Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ukraińska filozofia pierwszej połowy XX wieku: Wołodymyr Wernadski „Ludzkość, jako żywa materia, jest nierozerwalnie związana z procesami materialno-energetycznymi określonej powłoki geologicznej Ziemi — z jej biosferą. Nie może ona fizycznie być od niej niezależna ani przez chwilę” (Z pracy „Kilka słów o noosferze”)1,2. „W naszym stuleciu biosfera nabiera zupełnie nowego rozumienia. Okazuje się ona zjawiskiem planetarnym o charakterze kosmicznym” (Z pracy „Kilka słów o noosferze”)3. „Po raz pierwszy w historii ludzkości interesy mas ludowych – wszystkich i każdego – i

Слово Просвіти, №43 за 2021 рік

wolnej myśli jednostki określają życie ludzkości, są miarą jej wyobrażeń o sprawiedliwości. Ludzkość, wzięta w całości, staje się potężną siłą geologiczną. I przed nią, przed jej myślą i pracą, staje pytanie o przebudowę biosfery w interesie wolno myślącej ludzkości jako jedynej całości” (Z pracy „Kilka słów o noosferze”)4. Serhij PRYS UCHIN, doktor filozofii, wykładowca Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej. Wybitnym osiągnięciem ukraińskiej filozofii XX w. stała się nauka o biosferze i noosferze oraz oryginalny wariant antropokosmizmu, zaprezentowane przez genialnego myśliciela i uczonego Wołodymyra Wernadskiego (1863–1945). Wiadomo, że dziecięce lata Wernadskiego minęły na ukraińskiej ziemi (w Kijowie, Połtawie i Charkowie). Kształtowanie się zaś jako uczonego przyrodnika odbyło się już poza granicami Ukrainy: początkowo ukończył wydział fizyczno-matematyczny Uniwersytetu Petersburskiego, a następnie zdobywał nową wiedzę w placówkach edukacyjnych i naukowych Niemiec, Francji, Anglii i in. Na początku XX w. (w 1909 r.) W. Wernadski został wybrany akademikiem Rosyjskiej Akademii Nauk, a w 1917 r. powraca na Ukrainę (mieszka w Połtawie, a następnie w Kijowie). W 1918 r. został wybrany prezesem Ukraińskiej Akademii Nauk, pozostając jednocześnie członkiem Paryskiej Akademii Nauk oraz Czeskiej Akademii Nauk. Z inicjatywy Wernadskiego zaczęła działać Narodowa Biblioteka Ukrainy, zapoczątkowano różnorodne instytuty naukowe, laboratoria itp. Wernadski był znany jako wybitny intelektualista, który biegle władał językiem angielskim, francuskim i niemieckim, a ogółem czytał w piętnastu językach. Głównymi pracami, w których wyłożone są jego filozoficzne (pozytywistyczne) idee, stały się „Początek i wieczność życia”, „Biosfera”, „Myśl naukowa jako zjawisko planetarne”, „Chemiczna budowa biosfery Ziemi i jej otoczenia” i in. We wspomnianych pracach W. I. Wernadski stawia i rozwiązuje jeden z najtrudniejszych problemów przyrodoznawstwa i współczesnej filozofii: badanie przyczyn powstania żywej materii, jej roli i znaczenia dla rozwoju form żywej materii na Ziemi i w przestrzeni kosmicznej. Postawione zadanie było nadzwyczaj trudne i musiało uwzględniać dynamikę rozwoju także człowieka jako osoby, a również postęp ludzkiej wspólnoty ogółem, biorąc pod uwagę ten fakt, że każdy poszczególny człowiek jest konglomeratem żywej i nieożywionej przyrody (mostkiem między żywym a nieożywionym w przyrodzie). Analizę płaszczyzny, która łączy w swoich granicach żywą i nieożywioną przyrodę, zdaniem przyrodnika, należy rozpoczynać od namysłu i badania takiego składnika planety Ziemia, jak jej gleba. W glebie zachodzą procesy chemiczne (przede wszystkim migracje atomowe), które z konieczności powodują pojawienie się minerałów, poprzedzających powstanie i rozwój poszczególnych form życia na Ziemi. Dlatego kluczową nauką, która dostarcza argumentów dla adekwatnego rozumienia pierwszych przyczyn życia, musi stać się mineralogia obok takich nauk, jak geochemia i biochemia. Badania naukowe dały podstawy uczonemu do wyciągnięcia wniosku: pojawienie się żywej materii jest skutkiem aktywnej interakcji atomów i izotopów w przyrodzie, oto dlaczego życie w przestrzeni kosmicznej nie jest przypadkowe, a ma obiektywne przyczynowo-skutkowe przesłanki. Od początku żywa materia na Ziemi istniała w postaci cienkiej błony i, podobnie do akumulatora, gromadziła strumień kosmicznej energii, ale jednocześnie transformowała ją w różnorodne formy żywego. Poprzez samoodtwarzanie i samoorganizację żywa materia narastała na powierzchni ziemi i stawała się czynnikiem porządkowania chaosu na korzyść harmonijnej interakcji między poziomami i formami żywego. W taki sposób żywa materia pełniła funkcję przyspieszacza procesów ewolucyjnych na Ziemi i to nie tylko kosztem wewnętrznej, ale przede wszystkim kosztem zewnętrznej, uprzednio zakumulowanej energii z kosmosu. Zatem, powstanie i rozwój wszystkich form życia na Ziemi, bez wątpienia, jest skutkiem obiektywnego wpływu Kosmosu i Wszechświata na ten proces. Podobne genialne domysły istniały jeszcze w filozoficznej tradycji Starożytnej Grecji, na przykład idea żywego Kosmosu i jego wpływu