Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

„Ktokolwiek przekraczałby twoją granicę – strzelaj!”

Слово Просвіти, №43 за 2021 рік

Spotkanie z Refatem Czubarowem, przewodniczącym Medżlisu Tatarów krymskich, było głównym wydarzeniem praktycznego laboratorium medialnego dla dziennikarzy z południa i wschodu Ukrainy we wrześniu. Bywają tak treściwe rozmowy, z których teraźniejszość wyłania się jako zrozumiały skutek składowych przeszłości. Aby się porozumieć, „trzeba widzieć siebie nawzajem także w ten sposób, fizycznie” – powiedział na początku rozmowy Refat Abdurachmanowycz. I ta możliwość, jeszcze nie utracona pod nową falą pandemii, pozwoliła poczuć niemal tektoniczne oddziaływanie rdzennych narodów – kontynentalnej Ukrainy i wielostronnie doświadczonego Krymu. Dlaczego Krym? „Rok 2014. Inwazja Rosji na ukraińskie ziemie rozpoczyna się od Krymu. Było to słabe ogniwo dla Ukrainy, ponieważ na Półwyspie Krymskim znajdowała się Flota Czarnomorska Federacji Rosyjskiej. Baza Floty Czarnomorskiej to nie tylko przystanie w Sewastopolu, to wiele garnizonów rozrzuconych po całym Krymie, które niczym ośmiornica oplatały półwysep – rozpoczęcie inwazji z Krymu było najłatwiejsze. To pierwszy powód, dlaczego Krym. Drugi – skład ludności Krymu, z którego jeszcze w 1944 roku deportowano cały naród krymskotatarski, a także po 11-12 tysięcy Ormian, Bułgarów, Greków, Niemców... Dlatego po wojnie Krym zasiedlano, w istniejących domach i na ziemiach, które były uprawiane, ludźmi z Rosji – i w przededniu inwazji 58 procent populacji stanowili etniczni Rosjanie” – analizuje Refat Czubarow. „Wszystkich Tatarów wysiedlić z terytorium Krymu i osiedlić ich na stałe w charakterze specosadników w rejonach Uzbeckiej SRR. Wysiedlenie powierzyć NKWD ZSRR... Pozostające na miejscu mienie, budynki, zabudowania gospodarcze, meble i ziemie przyzagrodowe przejmują lokalne organy władzy...” – to cytat z wymownego Postanowienia nr GKO-5859ss „O Tatarach krymskich”. I – osobiste wspomnienie z ostatniej krymskiej podróży jesienią 2010 roku: pamiętam ciotkę w Morskim (pradawny Kapsichor), która oferowała wczasowiczom dojrzałe figi pod płotem swojego obejścia, mówiąc gwarą „środkoworosyjskiego pasa”. – Skąd pani jest, ciociu? – Mąż wojskowy, przywiózł mnie tutaj na emeryturę dożywać, umarł, a ja zostałam... Stary dom, stary płot, stare figi... „Większa część ludzi, którzy osiedlili się po wojnie na Krymie, mieszkała w domach Tatarów krymskich, które w znacznej części się zachowały. Tęsknili za swoją ojczyzną, za Rosją. Oni tak i nie przesiąkli po 1991 roku poczuciem, że żyją w niepodległym państwie ukraińskim. I znaczna część z nich chciała do domu. Ale chciała z naszą ziemią. To drugi powód, dlaczego Moskwa poszła na wojnę przeciwko Ukrainie z krymskiej ziemi – mówi Refat Czubarow. – A trzeci – to lokalna władza. Która, być może, niczym nie różniła się od charkowskiej czy zaporoskiej, ale była szczególna, bo status autonomii Krymu miał i dawał pewne preferencje: jakoby ona do wszystkiego ma prawo, nawet jeśli jej życzenia są nielegalne. I to wszystko zadziałało”. Przypomniałam sobie, jak bezczelnie pędzili do Sewastopola krymskimi leśnymi ścieżkami putinowskie „Nocne Wilki”. Pierwsze bajkershow latem 2009 roku miało kontynuację co roku i z czasem zostało nazwane „unikalnym przykładem dyplomacji ludowej”, „zwiastunem Rosyjskiej Wiosny w Sewastopolu i na Krymie”. Ale kto wtedy myślał, czym to odbije się w 2014 roku? Teraz, nawiasem mówiąc, „Nocne Wilki” zbierają się na tymczasowo okupowanych terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego. Czego ma nas uczyć krymska tragedia? „Często mnie pytają, czy można było nie pozwolić Rosjanom okupować Krym? Do końca nie znam odpowiedzi na to pytanie... Zajęcie Krymu nie było otwartą konfrontacją wojskową. Kiedy zaś rosyjskie służby specjalne ruszyły na inne obwody Ukrainy, ukraińskie społeczeństwo zdołało w bardzo krótkim czasie się zjednoczyć – Ukraińcy zaczęli bronić swojej ziemi. W tym także z bronią w ręku. Jestem pewien, że Niepodległość musi być broniona przez obywateli Ukrainy w każdy sposób. Państwo musi przygotowywać swoich obywateli z bronią w ręku do obrony swojej suwerenności. W 2014 roku ci, którzy byli zobowiązani to robić zgodnie ze swoimi kompetencjami – prawie wszyscy tego nie zrobili. Jeden z wojskowych, uczestnik tamtych wydarzeń, powiedział: nie byliśmy gotowi strzelać do Rosjan. Mówi prawdę. Ale druga część prawdy jest taka, że gdyby zamiast Rosjan byli tam inni najeźdźcy – nieważne, nie chcę nikogo nazywać – myślę, że ukraińscy wojskowi strzelaliby. Bo były pewne stereotypy, mitologemy w głowach ludzi – ten brat, a tamten nie brat! Ale ktokolwiek przekraczałby twoją granicę – strzelaj. Tutaj nie ma braci. Tutaj nie ma innych zamiarów poza atakiem. Musisz strzelać. To pierwszy wniosek i pierwsza lekcja, które wszyscy musimy przyjąć”... Lubomirowna spod Antracytu. Już nie mogę dokładnie przypomnieć sobie, kiedy zadzwoniła do mnie Ludmiła ze wsi Kostiantyniwka w rejonie melitopolskim. To była pierwsza zima wojny na wschodzie Ukrainy, już pół roku na froncie przebywali nasi koledzy-ochotnicy, a my w każdy weekend zbieraliśmy podarki do Zaporoskiego Szpitala Wojskowego i robiliśmy na drutach ciepłe skarpetki dla chłopaków – w sześć par rąk. I Ludmiła K., uchodźczyni spod Antracytu, chciała przekazać wojskowym i ochotnikom ciepłe skarpetki oraz dywaniki. Wysyłała mi pocztą. Szybko ciągnęłam ciężkie paczki do sztabu wolontariackiego, Marija Chabrowa i Hałyna Tkaczenko woziły zebrany skarb na linię frontu. Myślę, że setkę par skarpetek i tyle samo dywaników zrobiła Ludmiła. „Włączę Radio Szanson, robię na drutach i myślę o chłopakach, oni przecież tam marzną...” – ze łzami powiedziała. Tak, po rosyjsku. Język zapomniała. Ale dowiedziawszy się jej pełnego imienia odojcowskiego, zapytałam: skądże ona taka, Lubomirowna? – Tata z obwodu iwanofrankiwskiego... W powojennych czasach, kiedy przesiedlano na Donbas Ukraińców z obwodów zachodnich, trafiła tam jej rodzina. Tam Luda się urodziła. Tata pracował w kopalni. Chorował. Zmarł w przededniu rosyjskiej inwazji. I nie zobaczył tego, co wstrząsnęło świadomością jego córki. Pod Antracytem, bezczelnie przekroczywszy granicę, rosyjskie czołgi wiosną 2014 roku niszczyły ukraińskich wojskowych. Nasi nie odważyli się strzelać. Dla nich, a także dla mieszkańców terenów przygranicznych, zachowanie rosyjskich najeźdźców stało się szokiem. „Tutaj nie ma braci. Ktokolwiek przekraczałby twoją granicę – strzelaj” – powiedziałby Refat Czubarow. Ludmiła zaś wysyłała mi paczkę za paczką, a pewnego razu przysłała starannie zapisane swoje myśli-wiersze. Połowa – po rosyjsku, ale przez nie przebijały się ukraińskie. „Śpi żołnierz w stepie donieckim, Wiecznym snem śpi, nie obudzisz. Nie wróci, nie przyjedzie, Nie usiądzie, nie westchnie. Nie przyciśnie do swojej piersi Matki, ojca, żony, dzieci. Nie ma żołnierza! Śpi w stepie!” „Ochotnik ma uczciwe serce, Ochotnik ma dobrą wolę. Ochotnikowi nie siedzi się w domu – Na wojnę idzie on dobrowolnie... Ale nie mogę ja spokojnie spać, Ale nie mogę ja spokojnie jeść, Jeśli Ukraińców wrogowie zabijają, Jeśli wrogowie moją Ukrainę depczą...” „Poszedł żołnierz – czeka matka, Żołnierz w boju – czeka matka, Przepadł żołnierz – czeka matka! Zabito syna – czeka matka! Jego zawsze czeka matka, Cóż to za los macierzyństwa – Czekanie, wieczne czekanie!” Los Ludmiły – pięknej kobiety, kwiatka z urwanymi korzeniami, dręczy mnie do dziś. Wróciła na okupowaną Ługańszczyznę – tam został dom, było gdzie mieszkać, a tutaj, w państwie ukraińskim – nie było gdzie. Zadzwoniła do mnie: „Ja nie mogę słyszeć, co tutaj mówią w telewizji, czyste kłamstwo!” – „Milcz, Ludo, chroń siebie”. – I nie wiem, czy się uchroniła. Jej prawda była tam niebezpieczna. Tak jak los krymskich Tatarów – obecnie na Krymie. Czego chce Rosja? „Nie będę mówił oczywistych rzeczy – mówi Refat Czubarow. – Rosja chce, żeby Ukraina była pod jej pełną kontrolą. Na początek – z formalnym zachowaniem jakiegoś ukraińskiego państwa. Ale lepiej, żeby to było właśnie odnowienie w formie jednolitego państwa. Politycy, którzy dzisiaj rządzą państwem rosyjskim, wychodzą z założenia, że zachowanie państwa rosyjskiego jest niemożliwe bez Ukrainy. Rozumieją, że Ukraina to nie tylko ogromna przestrzeń zasobów, ale przede wszystkim – ich rozwój i samozachowanie. W ich wyobrażeniu dla Rosji na tym świecie musi być wyznaczone szczególne miejsce, niemożliwe bez podległych terytoriów i narodów. To ukształtowane imperialne odczucie i cel ostateczny Moskwy. „Sokrowiennaja mieczta” – po rosyjsku. Są gotowi iść krokami. A Krym – to pierwszy krok. W naszej historii tak się stało, że wszystkie nasze nieszczęścia, począwszy od 1783 roku, przychodziły na krymską ziemię z Moskwy. I teraz Moskwa znów wtargnęła na nasze ziemie. I znów jesteśmy dla niej takimi, których lepiej się pozbyć”. Jak odzyskać Krym? Istnieje taka iluzja, że wysoki poziom materialny Ukrainy zobaczą Krymczanie i znów zapragną wrócić. „Cóż, to traktowanie Krymczan jak chorągiewki – mówi Refat Abdurachmanowycz. – Ja w taką teorię nie wierzę. Rozumiem, że to czynnik. Ale to nie może być instrumentem, a tym bardziej głównym. Gdyby ten mechanizm działał, to Koreańczycy z Północy zjednoczyliby się z Koreańczykami z Południa, bo tam poziom życia jest nieporównywalnie wyższy. Tutaj musi być kilka mechanizmów – jednym z nich jest presja międzynarodowa i wola międzynarodowa... To po to, aby nie pozwolić dalej rozpowszechniać na świecie zasady „Prawo siły jest większe niż siła prawa”. A do tego to zmierza. Widzimy to. Inne państwa też widzą. Rosja sama przed sobą nie odważa się przyznać, że z Krymu obowiązkowo odejdzie. Głęboko intuicyjnie – rozumie. I dlatego robi to, co robi – żeby zostawić tam miliony przesiedlonych ludzi. I dlatego...” Wszyscy, którzy wjechali po okupacji, muszą opuścić półwysep „Gdybym był prezydentem, aktem prawnym mówiłbym jasno: każda osoba, która osiedliła się na Krymie od momentu utraty kontroli przez Ukrainę (27 lutego 2014 roku Rosja faktycznie przejęła kontrolę nad sytuacją w ARK i mieście Sewastopolu), musi stąd wyjechać – mówi Refat Czubarow. – Tak, Rosja buduje i przesiedla – to samo działo się w Związku Radzieckim. Krym był pompą migracyjną: tysiące ludzi przyjeżdżało, kogoś wyrzucało, nowych nabierali, jakaś część zostawała. I cały czas populacja odnawiała się niby z całego kraju, ale krymskim Tatarom wjazd zabraniano, a tych, którzy przyjeżdżali – wyrzucano. I Tatarzy osiedlali się obok – w rejonie heniczeskim obwodu chersońskiego, na tamtym brzegu morza w Kraju Krasnodarskim. Nie dlatego, że chcieli tam żyć – innego wyjścia nie było. 300 tysięcy nas przyjechało na Krym. Kiedy wracaliśmy, straszono nami, że wracamy do swoich domów. Ale przez wszystkie lata nie było ani jednego wybuchu, ani jednej przemocy przeciwko tym, którym państwo dało nasze domy... Ponieważ nasze domy oni sformalizowali, sprywatyzowali – i teraz to są ich domy. Ci ludzie są niewinni – mówiliśmy. Ale właśnie ci niewinni ludzie sprzyjali okupacji Krymu. Musimy wyciągnąć wnioski. To będzie jeden z najbardziej bolesnych tematów. Ale milion ludzi musi wyjechać, bo przyjechali na Krym nielegalnie. Jaki hałas się podniesie? Prawa człowieka, miliona ludzi! Ale poczekajcie. To jest zbrodnia ze strony miliona ludzi. Dlaczego zbrodnia jednej osoby ma być ukarana, a ze strony setek tysięcy czy miliona – nie ma być ukarana? Tak, uważamy każdego Rosjanina, który korzystając z tego, że władza rosyjska zajęła Krym, przyjechał kolonizować naszą ziemię – za winnego. Jeśli ci ludzie wyjadą, powoli zacznie się przejaśniać, potem ludzie wytrzeźwieją. Ale, oczywiście, jeśli nie będzie potężnej ukraińskiej armii i światowego wsparcia politycznego, żadne mechanizmy nie zadziałają”. Inesa ATAMANCZUK, Kijów – Zaporoże Spotkanie zorganizowane przez Ukraińskie Centrum Kryzysowe wspólnie z Estońskim Centrum Rozwoju Międzynarodowego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn