„Liczymy na Siły Zbrojne Ukrainy – wszystko będzie dobrze, i spotkamy się 2 grudnia o 15:00 na otwarciu wystawy poświęconej 300. rocznicy urodzin naszego sławnego Hryhorija Skoworody. Oczywiście duża część ekspozycji to nasze przeżycie wojny…” – napisał w sieci Facebook niezmienny i niestrudzony organizator biennale „Ukraina od Trypillia do współczesności w obrazach współczesnych artystów”, malarz Ołeksandr Melnyk. Niech tak będzie! Spotkajmy się w salach Centralnego Domu Artysty, Kijów, ul. Siczowych Striltsiw, 1-5. Uczcijmy naszego mądrego filozofa, którego świat nie złapał, bo był człowiekiem wolnym. Wolność to to, czego dziś potrzebujemy jak życia. Wolność to najwyższa wartość, za którą stoi każdy i każda z nas! Cała Ukraina! Obraz Olesia Solowja „Wędrowny filozof”
ANDRIJ SODOMORA
FEODOSIJ HUMENIUK
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
3 grudnia Ukraina obchodzi 300-lecie urodzin wybitnego naszego myśliciela, kozackiego „Sokratesa” Hryhorija Sawycza Skoworody. W XVIII wieku miał on znaczny wpływ na społeczeństwo dzięki wielkiej popularności swoich utworów literackich, autorskich pieśni, traktatów filozoficznych, a także ascetycznemu trybowi życia. Prawda, zanim stał się samotnikiem i wędrownym filozofem, Skoworoda zdążył przebywać w dworskiej kapeli rosyjskiej cesarzowej Jelizawiety Petriwny, ukończyć Kijowsko-Mohylańską Akademię, odbyć wędrówkę po Europie i pracować jako nauczyciel w najbardziej prestiżowych szkołach zakładowych Lewobrzeżnej Ukrainy. Tak więc miał dostateczny bagaż doświadczeń życiowych, by dostrzec naturę różnych ludzkich wspólnot i różne wady społeczeństwa. A także to, czego różni ludzie i wspólnoty potrzebują do szczęścia. U Hryhorija Sawycza Skoworody istnieje koncepcja zwana „nierówną równością”, w której przedstawił ideał współistnienia ludzkości. Filozof wziął za centralny symbol fontannę, z której napełniają się naczynia o różnej pojemności. Ta fontanna, nawiasem mówiąc, jest przedstawiona na awersie pięćsetgrywnowego banknotu obok portretu autora koncepcji. Każdy człowiek różni się od innych swoją wewnętrzną naturą, lecz ma wystarczające przesłanki, by zrealizować się w życiu, czyli napełnić się wodą. Tę możliwość zapewnia Bóg jako „fontanna równości”. „Bóg – pisał filozof – bogatemu podobny jest fontannie, która napełnia rozmaite naczynia według ich pojemności. Nad fontanną napis taki: »Nierówna wszystkim równość«. Płyną z różnych rurek różne strumienie do różnych naczyń, wokół fontanny stojących. Mniejsze naczynie mniej ma, lecz w tym równe jest większemu, że równie jest pełne”. To oznacza, że ludzie mają różne zdolności, każdy swoje. W tym sensie nie są między sobą równi. Ale są równi w tym, że każdy może w pełni rozwijać zdolności, złożone w nim przez Boga. Dlatego właśnie każdy ma swój los, swoją drogę w życiu. Osobliwość przejawów Boga w każdym człowieku określa „różnodrożność” ludzi. Ten schematyczny obraz Skoworoda wiąże z wieloma cechami. Najwyraźniejszą z nich jest symboliczne wypływanie ze wspólnego centrum wszystkiego, co istnieje na świecie. „Nierówna równość” jest nieodzownym warunkiem pokojowego życia całego świata, „bo nasz świat to jakby zasadzony ręką Boga ogród-kwietnik, gdzie są i jabłonie, i grusze, i wiśnie, i śliwy, i winogrono, i georginie, i róże, i lilie, i chryzantemy, i lewkonie, i wszystko-wszystko. Świat istnieje tylko dlatego, że jest różnorodny”. Tak samo różne grupy etniczne, czyli narody, różnią się swoją liczebnością, terytorium zamieszkania, językiem, religią, tradycyjnymi zajęciami, lecz wszystkie one powinny mieć jednakowe prawa. Według Skoworody, aby osiągnąć „nierówną równość”, trzeba chronić i pielęgnować narodową tożsamość, język i kulturę każdego narodu, a równocześnie włączać go do ogólnoświatowych procesów jako pełnoprawną część cywilizacji ludzkiej. Koncepcja zaś „russkiego mira”, którą w ostatnim czasie agresywnie narzuca Rosja, jest absolutnym przeciwieństwem „nierównej równości”. Zabrania ona i niszczy tożsamość, język i swoistość każdego uciśnionego narodu, a jednocześnie blokuje ich reprezentację w świecie, dążąc do jednoosobowego reprezentowania wszystkich terytoriów wchodzących w „sferę interesów” Rosji. Wojna, którą rozpoczęła Rosja, aby forsować ideologię „russkiego mira”, to zuchwały wystąpienie przeciwko samemu Bogu, przeciwko Jego zamysłowi świata, w którym ludzkie życie jest największą wartością. Jest ona następstwem duchowej degradacji całego rosyjskiego społeczeństwa, wszystkich narodów, które są uciskane przez Rosję. Oni, w wyniku naruszenia „nierównej równości” przez demoniczną moskiewską władzę, utracili możliwość w pełni napełniania swoich unikalnych naczyń wodą z „fontanny równości” i zanieczyścili je mułem raszystowskiej propagandy. A oto ukraińscy wojownicy, wolontariusze i wszyscy obywatele, którzy codziennie przybliżają Zwycięstwo, to rycerze światła. Bo obrona i ochrona swojej ziemi, ludzkiego życia i ludzkiej godności, zniszczenie „więzienia narodów” – Federacji Rosyjskiej, obłudy „russkiego mira” – to nasza misja i nasz obowiązek, ponieważ oznacza to przywracanie Bożego porządku i sprawiedliwości na całej Ziemi.
PRENUMERATA—2023 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą Informacyjnego listu nr 1 (wkładka nr 1) do załącznika „Katalogu wydawnictw Ukrainy »Presa pocztą« na 2023 rok (I półrocze)” z dostawą: 1 mies. – 28,39 hrn, 3 mies. – 80,17 hrn, 6 mies. – 154,34 hrn. Naszą gazetę można również zamówić na stronach internetowych „Ukrposzty” https://pered-plata.ukrposhta.ua/ oraz DP „Presa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy
Ostatnia sobota jesieni. Spóźniony listopadowy liść pokrywa drogi, które prowadzą do naszej narodowej pamięci, do skamieniałych i zbolałych nieszczęściami dusz, gdzie zachowano miejsce dla sumienia i gniewnej nienawiści do „swojego” odwiecznego wroga, Moskala. Bo dla miłości pozostały tylko Ukraina i jej ludzie, którzy „w czas okrutny” nie zdradzili jej ideałów, wartości Wolności i Godności. Cztery wątki historii, cztery drogi do życia zeszły się na skrzyżowaniu. Wojna, Hołodomor-ludobójstwo, spalony Skoworoda, światowa premiera oratorium „Skorbna Mati”, które odbyło się 26 listopada w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Skupisko obnażonych nerwów, których nie da się niczym zakryć ani uspokoić. Bo każda z tych dróg utkana jest z najwyższych uczuć wzlotów ducha, goryczy tragicznych kart ukraińskiego Bytu, bohaterskich czynów i szlachetnych dokonań. Splot czasów, chwil protuberancyjnych wybuchów duszy, nieukojonego bólu i wysokich, pokrzepiających marzeń. W narodowej niszy Pamięci, w tym nieustającym kosmicznym locie ludzkości, gdzie zdawałoby się, że miejsca starcza tylko dla chaosu, żyje (nie wegetuje!) jedna „bezcenna wartość” – odpowiedzialność za to, co istnieje, przed teraźniejszością i przyszłością. I również za przeszłość. Z tych wrażliwych nagromadzeń i rozważań rodzi się świadomość, niemal aksjomat, że żadne zmiany, mody, reformy, zaplanowane plany ani fantasharmonie nie dają prawa (jeśli jesteś Człowiekiem) do wykorzenienia, bezpamięci, duchowego wysuszenia „siebie” i twojego Narodu. Dlatego miał rację francuski filozof G. Le Bon, twierdząc, że „Naród może stracić bardzo wiele, przecierpieć wszystkie możliwe katastrofy i być zdolny do podniesienia się. Ale jeśli naród straci swoją duszę, nigdy już się nie podniesie”. Duchowa siła Narodu jest najpotężniejszą bronią, ponieważ jest niezłomna. Taką czynią ją narodowa Pamięć, Tradycja, Język, Wiara. Wieczne wartości. Nikt nie powinien nimi handlować, targować się, tym bardziej ich przywłaszczać. Można jedynie je chronić, pielęgnować, szanować. Ponad sto lat temu (w okresie I wojny światowej) amerykański oświecenicowy myśliciel H. Cullen realnie-metaforycznie i kontrowersyjnie zauważył, że można zmieniać ubiór, politykę, kobiety, religię, filozofię w większym lub mniejszym stopniu, jednak nie można zmieniać swoich przodków: Polaków, Żydów, Anglosasów… Nieprzemijające prawo zgodności przyrody i kultury. Nim wyznaczone jest istnienie, twórczość życiowa każdego narodu, ludu, wspólnoty. A naród, który dobrowolnie lub pod przymusem wychodzi poza granice tego ożywczego kręgu, obdarzony jest tylko jedną zdolnością – być rozłożonym, okaleczonym i stłamszonym przez „innych”. Wydarzenia padolistopadowe w pełni „obdarzyły” Ukraińców tym poczuciem świata, przeplatanym codziennym niepokojem, nadziejami, radością zwycięstw, stratami i czczeniem Bohaterów. Nasze dążenia w przyszłość (jak i w przeszłość) szukają w pamięci przykładów, przyczynowości, norm postępowania w czynach tych, którzy fizycznie już nie są z nami, lecz są wśród nas i dla nas. Wspominamy hołodomorowe okrucieństwa, ludzi, którzy nie byli ofiarami, lecz Bojownikami, poznając ich wolę i ofiarny los, przypominając słowa-apel („Do Ukraińców”) poety Wiktora Barana: „Że my na Ukrainie – to naprawdę naród ukraiński, a nie tylko tłum, który zwie się ludnością”. Dlatego szczególnie w te dni warte uwagi są znaczące (wysoką etyką życia) postacie dla historii Ukrainy. Jedna z nich to Milena Rudnycka, która w tym roku kończy 130 lat! Rodowita z Tarnopolszczyzny, studentka Uniwersytetu Lwowskiego, studiując w Wiedniu, przygotowała oryginalną rozprawę doktorską – „Matematyczne podstawy estetyki Renesansu”. Ta „renesansowa” postać jest znacząca dla życia społecznego Ukraińców już choćby dlatego, że kierowała Światowym Związkiem Ukrainek, przyjaźniła się z J. Konowalcem, L. Myszugą i wieloma wielkimi Ukraińcami, była wybierana posłanką polskiego Sejmu, ostro potępiała pacyfikację, zyskując renomę znakomitej organizatorki ukraińskich ruchów międzynarodowych. A ponadto – godnie wychowała swojego jedynego syna Iwana Łyśniaka-Rudnyckiego, znanego polityka, historyka, pedagoga, działacza społecznego. Jednak najbardziej znaczącym moralno-etycznym i politycznym dorobkiem Mileny Rudnyckiej jest działalność związana z Hołodomorem. Jej imię nie jest mniej znaczące dla Ukraińców w kontekście walki o ratowanie Ukraińców i przekazywania światu prawdy o głodujących i umierających, niż imiona J. Mace’a czy R. Conquesta. Jako pierwsza Ukrainka oznajmiła na cały świat o tragedii Ukraińców w latach 1932–1933. Będąc zastępczynią przewodniczącego Ukraińskiego Komitetu Społecznego Ratowania Ukrainy, prowadziła