Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«Kobieca sprawa» Anastasija Pyłypczuk: „Proszę o pomoc w wyjeździe do moich rodzinnych stron, do moich dzieci”

Слово Просвіти, №43 за 2021 рік

Hałyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZCZUK, historyk 19 września 1945 r. naczelnik Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD Tresko, rozpatrzywszy materiały dotyczące Pyłypczuka T. D., który przebywa w nielegalnej sytuacji, stwierdził, że zdradził on radziecką ojczyznę i przeszedł na drogę zbrojnej walki przeciwko władzy radzieckiej. Rodzina Pyłypczuka T. D. składa się z matki – Pyłypczuk A. Ł., Ukrainki, i brata Hryhorija, Ukraińca. Ponieważ Pyłypczuk T. D. jest aktywnym uczestnikiem bandy UPA, uważałby za zasadne wyżej wymienionych członków rodziny AUB „wysiedlić do wschodnich obwodów ZSRR”. I wysłał sprawę wyżej. W Czortkowie zastępca naczelnika WBB Zarządu NKWD na obwód tarnopolski Szaganow, rozpatrzywszy wniosek kapitana Treska w sprawie ob. Pyłypczuka T. D., ur. w 1920 r., mieszkańca wsi Kordyszów, Ukraińca, przebywającego w działającej bandzie UPA, stwierdził, że po wyzwoleniu wsi od faszystów, w 1944 r., dobrowolnie wstąpił on do bandy przywódcy o pseudonimie „Borysow”. Anastasija na zesłaniu w Komi ASRR Będąc aktywnym powstańcem, brał udział w ścinaniu słupów telegraficzno-telefonicznych, a także podpalaniu mostów. W październiku 1944 r. brał udział w zbrojnym oporze przeciwko wojskom NKWD. W chwili obecnej przebywa w bandzie pod pseudonimem „Batko” – postanowił: na podstawie wytycznych NKWD Berii (z 31 marca 1945 r. nr 7129) – członków rodziny aktywnego uczestnika bandy UPA: matkę Pyłypczuk A. Ł. (ur. 1895 r.) i brata Pyłypczuka H. D. (ur. 1930 r.) – wysiedlić do wschodnich obwodów ZSRR”. Przedtem, 17 września, w Szumskim Rejonowym Oddziale NKWD oficer operacyjny Jakowlew przesłuchał jako świadka Palamarczuka Heorhija, ur. w 1889 r., mieszkańca wsi Kordyszów, który zeznał, że Pyłypczuk T. D. rzeczywiście jest aktywnym uczestnikiem bandy UPA od 1943 r.; że osobiście wielokrotnie widział go uzbrojonego w rosyjski karabin SWT, że przebywa on razem w bandzie przywódcy o pseudonimie „Batko”; że banda przed przybyciem garnizonu wojsk NKWD stacjonowała w Kordyszowie, a od początku sierpnia 1945 r. nikogo nie widział; że wiadomo mu od uczestnika bandy UPA Poliszczuka P. S. („Sławicz”), iż banda przecięła słupy telegraficzne zimą 1944 r. na drodze Szumsk – Krzemieniec i spaliła most (śluzę) przy młynie. Zeznania na rodzinę Pyłypczuka Tymofija zbierano na długo przed aresztowaniem matki Anastasiji. 30 grudnia 1944 r. przesłuchano aresztowanego Charytona Skybickiego, którego wydał czekistom miejscowy mieszkaniec Stepan. W kryjówce razem z Charytonem był wtedy staniczny Daciuk Fedir, który zastrzelił się, aby nie wpaść w ręce enkawudzistów. Teraz Charyton zeznał, że dobrze zna Pyłypczuka T. D. jako aktywnego uczestnika bandy UPA od marca 1944 r., że w październiku 1944 r. przywódcę bandy „Borysowa” zabito, a Tymofij przeszedł do sotni „Bystroho”, gdzie w październiku 1944 r. brał udział w walce z wojskami NKWD pod wsią Bykowce. „Wszystkiemu temu jestem naocznym świadkiem, jako że razem z nim przebywałem w UPA”. 13 września 1945 r. oficer operacyjny Szmakow i sierżant „garnizonki” Pieszkow opisali mienie „w domu uczestnika bandy UPA Pyłypczuka Tymofija: chata, stodoła, szafa dębowa na bieliznę, łóżko drewniane, stół pisarski, krowa czerwonej maści, świnia, trzy owce”. Tego samego dnia owce i krowę czekiści oddali do Szumskiego punktu skupu, o czym zapisali w akcie: „Szmakow zdaje inwentarz, który pochodzi od Pyłypczuka Tymofija z Kordyszowa”. Matka z małoletnim synem Hryhorijem została w pustej chacie, bez środków do życia. Następne zaświadczenie potwierdza, że 23 grudnia 1945 r. „z członków rodziny aktywnego uczestnika bandy UPA Pyłypczuka Tymofija na stację Kniaź-Pogost Północno-Peczorskiej kolei wysłano ze wsi Kordyszów jego matkę, Pyłypczuk Anastasiję. Nie wysłano brata Hryhorija – przed wysiedleniem zniknął”. 15 lutego 1946 r. w Zarządzie NKWD obwodu tarnopolskiego rozpatrywano sprawę Pyłypczuk A. Ł. i postanowiono ją, „jako członka rodziny uczestnika bandy UPA, wysłać do Komi ASRR na okres pięciu lat”. „Ounówkę” osiedlono w Siziabsku w rejonie iżemskim, bez prawa wyjazdu do poprzedniego miejsca zamieszkania. Podczas gdy matka jechała na wieczne zesłanie, 3 marca 1946 r., „w poprzednim miejscu zamieszkania”, enkawudziści zabili jej syna Tymofija. Po 9 latach czekiści zażądają zaświadczenia o potwierdzeniu jego śmierci. „10 lutego 1955 r., pełnomocnikowi KGB w rejonie szumskim Kajmakanowi. Zarząd MSW obwodu tarnopolskiego rozpatruje wniosek specjalnej osadniczki Pyłypczuk A. Ł., która ubiega się o zniesienie jej specjalnego osiedlenia. Według ewidencji Zarządu KGB i Zarządu MSW obwodu tarnopolskiego jej syn nie figuruje w liczbie zlikwidowanych. Proszę o przesłanie zaświadczenia o likwidacji bandyty OUN Pyłypczuka T. D.”. 23 lutego 1955 r. pełnomocnik operacyjny I wydziału specjalnego Zarządu MSW na obwód tarnopolski Zamotajew dodatkową weryfikacją ustalił, że 19 września 1952 r., podczas likwidacji rejonowego przywódcy OUN w rejonie szumskim „Jastrzębia”, skonfiskowano dokumenty i „listy zlikwidowanych bandytów przez wojska NKWD, gdzie figuruje jako zabity 3 marca 1946 r. bandyta OUN Pyłypczuk Tymofij o pseudonimie „Czyżyk”. W ten sposób jego matka Pyłypczuk A. Ł. została wysiedlona słusznie, ale biorąc pod uwagę, że jest w podeszłym wieku, inwalidką II grupy, przebywa w domu inwalidów na pełnym państwowym utrzymaniu, a także biorąc pod uwagę wniosek MSW Komi ASRR o zniesienie jej specjalnego osiedlenia oraz pragnienie córki Melnyk Lidii, mieszkanki wsi Kordyszów, wzięcia matki pod swoją opiekę, uważałby za zasadne: wystąpić z wnioskiem do Prokuratora Generalnego ZSRR o zwolnienie ze specjalnego osiedlenia Pyłypczuk A. Ł. i przekazanie jej pod opiekę córki Melnyk L. D.”. Ale to będzie znacznie później, wcześniej matka przeżyje ucieczkę, nowe aresztowanie i nowe osiedlenie na Północy. „10 sierpnia 1947 r. W wiosce Ajkino dzielnicowy pełnomocnik Isa- Zaświadczenie o zwolnieniu ze specjalnego osiedlenia, 1956 r. kow, zatrzymał Pyłypczuk A. Ł., urodzoną w obwodzie tarnopolskim, Ukrainkę, która przybyła do Komi ASRR w ramach specjalnego przesiedlenia w 1944 r. O godz. 8 rano, na przejściu, została zatrzymana, ponieważ samowolnie wyjechała z miejsca przesiedlenia, z Syktywkaru, a zatem na podstawie powyższego postanowił: przetrzymywać ją w Rejonowym Oddziale MSW pod strażą w areszcie tymczasowym z późniejszym etapowaniem do miejsca specjalnego przesiedlenia”. Wtedy też sporządzono „atestat żywnościowy” o tym, że etapowana w liczbie jednej osoby została zaopatrzona w chleb do 23 sierpnia 1947 r. Tak zakończyła się jej próba ucieczki do ojczyzny. A droga krzyżowa z Komi ASRR do Kordyszewa zaczęła się jeszcze w styczniu 1946 r. Wyjaśnienie Pyłypczuka P. D., urodzonego we wsi Kordyszew. „Po przyjeździe do Jakuniela umieszczono nas w dużym baraku z górnym piętrem, w pok. nr 10. 6 stycznia 1946 r. przyjechało pięć osób: czterech mężczyzn i piąta obywatelka – Pyłypczuk A. Ł. Przebywała 3-4 dni i nie wiadomo, dokąd poszła. Przy sobie nie miała rzeczy ani produktów. Kiedy nas w rejonie szumskim zatrzymano, to razem z Pyłypczuk A. Ł. był syn Hryhorij, 13-14 lat, który również uciekł i przy sobie nic nie miał. Obuta w znoszone buty, ubrana w czarną sukienną kurtkę. Na produkty miała torbę, którą zabrała ze sobą. W domu Pyłypczuk A. Ł. z krewnych nikogo nie ma. 12 lutego 1946 r.”. Wyjaśnienie Łopuszynskiego Je. I., ur. w 1890 r. „Jestem żonaty, mam troje dzieci, Ukrainiec, urodzony we wsi Pidhajczyky w obwodzie tarnopolskim, zameldowany w Jakunielskim punkcie przesiedleńczym, w dwupiętrowym pok. nr 24. Przyjechaliśmy do Jakuniela 10 stycznia br. i mianowano mnie starszym baraku. Zlecono mi sporządzenie listy zdolnych do pracy robotników, a po 2-3 dniach kazano sporządzić listę wszystkich, razem z utrzymankami. I okazało się, że dwóch kobiet z naszego baraku nie ma: Pyłypczuk A. P. i Sływjuk K. F. Ja zaraz, 15-16 stycznia, zameldowałem komisarzowi punktu przesiedleńczego o tym, że obywatelki uciekły, nie wiem, czy przekazał dalej. Kobiety nie są z naszego rejonu i ja ich osobiście nie znam, ale trzeba powiedzieć, że uciekinierka Sływjuk K. F. miała razem ewakuowaną córkę, która zmarła w Muraszach i ona ją pochowała. Więcej dodać nic nie mogę”. 1 lutego 1946 r. pełnomocnik operacyjny Letskiego Rejonowego Oddziału NKWD Komi ASRR przesłuchał świadka Potapowa W. S., brygadzistę artelu „Motor”. „24 stycznia 1946 r. do wsi Bułatowka przybyły trzy miejscowe kobiety i zostały zatrzymane przez agenta finansowego Kosmiriewa H. F. 25 stycznia zlecono mi konwojowanie ich do rady wiejskiej w Prokopiewsku. 26 stycznia przewodniczący rady wiejskiej Wołożanin polecił konwojować je dalej, do rady wiejskiej w Słucku, ale one chciały iść bez konwoju do odcinka Jakunielskiego i przeze mnie zostały puszczone. Rano pokazałem trasę i wróciłem do wsi Bułatowka”. 1 lutego 1946 r. agent finansowy Kosmiriew H. F. składał zeznania pełnomocnikowi operacyjnemu Rubcowowi. „24 stycznia 1946 r. zmierzałem do Bułatowki, dokąd w tym samym kierunku zmierzały trzy nieznane kobiety. Po drodze je wyprzedziłem, a kiedy przybyły do Bułatowki, zatrzymałem je, żądałem dokumentów, ale dokumentów przy nich nie było. Powiadomiłem radę wiejską, zażądałem wykonawcy i wysłałem je do Prokopiewki z Kosmiriewem Wasylem. Dwie kobiety były w butach, a jedna w starych walonkach. Ubiór: krótkie żakiety. Miały przy sobie płótno, zawinięte w dzianinowe chusty. Wiek 25–29 lat”. „Ściśle tajne. Do naczelników: Muraszyńskiego RO NKWD, Werchowenskiego RO NKWD, Pestakowskiego RO NKWD, Nagorskiego RO NKWD. Proszę podjąć aktywne działania w poszukiwaniu i zatrzymaniu specjalnej przesiedlenki, członka rodziny aktywnego bandyty UPA Pyłypczuk A. Ł. Przy sobie żadnych dokumentów nie ma, ubrana w buty, czarną spódnicę. W razie wykrycia proszę zatrzymać i powiadomić telegraficznie, sankcja na areszt jest w posiadaniu. Naczelnik Letskiego RO NKWD Zacharow”. Analogiczne listy z klauzulą „tajne” zostały wysłane do naczelnika Wydziału do Walki z Bandytyzmem Zarządu NKWD w obwodzie tarnopolskim. „Proszę sprawdzić i powiadomić, czy nie przebywają jako zatrzymane lub aresztowane uciekinierki-specjalne przesiedlenki z rejonu Letskiego w Komi ASRR: Sływjuk Ksenia, ur. 1888 r., urodzona we wsi Tylawka; Pyłypczuk Anastazja, ur. 1895 r., mieszkanka wsi Kordyszew; Stelmach Kateryna, ur. 1921 r., I matka postanowiła uciekać. Nie wiedziała, ile kilometrów jest do jej Kordyszewa. Nie myślała, jak będzie się przedzierać w lichym ubraniu i obuwiu, w czterdziestostopniowe mrozy, co będzie jadła. Nie przerażały jej zwierzęta – dzikie i w ludzkiej postaci. Wszystkie strachy zalało pragnienie ucieczki stąd do ojczyzny. Gdzie żyje córka, gdzie zabity syn Tymofij, za którego ją rzucono na tę zmarzniętą ziemię, nazywając „matką bandyty”. Jej życie enkawudziści opleli siecią, a Nastia czuła się jak złowiona ryba. Pyłypczuk Anastazja (w centrum) wśród specjalnych przesiedleńców, lata 50. XX w.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn