Strona · s. 12strona oryginału ↗
Obrońca rodzinnych ostoi
Слово Просвіти, №43 за 2021 рік
Omelianowi Popowyczowi – 165! Znacząca postać w historii ukraińskiego odrodzenia narodowego. Życiorys bogaty w wyraziste karty na niwie spraw ukraińskich, które tworzył na terenach zniewolonych wówczas ziem Ukrainy. Konferencja naukowa na Czerniowieckim Uniwersytecie Narodowym im. Jurija Fedkowycza, poświęcona temu wybitnemu działaczowi oświatowemu, pedagogowi, działaczowi politycznemu, jest kontynuacją symbolicznego „powrotu” O. Popowycza na Bukowinę, do Ukrainy. Choć w rzeczywistości zawsze był blisko, znajdując swoje wieczne schronienie niedaleko swojej „małej” ojczyzny, po drugiej stronie Dniestru, w Zaleszczykach, obok towarzysza broni O. Makoweja. Ale droga „do siebie” była (jak zawsze) skomplikowana i długa.
Heorhij FYLIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy Sławne imię, które utożsamiano z walką Ukraińców o własną państwowość i suwerenność, nigdy nie cieszyło się szacunkiem reżimów kolonizacyjnych, w tym także w czasach „sowiecczyzny”. Sądzę, że główną przyczyną takiego „niepamiętania” było to, że przez całe życie nie udało się go „zaszczepić” jakimkolwiek moskalofilstwem. Początek odrodzenia narodowego drugiej połowy lat 80. sprzyjał przywróceniu prawdy o O. Popowyczu – pierwszym przywódcy ukraińskiej Bukowiny, wybitnym pedagogu, inicjatorze zwołania 3 listopada 1918 roku Wiecu Bukowińskiego, który ogłosił wiekopomne – „Chcemy do Ukrainy!”. Pojawiło się niemało opracowań, publikacji, badań, przeprowadzonych przez naukowców uniwersytetu, pisarzy, pedagogów, muzealników. Wspomina się dyskusje (jeszcze przed ogłoszeniem Niepodległości) z S. Daławurakiem – docentem uniwersyteckiej katedry pedagogiki, który był wielkim znawcą i zwolennikiem Popowycza; O. Masanem – profesorem, historykiem, który wydrukował w „Buko-wynśkomu żurnali” nr 1, 2, 3 (1991–1992) jego pracę „Odrodzenie Bukowiny”. Etyka zobowiązywała inteligencję do powracania do tego, co niesłusznie zapomniane. Pamiętam także wywiad prasowy z B. Zahajśkym po referendum 1 grudnia 1991 roku, w którym ogłoszono ustanowienie dla najlepszych pedagogów obwodu nagród imienia O. Popowycza, J. Fedkowycza... Jeszcze u zarania XX wieku znany pedagog i pisarz I. Karbułyćkyj w swojej pracy „Rozwój szkolnictwa ludowego na Bukowinie” (1905) napisze: „Wśród Rusinów zajmuje pierwsze miejsce bezsprzecznie były nauczyciel ludowy, a teraz krajowy inspektor szkół Omelan Popowycz, którego śmiało możemy nazwać ojcem ruskiego szkolnictwa ludowego na Bukowinie”. Był on aktywną, nieokiełznaną osobowością nie tylko na niwie oświatowej. Wyrazistą oceną jego czynu jest działalność społeczna w „Ruśkij Besidzie”, założonej w 1869 roku w Czerniowcach jako ukraińskie towarzystwo kulturalno-oświatowe. Wśród inicjatorów powstania był władyka J. Hakman (jeden z założycieli, twórców Uniwersytetu), któremu udało się zjednoczyć część narodowej inteligencji. Jednak platforma światopoglądowa „Ruśkoji Besidy” była rozmyta, ponieważ przez prawie 15 lat pozostawała pod wpływem moskalofilstwa. Przechodząc później na ideologiczne zasady narodowców, zaczęła prowadzić działalność społeczno-kulturalno-oświatową tożsamą z celem i zadaniami „Proświty”. Towarzystwo, w którym znaczącą rolę odgrywał Popowycz, nowo powstałe filie, ponad 150 czytelni rozpowszechniały gazetę „Bukowyna”, popularną literaturę ukraińską, kalendarze, podręczniki. „Bukowyna” w 1892 roku (nr 2 z 10 stycznia) wydrukowała wystąpienie na zebraniu „Ruśkoji Besidy” profesora S. Smal-Stoćkiego, który „podniósł jego (Popowycza) ogromne zasługi przed towarzystwem „Ruśka Besida”, do którego przystąpił w 1877 r., a w 1878 r. został wybrany do wydziału, potem sekretarzem, bibliotekarzem, redaktorem i administratorem wydawnictw „Ruśka Besida” – „Biblioteki dla młodzieży”, „Kalendarza”, zaznaczając, że „jako przewodniczący pracował gorliwie, niestrudzenie, sumiennie, nieustannie, bezinteresownie”. Taka postawa społeczna była dość pożądana, jeśli wziąć pod uwagę te niesprzyjające warunki denacjonalizacji, duchowego i kulturowego zniewolenia Ukraińców Bukowiny. J. Semaka na początku XX wieku w artykule „Dwóch bukowińskich poetów ludowych” tak opisywał społeczny i narodowo-kulturowy poziom życia tamtejszych Ukraińców: „..Język ruski (ukraiński), jako przedmiot nauczania, został wprowadzony dopiero w 1869 r. w gimnazjum w Czerniowcach. Do 1869 roku na Bukowinie nie było ani jednej ruskiej gazety, ani jednego towarzystwa kulturalnego, w ogóle żadnej organizacji”. Znany działacz społeczny i współpracownik Popowycza O. Makowej w życiorysie J. Fedkowycza wspomina posła J. Pihułaka, który pisał, że „nie było na Bukowinie narodu ukraińskiego. Byli ludzie, którzy używali między sobą języka ukraińskiego. To były owieczki, które strzygli niemieccy zarządcy. Ruska szkoła ludowa istniała w kraju tylko na papierze, o wyższych szkołach z ojczystym językiem ukraińskim nie było nawet mowy, o prawach politycznych nikt nie śmiał mówić. Niemiecki duch zdławił wszelkie życie narodowe w kraju…”. Nowo powstała ukraińska gazeta „Bukowyna” (nr 4 z 1885 r.) tak naświetlała stan ucisku społecznego i narodowego: „W całej Bukowinie ledwo znajdzie się 10 nauczycieli (na około 80 szkół), którzy umieją poprawnie po rusku pisać”. Dlatego, kiedy prowadzi się rozmowy o „lepszych” i „gorszych” reżimach kolonizatorskich, o bardziej liberalnych, „demokratyczniejszych” i despotycznych imperiach, to warto czytać Fedkowycza, Kobylańską, Stefanyka, żeby poczuć niesprawiedliwość i fałsz jakiejkolwiek „idealizacji” okupacji. Aksjomat: wszyscy przybysze są zaborcami i wrogami twojego narodu. Wspomniany już O. Makowej pisze: „Nieświadomy naród cierpiał męki człowieka skazanego na śmierć, świadome dzieci zamierającego narodu ukraińskiego można było policzyć na palcach jednej ręki”. Współcześni twierdzili, że ucisk narodu ukraińskiego był podwójny – niemiecki i „wołosko-dziedzicowski”, skierowany na zniszczenie Rusi Bukowińskiej. Na utwierdzenie ideałów duchowego, językowego przebudzenia, które zaczął głosić J. Fedkowycz od 1861 r., trzeba było „czekać” do 1884 r., kiedy pojawili się działacze społeczni ze świadomością konieczności walki o prawa narodowe. „Ruśka Besida” miała tę zasługę – pisał O. Popowycz – że skupiała w sobie Rusinów i podtrzymywała świadomość narodową, powstrzymywała rumunizację i obojętność narodową”. Język, tradycja przodków, historyczna przeszłość, wiara zaczęły już brzmieć od czasów, gdy towarzystwu przewodniczył S. Worobkewycz, ale od połowy lat 80., kiedy przewodniczyli mu J. Pihułak (od 1884), O. Popowycz (od 1888), S. Smal-Stoćkyj (od 1892), stają się one czynnikami jednoczącymi. Wtedy ta organizacja społeczna była centrum tworzenia na terenach Bukowiny wielu towarzystw kulturalno-oświatowych („Czytelnia Mieszczańska”, „Dom Ludowy”, „Szkoła Ruska” (od 1908 – „Szkoła Ukraińska”), „Buko-wynśkyj Bojan”, „Hromada Kobieca” i in.). Szczególnie płodna jest praca Popowycza na niwie oświatowej. To on był inicjatorem stworzenia ukraińskiej organizacji „Szkoła Ruska”, którą kierował od 1887 roku, a nieco później wraz z podobnie myślącymi osobami przemianował ją na „Szkołę Ukraińską”. Zdołał optymalnie połączyć działalność zawodową ze społeczno-polityczną, ponieważ służył jednemu celowi – wyzwoleniu uciemiężonych (politycznie, narodowo, społecznie, duchowo) Ukraińców z cudzoziemskiego jarzma. W krótkim czasie przeszedł drogę od ławy studenckiej, kiedy w kręgach inteligenckich przejawiały się tendencje moskalofilstwa, do świadomego narodowca z jasną postawą narodowo-patriotyczną. Już wtedy, będąc członkiem tajnych towarzystw („Zgoda”, „Związek Braterski”), aktywnie popularyzował ideę ukraińską poprzez pełne szacunku podejście do języka ojczystego. W tym celu prowadzono wszechstronną pracę z młodzieżą szkolną, wykorzystywano środki kulturalno-artystyczne oddziaływania wychowawczego. Tak w seminarium nauczycielskim, gdzie uczył się Popowycz, został stworzony teatr (którego dyrektorem został), którego repertuar miał charakter narodowo-kulturowy. Fakt, że najbardziej popularnym przedstawieniem był utwór I. Kotlarewskiego „Natalka Połtawka”, potwierdzał wiodącą ideę wartościową Popowycza i jego młodych współpracowników, skierowaną na uświadomienie jedności wschodniego i zachodniego ukraiństwa, którego cementującą podstawą miał stać się język ukraiński. Dobrze rozumiejąc, że reżimy polityczne nie tylko nie są zainteresowane, ale wręcz wrogo nastawione do idei języka ojczystego, wielki bukowiński oświeceniowiec kształtował swoją twórczością obraz ideału narodowego także poza formalnym systemem edukacji. Poprzez słowo publiczne, organy prasowe organizacji starał się budować taką platformę społeczno-polityczną i kulturalno-oświatową, która konsolidowałaby ukraiństwo, jego „wiodącą” warstwę. Było to jedno z najbardziej złożonych, ale bardzo znaczących zadań. Ponieważ rozbicie, spory i konfrontacje wśród swoich były jedną z ważnych przyczyn upadku, ujarzmienia ukraiństwa. Ten temat zaczęła naświetlać „Bukowyna”, w której do 1892 roku pracował O. Popowycz. 10 stycznia tego samego roku, kiedy Popowycz przekazywał przewodnictwo „Ruśkoji Besidy” Smal-Stoćkiemu w związku z przeprowadzką do Siretu do pracy jako inspektor szkolny, w gazecie „Bukowyna” został wydrukowany artykuł „Zgoda buduje, niezgoda rujnuje”. W nim, między innymi, zaznaczono: „Za wolność, za swobodę ruskiego (ukraińskiego) narodu przelali kiedyś nasi przodkowie całe morze drogiej swojej krwi, lecz ku wielkiemu żalowi wszystkie te ciężkie ofiary nie ocaliły naszego narodu, upadła jego dawna siła państwowa, która władała ziemiami od Karpat do Donu i do Morza Czarnego, przepadły jego wielkie bogactwa, a pozostały tylko łaty i łachmany”. Najwyraźniej przyczyną tego nieszczęścia było wiekowe niszczenie przez nieprzyjaciół naszych odwiecznych ziem i ujarzmianie narodu. Jednak nie tylko ona, ponieważ „wszystko to nie byłoby w stanie sprowadzić, gdyby nasi książęta, nasi hetmani, nasi bojarzy mocno wierzyli w żywą siłę naszego wielkiego narodu, gdyby starali się sumiennie pielęgnować tę siłę narodową”. Do przywódców mas ludowych Popowycz miał szczególnie wymagający stosunek, aby interes dobra społecznego stał wyżej niż prywatny. Dlatego tak pretensjonalną wydaje się ocena szanowanego metropolity Jewhena Hakmana, wyrażona przez niego w pracy „Odrodzenie Bukowiny”. Tam zaznaczono, że jemu Rumuni „zawdzięczali gimnazjum w Suczawie i szkołę realną w Czerniowcach, utrzymywane z funduszu religijnego, rumuński język wykładowy zamiast łacińskiego na teologii, katedrę z rumuńskimi napisami itd. Dla Ukraińców nie zrobił Hakman nic, chyba że nie prześladował języka ukraińskiego i księży-Ukraińców”. Nie polemizując wokół tej dość ostrej charakterystyki duchowego przywódcy, warto położyć akcent na jednym ważnym aspekcie. Popowycz zawsze boleśnie reagował na tych, którzy z różnych powodów stronili od spraw ukraińskich, nie opierali się na ludziach ukraińskich. Chyba w tym kryła się jedna z przyczyn jego napiętych relacji z S. Smal-Stoćkim, „który przez 6 lat swojego wicemarszałkostwa nie przyjął do urzędów Wydziału Krajowego ani jednego bukowińczyka”, natomiast wysuwał nieuzasadniony zarzut Popowyczowi o przychylność do autochtonizmu. Jednak opracowując platformę polityczną „Rady Ruskiej”, kierując (1905 r.) regionalną „Ukraińską Partią Postępową”, będąc posłem Sejmu Krajowego Bukowiny (od 1911 r.), pracując w Krajowej Radzie Szkolnej, w towarzystwie „Ukraińska Rada Kulturalna” w Wiedniu, opiekując się szkołami ukraińskimi w Pradze, tworząc Komitet Pomocy Uchodźcom Ukraińskim, będąc od 1915 roku członkiem Ogólnej Rady Ukraińskiej, „dał mnóstwo dowodów przychylności do wszystkich Ukraińców”. Politycznie dojrzale objawił się w okresie ukraińskich zmagań narodowowyzwoleńczych. Powróciwszy na Bukowinę w 1918 r., całkowicie oddaje się głównemu celowi – wyzwoleniu bukowińczyków spod ucisku cudzoziemczyzny, zdobywając prawo bycia Ukraińcom w jednolitym państwie narodowym. W składzie delegacji bukowińskiej brał udział (październik 1918 r.) w tworzeniu Ukraińskiej Rady Narodowej ZURL i ogłoszeniu we Lwowie o utworzeniu państwa ukraińskiego w Galicji, Włodzimierii, Bukowinie. Jako przewodniczący Ukraińskiego Komitetu Krajowego Bukowiny walczył o utwierdzenie samodzielnego państwa ukraińskiego, nie pozostając biernym obserwatorem, kiedy sprawa dotyczyła przyszłości jego rodzinnej Bukowiny i Ukrainy. Wszystko to działo się w niezwykle skomplikowanej sytuacji, ponieważ w przeddzień (27 października) rezolucja Komitetu Narodowego Rumunów bukowińskich ogłosiła zjednoczenie całej Bukowiny w jednolite niepodległe państwo rumuńskie. Jednak on był wśród tych, którzy 1 listopada zwrócili się z apelem do ludności ukraińskiej kraju o wzięcie udziału w Wiecu Ogólnonarodowym 3 listopada, „żeby tam publicznie ogłosić wolę całemu światu” („Bukowyna”, 1.11.1918). Omelan Popowycz stał się fundatorem odwiecznego marzenia ukraińskich bukowińczyków, które zostało ogłoszone na wielotysięcznym zgromadzeniu 3 listopada w Czerniowcach: „Wiec pragnie przyłączenia austriackiej części ziemi ukraińskiej do Ukrainy”. („Bukowyna”, 10 listopada). A już 6 listopada prezydent kraju
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