na ludzkie życie w filozofii Anaksagorasa. Nauka o interakcji między atomami, Kosmosem i żywą materią, jako pierwszą przyczyną istnienia ludzkiego Bytu, miała miejsce również w religijno-filozoficznych systemach Starożytnych Indii. W Nowych i Najnowszych czasach nauka przyrodnicza postawiła intuicyjne domysły przeszłości na poziom teoretycznego namysłu oraz eksperymentu, potwierdzając ten fakt, że Kosmos i Wszechświat nieprzerwanie wpływają na rozwój żywego na planecie Ziemia, a także na procesy biologicznej ewolucji i formowanie planetarnej powłoki Ziemi — biosfery, w granicach której rodzi się i odtwarza ludzkie życie, które progresuje w przestrzeni i czasie. A ponieważ kosmiczna energia jest umownie wiecznym zjawiskiem, to powstają podstawy myśleć o tym, że i ludzkie życie na Ziemi może także trwać umownie wiecznie. Rozmyślając nad problemem zależności postępu ludzkiej cywilizacji od otrzymanej kosmicznej energii, Wernadski kładł nacisk na trzy rodzaje takiego wpływu: po pierwsze, na bezpośrednim wpływie na rzeczywistość, który może zarejestrować ludzkie oko; po drugie, wpływie na poziomie mikroskopijnej rzeczywistości, który nie może być zarejestrowany wizualnie; po trzecie, na poziomie kosmicznych skal, co wymaga specjalnych metod i środków badania. Oprócz tego, uczony uważał, że z pojawieniem się człowieka powstaje jeszcze jeden czynnik wpływu na biosferę – ludzki rozum. Osiągnięcia nauki, zaaprobowane wartości duchowej kultury powodują przejście cywilizacji na wyższy, jakościowo nowy szczebel – noosferę. Noosfera — to sfera (poziom) specyficznej działalności człowieka, która jest zorganizowana i realizuje swoją działalność na podstawie rozumu w celu jak najefektywniejszego i praktycznie celowego przekształcenia przyrody odpowiednio do potrzeb progresującej cywilizacji. Koncepcja noosfery Wernadskiego stała się jedną z najciekawszych i najbardziej rozpowszechnionych w wyjaśnianiu istoty pojawienia się i rozwoju form żywej materii na planecie Ziemia. Wiadomo, że pojęciem „noosfera” filozofowie i poszczególni naukowcy posługiwali się jeszcze przed filozoficznymi uogólnieniami Wołodymyra Wernadskiego5, ale on skonkretyzował jego treść własnym systemem argumentów, akcentując to, że fenomen noosfery charakteryzuje się pojawieniem na Ziemi wcześniej nieznanego i jakościowo nowego typu energii w postaci konglomeratu energii (biologicznej, biochemicznej i rozumowej) przy decydującym znaczeniu energii duchowej obok osiągnięć naukowego poznania. Uczony konstatował, że energia noosfery ze swej istoty jest fenomenem biologicznym, a z treści – energią ludzkiego rozumu i duchowości. Pierwszą z funkcji noosfery nazywał realizację jej integracyjnych możliwości. Korzystając z integracyjnych możliwości noosferycznego myślenia, można zlikwidować większość sprzeczności w Rozważając problematykę sprzecznej interakcji między noosferą a biosferą, Wernadski podkreślał znaczenie jednego z najważniejszych i najbardziej aktualnych problemów – pojawienia się negatywnych skutków niekontrolowanego rozwoju kultury materialno-technicznej, które zagrażają ludzkiemu życiu (pojawienie się globalnych problemów współczesnej cywilizacji). W tym znaczeniu można mówić o dwóch perspektywach (modelach) rozwoju noosfery: 1) apokaliptycznej, kiedy rozum może sam siebie zniszczyć; 2) konwergencyjnej – harmonijne połączenie wszystkich typów energii, które docierają na planetę Ziemia (koewolucyjny, progresywny rozwój). Zagrożenie scenariuszem apokaliptycznym skłania do pracy nad planem przeciwdziałania globalnym zagrożeniom współczesnej cywilizacji, wykorzystując do tego uniwersalne imperatywy ekologiczne (zasadę koewolucji), które, jego zdaniem, ograniczyłyby niebezpieczną działalność socjokulturową ludzkości w skali planetarnej. W drugiej połowie XX – na początku XXI wieku pojawiło się jeszcze jedno zadanie – napełnić działalność noosferyczną wartościami filozofii humanizmu, które również „Noosfera jest nowym zjawiskiem geologicznym na naszej planecie. W niej po raz pierwszy człowiek staje się potężną siłą geologiczną. Może i musi przebudować swoją pracą i myślą sferę swojego życia, przebudować gruntownie w porównaniu z tym, co było wcześniej…” (Z pracy „Kilka słów o noosferze”)6. „Noosfera – ostatni z wielu stanów ewolucji biosfery w historii geologicznej – stan naszych dni” (Z pracy „Kilka słów o noosferze”)7. „Wchodzimy w noosferę. Wstępujemy w nią – w nowy żywiołowy proces geologiczny – w groźnym czasie, w dobie niszczycielskiej wojny światowej. Ale ważnym dla nas faktem jest to, że ideały naszej demokracji idą w parze z żywiołowym procesem geologicznym, z prawami natury, odpowiadają noosferze. Można zatem patrzeć na naszą przyszłość z ufnością. Jest ona w naszych rękach. Nie wypuścimy jej” (Z pracy „Kilka słów o noosferze”)8.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn