zajmowała się ogrodnictwem, sadownictwem, pszczelarstwem. Jednak czuła, że bez aktywnej pracy społecznej i twórczej obejść się nie może. W 1922 roku przeprowadziła się z matką do Wilna. Opracowała i wydała (1924) „Białorusko-polsko-rosyjsko-łaciński słownik botaniczny”. Pracowała jako administrator redakcji gazet Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady. Opiekowała się białoruskimi więźniami politycznymi, których ówczesna polska władza trzymała w więzieniu „Łukiszki”. Stamtąd wyniosła wiersze Michała Maszary i za własne środki wydała jego pierwszy zbiór „Rysunki” (1928). W tym czasie drukowała też swoje utwory — w czasopismach „Szlak młodzieży”, „Studencka myśl”. Przy czym nigdy ich nie przepisywała, nie „szlifowała”. „U mnie tak jak napisze się od razu — dobrze, a nie — do kosza”. Ale oto jak wzruszająco, czule brzmi jej wiersz „List” w przekładzie autora artykułu. Chciałam do ciebie napisać Na płatku róży pachnącej, Lecz płatek mógłby zginąć W burzy strasznej, grzmiącej. Chciałam do ciebie napisać Na motyla skrzydełku obustronnie. Lecz przecież motyl umiera, Gdy nadejdzie-przyjdzie ciemna noc. Chciałam ja list posłać Przez jaskółkę z naszego domu, Lecz przecież ona mogłaby oddać Go innemu kto wie komu. I tak dzionki mijają… Nie mam go jak posłać, A list przecież taki serdeczny Chciało się tobie napisać. W 1926 roku Ludwika wyszła za mąż za redaktora gazety Antoniego Wojcika. Ślub brali w wileńskim kościele świętego Mikołaja. Zamieszkali na przedmieściach Wilna. Z tego małżeństwa 1 lipca 1927 roku urodziła się córka Halina. Od tego samego roku Ludwika Wojcik została redaktorem dziecięcego czasopisma „Zaranka” („Gwiazdeczka”), gdzie publikowała także swoje opowiadania. W latach 1934—1935 kierowała dziecięcym czasopismem „Przebiśniegi”, w latach 1928—1939 była przewodniczącą Białoruskiego towarzystwa spółdzielczego „Pszczoła” i jednocześnie (1934—1938) redaktorem pszczelarskiego czasopisma „Białoruski ul” (Wilno). Napisała i wydała broszurę „Historia używania ziół leczniczych” (1934). W kompleksie leśnym na Panarskich wzgórzach pod Wilnem Ludwika Wojcik z mężem zbudowała chatę — z drewna i gliny, jak to robią na Ukrainie. Tam właśnie znajdowała siły w pracy przy ziemi — faktycznie stworzyła bogaty ogród botaniczny wokół swojej „leśnej chaty”. Społeczna i twórcza aktywność Zośki Wieras (Ludwiki Wojcik) zakończyła się w 1940 roku. Z gęstych zielonych białoruskich lasów niczym zadziwiający ptak płynie-leci do nas, na Ukrainę, na Podole, czarowne imię Zośki Wieras — z jej długim, nasyconym wydarzeniami życiem, z jej głębokim duchowym i wewnętrznym światem, z jej twórczością literacką. Pisarka, wydawca, działaczka społeczna i kulturalna, botanik, językoznawca, człowiek o encyklopedycznej wiedzy — taką weszła ona do historii bratniego narodu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
