Strona · s. 6strona oryginału ↗
Tragedia ludzkości na ukraińskiej ziemi. Projekt wystawowy „Zachowana pamięć”
Слово Просвіти, №43 за 2017 рік
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora. Pamięć o znanych i nieznanych, opłakanych i nieopłakanych ofiarach Babiego Jaru towarzyszy nam zawsze. I nawet po stu latach nie tylko nie oddalimy się od tej wielkiej tragedii, a jeszcze bardziej zbliżymy się do zrozumienia wszechogarniającej katastrofy, która we wrześniu 1941 roku wtargnęła nie tylko do domów społeczności żydowskiej Kijowa, ale i każdego człowieka, niezależnie od przynależności narodowej, politycznej, wyznaniowej czy społecznej. W ostatnich latach żmudna praca historyków, archiwistów, literatów, muzealników i każdego, komu nie jest wszystko jedno, pozwoliła zebrać, uogólnić i krytycznie przemyśleć fakty oraz świadectwa dotyczące mordów na niewinnych i niewyobrażalnych cierpień tych, którzy przeżyli. I chociaż odnaleziono i zbadano tysiące dokumentów, w których poruszany jest temat Babiego Jaru, nikt nie może twierdzić, że opublikowano ostatni dokument, zapis czy zdjęcie. Każde zachowane słowo musi zostać przeczytane, a każdy obraz, dostrzeżony przez współczesnego człowieka, odebrany przez pryzmat własnego światopoglądu i uczuć w imię uświadomienia, uczczenia, zapobiegania i uniknięcia powtórzenia się tragedii. „Babi Jar to tragedia całej ludzkości, ale wydarzyła się ona na ukraińskiej ziemi. I dlatego Ukrainiec nie ma prawa o niej zapomnieć, tak samo jak Żyd. Babi Jar to nasza wspólna tragedia, tragedia przede wszystkim narodu żydowskiego i ukraińskiego” — podkreślił podczas nieautoryzowanego wiecu w Babim Jarze 29 września 1966 roku Iwan Dziuba. Wystawa zapoznaje z relikwiami z kolekcji ze zbiorów Narodowego Muzeum Historii Ukrainy, które przyczyniają się do odtworzenia początku piekielnego niszczenia ludzkich losów w ponure dla przyrody i ciemne dla ludzkich dusz jesienne dni 1941 roku. Rozdziały wystawy mają symboliczne nazwy: „Przeczucie”, „Dzień tragedii”, „Pustka”, „Bliscy, krewni, towarzysze broni”, „Wieczne wspomnienie” i inne. Osobny rozdział ekspozycji poświęcony jest twórczości ukraińskiego malarza-etnografa Jurija Pawłowycza, który blisko 50 lat poświęcił badaniu i utrwalaniu za pomocą rysunków różnorodnych tematów, w szczególności pejzaży Kijowa i kijowian. Nawet podczas hitlerowskiej okupacji w latach 1941–1943, pomimo ciężkiej choroby, kontynuował rysowanie, dzięki czemu posiadamy bezcenne świadectwa tamtych wydarzeń. Obok znajduje się fragment powieści-dokumentu Anatolija Kuzniecowa „Babi Jar”: „Rozchodziła się wieść, że gdzieś tędy przeszli karaimi (pierwszy raz słyszałem to słowo, to taka mała semicka narodowość). Starców prowadzono w szatach do pięt. Całą noc siedzieli w swojej karaimskiej synagodze, wyszli i głosili: „Dzieci, idziemy na śmierć, przygotujcie się. Przyjmijmy ją mężnie, jak przyjął Chrystus…”. Cyganów (Romów) wieziono do Babiego Jaru całymi taborami, przy czym oni, zdaje się, do ostatniej chwili nie rozumieli, co się z nimi dzieje”. Podczas okupacji Kijów, jak i inne miasta i miasteczka, był pełen strachu i rozpaczy. Życie każdego wisiało na włosku. Oto jak te wydarzenia opisano we wspomnianej już powieści Anatolija Kuzniecowa „Babi Jar”: „W szpitalu przebywali nie tylko chorzy psychicznie, ale i duża liczba ludzi, którzy leczyli się z zaburzeń nerwowych, wszystkich ich zakopano w dołach Babiego Jaru… Na Cyganów (Romów) Niemcy polowali jak na zwierzynę. Oni również podlegali natychmiastowej eksterminacji, tak jak Żydzi. Paszport miał decydujące znaczenie. W radzieckim paszporcie, jako coś, co było oczywiste, znajduje się rubryka „narodowość”, tzw. „5. punkt”. Nikt nawet nie myślał, że dla wielu ludzi stanie się on fatalny… Niemcy sprawdzali paszporty, przeczesywali domy, urządzali łapanki, zatrzymywali na ulicy każdego człowieka, którego wygląd ich zaniepokoił…”. Następny stojak opowiada o ukraińskiej poetce Olenie Teliha, która w 1922 roku wraz z rodziną opuściła Radziecką Ukrainę. Mieszkała w Polsce, Czechosłowacji. Wyszła za mąż za Mychajła Telihę. Wstąpiła do OUN. Tęsknota za miastem młodości — Kijowem — zawsze żyła w jej duszy. W 1941 roku w tym mieście organizuje Związek Ukraińskich Pisarzy. Współpracuje z dziennikiem „Ukraińskie słowo”, który ukazywał się pod redakcją Iwana Rohacza. Wydaje tygodnik literatury i sztuki „Lytawry” (dodatek do „Ukraińskiego słowa”). Po aresztowaniu redakcji nie chciała uciekać z miasta. 9 lutego 1942 roku została aresztowana, a 22 lutego rozstrzelana w Babim Jarze wraz z mężem i współpracownikami. Dalej — historia Jakowa Halperina, który urodził się w kwietniu 1921 roku w Kijowie. W 1939 roku zwyciężył w konkursie z okazji 125. rocznicy urodzin T. Szewczenki. Pierwsza znana publikacja prozatorska pod pseudonimem Mykoła Perwacz datowana jest na 20.06.1941 roku w „Literaturnej haziecie”. W gazecie „Lytawry”
rozdzierała serca. Syn rozstaje się z białym światem — prosi matkę o wybaczenie, że zostawia jej smutek jak morze, którego nie da się przepłynąć, nie da się wypić. Skarży się jej: “Zginę ja w obcym kraju, kto nam będzie kopał jamę? Wykopią mi obcy ludzie...” W tym duchowym wysiłku tkwi głęboki przodkowski kod: oddanie Ukrainie, by i jego mogiła była obok ojcowskiej i dziadowskiej. Śpiewacy z Bożą iskrą Switłana Orłowśka, Witalij Szumyło, Tetiana Szewczuk, Marija Riabowa z uczniami szkółki niedzielnej cerkwi św. Mikołaja przepuścili ten hymn-requiem przez własne serca. Pieśń “Podaj rękę Ukrainie” do słów Polaka Karola Kusa zabrzmiała żarliwym apelem do Europejczyków… i do Ukraińców z nieczystym sumieniem. Wolontariusz, uczestnik ATO, aktywista Ołeksandr Melnyk powiedział: — Przeciwko bandyckiemu reżimowi wystąpili uczciwi, odważni i silni duchem, a mysie dusze zazdroszczą im i, by usprawiedliwić swoją obojętność, oczerniają, rzucają oszczerstwa na patriotów: jakoby stali na Majdanie za pieniądze. Ot co! Bezinteresownych bojowników mierzą własną miarą! Jasna sprawa: o innych myślą jak o sobie. Sami — chciwi i słaboduszni — sprzedają się i kupują, więc i uczestników Rewolucji Godności uważają za przekupionych. Czyż nasz ziomek Roman Kowal poszedł na wojnę na wschodzie za jakąś zapłatę, za łapówkę? Poszedł za głosem serca. O tym uczestniku ATO nie można milczeć. Posłuchajmy więc Tetiany Kwiatkowśkiej, przewodniczącej rady wiejskiej: — Nie ma w Wyszczeolczedajewie człowieka, którego serce nie byłoby poruszone bólem o współmieszkańca Romana Kowala. Do niego — pracowitego, zręcznego — zwracali się ludzie, by coś naprawić, załatwić, uporządkować w
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