znaczną działalność oświatową, organizowała pomoc dla głodujących, zainicjowała rozpatrzenie kwestii pomocy Ukraińcom, domagając się potępienia ZSRR na Radzie Ligi Narodów. W pracy „Walka o prawdę o wielkim głodzie” otwarcie stwierdziła, że masowy mór Ukraińców został zorganizowany przez Kreml. Odważnie powiedziała o przemilczanej prawdzie, gdy dwulicowa polityka wiodących państw Europy uniemożliwiła ratowanie Ukraińców przed śmiercią głodową. Rzeczywiście, 29 września 1933 roku spośród 14 państw na posiedzeniu Ligi Narodów tylko 4 kraje głosowały za udzieleniem pomocy umierającym Ukraińcom, uważając, że głód jest „wewnętrzną sprawą” ZSRR. To poczucie niesprawiedliwości, nieludzkości, okazywanej przez „cywilizowany” świat wobec głodujących Ukraińców, przeniosła przez całe życie. Jednak nie poddała się nawet wtedy, gdy w pełni uświadamiała sobie, że prawdy nigdzie szukać, bo należy ona do „silnych tego świata”. Ta chwalebna kobieta-matka na mecie swojego życia dokonała desperackiego kroku – będąc solidarna z narodem ukraińskim, którego prawdę o tragedii nadal ukrywano, ogłosiła na znak protestu głodówkę. Odmówiwszy przyjmowania pokarmu, zmarła (1976 r.) i w ten sposób po raz kolejny przypomniała światu o ogromnym złu, dokonanym przez rosyjski reżim bolszewicki wobec Ukraińców. Ale nie ta gorzka prawda własnego samopoświęcenia stanowiła sens jej życia. Celem tej wielkiej córki wielkiego Narodu była wzniosła wiara: „Nikt nie zniszczy idei, której służyliśmy”. Te słowa wypowiedziane przez nią przypomniała latem 2022 roku M. Szewelewa w artykule „Ukraińskiego interesu”. Brzmią one jak refren w dniach obchodów 90. rocznicy Hołodomoru-ludobójstwa Narodu Ukraińskiego. I choć straszna wojna ze strony moskiewskich okupantów (albo „armii transformatorów”, według słów sekretarza RBNiO Daniłowa) trwa, życie (mimo wszystko) tętni, ludzie walczą, tworzą, kochają się, rodzą, marzą. A także – pamiętają. To pozostaje szczególnym znakiem, ponieważ pamięć (osobista, rodowa, narodowa) zawiera niezwykłą siłę, powstrzymując i chroniąc naród przed okrutnym biegiem historii, który często niesie nieszczęście i śmierć, ignorując istotę życiowej misji. Stało się tak, że właśnie w tym dniu narodowej żałoby (26 listopada) w największej sali Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” odbyła się premiera oratorium na chór i orkiestrę „Skorbna Mati” (muzyka Ja. Jacynewycza, poezja P. Tyczyny) w wykonaniu Ludowej Akademickiej Kapeli Chóralnej „POCZAJNA” Mohylanki oraz Zasłużonego Akademickiego Zespołu Pieśni i Tańca Sił Zbrojnych Ukrainy. Bez przesady, opierając się na opinii i ocenie muzykologów, dzieło jako pierwszy wzorzec tego monumentalnego gatunku w muzyce ukraińskiej jest zgodne ze światowymi arcydziełami J. S. Bacha „Passion” i G. B. Pergolesiego „Stabat Mater”. Lecz najwyraźniej ten tak czasowy (pewien, że przetrwa poza czasem) utalentowany dorobek przede wszystkim artystycznego kierownika „POCZAJNY” Ołeksandra Żyhuna wkrótce stanie się przedmiotem wnikliwej uwagi specjalistów muzykologii, historii sztuki, filozofii edukacji muzycznej, historyków kultury. Dzieło, które wychowuje Naród. Taka jest zwięzła, treściwa ocena odbioru przez wielu słuchaczy i uczestników tego wydarzenia, poświęconego obrońcom, żołnierzom, wojom Ukrainy-Rusi. Bojownikom wszystkich czasów, wszystkich rosyjsko-ukraińskich wojen, którzy oddali życie za Niepodległość, Państwowość Ukrainy. Dzięki znaczącej pracy naukowo-badawczej Instytutu Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy; twórczemu „błyskowi duszy” mistrza O. Żyhuna; profesjonalnemu talentowi kierownika artystycznego i dyrygenta D. Antonjuka, K. Semenczenki oraz zespołu akademickiego Sił Zbrojnych Ukrainy; wzruszająco wrażliwemu i patriotycznemu słowu doktor filozofii i sztuki W. Kuzyk; szlachetnie czystemu solo K. Lewyckiej Ukraina otrzymała nieocenny dar duchowy. Dlatego czasami, gdy słyszy się w przestrzeni publicznej już oswojone „nie na czasie”, wiedzmy, że takie rozumowania są fałszywe. Nawet gdy trwa wojna, giną ludzie, wszędzie jest ból, niepokój, smutek, niezwykle trudne zadania w sferze bezpieczeństwa narodowego dla przetrwania Narodu i Państwa. Bo właśnie w tym rzecz, że właśnie teraz (jak nigdy) potrzebna jest siła Ducha i moc Wiary w niezwyciężoność Narodu i Państwa Ukraińskiego. Przypomnijmy choćby wybrane karty historii Europy. Jak rodziła się „Marsylianka”, gdy jej muzyczno-poetycka heroika nagle (jak słoneczny rozbłysk) opanowała serca Francuzów w ich walce o wolność przeciw Niemcom. I jaką duchową siłą obdarzone było inne intelektualne dzieło wielkiego filozofa J. G. Fichtego, który w Akademii Berlińskiej w 1808 roku (już po zdobyciu Prus przez Napoleona) wygłasza swoje słynne „Przemówienie do narodu niemieckiego”, w którym stwierdza, że dla zwycięstwa nad wrogiem należy wychować naród tak, by stał się narodem. A określającym przesłaniem tego dzieła, jak błyskawica, było to, że naród, tracąc granice, prawną i państwową rzeczywistość, zachował, na szczęście, jedyną dla siebie podstawę – ojczysty język. I to on ma połączyć rozdarty organizm polityczny, zapewnić jedność narodu niemieckiego, czyniąc go „żywym”, a więc zwycięskim. To są wyjątkowe, bynajmniej nie jedyne przykłady historii Europy, gdy poezja Słowa, Muzyka tworzyły niezłomność Ducha Narodu, gdy Muzy przemieniały się w najsilniejszą, wszechzwyciężającą broń. Właśnie tak, z emocjonalną wrażliwością, wstrzymując oddech, odbierany był ten dorobek „serca”. Konkordyzm, wymagany nie tylko przez narodową pamięć, ciągłość czczenia wybitnych Ukraińców, lecz przede wszystkim przez dzisiejszy czas walki o własną Wolę i szczęśliwy Los. Uświadamiasz sobie, że tak musi być, tak ma być dalej, tam, za naszym narodowym horyzontem. Bo właśnie siłą tego duchowego działania chronili siebie Ukraińcy, z tym żyli, walczyli i zwyciężali. W najcięższą i najgorszą godzinę talentem, obywatelską odwagą, ofiarną wiarą swoich najlepszych synów i córek tworzyli genialne duchowe skarby Niezłomności, Wolności, Prawdy i Miłości. Takimi stały się dla nas „Testament” Szewczenki; hymn Werbyckiego – Czubyńskiego „Jeszcze nie umarła…”; „Modlitwa za Ukrainę” Łysenki – Konyskiego… Takim jest dla nas niegasnący okrzyk „Sława Ukrainie!”. Sądzę, że właśnie na te szczyty kultury narodowej, godności ducha, „standardy” ukraińskiego „serca” orientowali się autorzy światowej premiery „Skorbnej Mati”. Dlatego zapewne zachowała się ta wzniosłość ukraińskiej Idei, ów poziom etyczny ogólnoludzkości i chrześcijańskich cnót, które kładli młody Tyczyna i szlachetny Jacynewycz w owym burzliwym 1918 roku, w niezapomnianym czasie walk o wyzwolenie narodowe. Wówczas nie spełniła się ta głęboko filozoficzna rzecz o charakterze biblijnym i nie stała się dopełnionym dobrem Ukraińców. Dopiero dziś ta spuścizna dwóch wielkich Ukraińców wybuchła nowym renesansem ludzkości, ukraińskości. Dzięki obsesji, natchnieniu, etycznej czystości szanowanego Artysty Ołeksandra Żyhuna! Rzeczywiście, znamienne jest, że właśnie w sławnej Akademii Mohylańskiej odbyła się premiera tego duchowego Oratorium – narodowego skarbu ukraińskiego odrodzenia artystycznego „rozstrzelanego” przez rosyjski bolszewizm (czytaj: rasizm). Ona, jak żadna inna instytucja naukowo-oświatowa, przez stulecia doznawała represji, prześladowań, egzekucji. Od początków założenia Akademii moskiewscy carowie i ich „patriarchowie”, jak najbardziej zaciekli inkwizytorzy, palili wszystkie ukraińskie egzemplarze, napisane przez wybitnych ukraińskich uczonych-mohylańczyków, teologów, ogłaszając anatemę na książki wydane w Kijowie. Niedługo przed narodzinami H. Skoworody Piotr I zabro-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nów (1720) wydawania książek w języku ukraińskim i usunął teksty ukraińskie z ksiąg kościelnych, przepisując wszystkie dokumenty państwowe z języka ukraińskiego na moskiewski. Dekretem Katarzyny II z 1763 r. zakazano wykładania po ukraińsku w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej… Nie sposób wymienić wszystkiego. Cała ta wojna przeciw ukraińskiej kulturze, książce, języku nigdy nie ustawała, na wskroś przesiąkając epokę wieków nienawiścią do Ukraińców. Nie ominął ten etnocydalny los także twórcy oratorium „Skorbna Mati” Jacyniewycza. Błyskotliwy kompozytor, chórmistrz, folklorysta, dyrygent chóru Uniwersytetu Kijowskiego, zwolennik autokefalii Cerkwi Ukraińskiej, autor ponad 200 opracowań pieśni ludowych, został jako „burżuazyjny nacjonalista” aresztowany i zesłany do odległego kiszlaku. Jedyną „twórczością” artysty, dozwoloną przez stalinistów do końca jego dni, była praca kołchozowego stróża. Taki był los bezpaństwowych Ukraińców na „swojej”, obcej ziemi. I oto na tle tych przygnębiających rozmyślań w sali Mohylanki słychać Słowo, które zwycięża wszystko, brzmi heroika i wiara Muzyki. A jeszcze, zdaje się, unosi się w nich duch Skoworody, bicie skoworodowskiego Serca (które jest GŁOWĄ wszystkiego), z jego nieuchwytną, niepojętą, głęboką mową obrazów i symboli, unowocześnionym „czytaniem” „Siebie” i „Świata”. To jest ta jasna godzina, gdy logika harmonizuje się z zmysłową irracjonalnością postrzegania świata, czyniąc skoworodowskie „niewidzialne” „widzialnym”, skłaniając do mówienia z Człowiekiem, swoim Rodem i Narodem wyłącznie PRAWDĄ. Oczywiste jest, że następne pozaskoworodowskie pokolenie budzicieli ukraińskiego Ducha (Szewczenko, Kostomarow, Kuliś), tworząc pierwszą narodową organizację polityczną (Bractwo Cyryla i Metodego), również opierało się na tej wiecznej wartości powszechnej, wyrywając na swojej pieczęci – „Poznaj Prawdę, a ona cię wyzwoli”. Zatem Wola, wewnętrzna Wolność, Wolność Człowieka i Narodu przez Prawdę jest tą Wartością, którą Naród Ukraiński ma żyć dziś i w przyszłości. Mają nią przemówić wszyscy, zwłaszcza „przednie szeregi”, inteligencja, pedagodzy, artyści, duchowni Narodu. Szczególnie teraz, w czasach straszliwej wojny, którą rozpętał nasz odwieczny wróg, „jednorodziec” – ordyńska Moskiewszczyzna. Aby skoworodowska cnota Prawdy była obecna wszędzie, tak jak dziś słychać ją w natchnionym wykonaniu Oratorium, przypominając nam o cenie zwodniczego „braterstwa”, które stało się obecnie tożsame z mordowaniem ludzi, zabijaniem dzieci, nazizmem i terroryzmem. Ten „wzorcowy syn Ukrainy, ukraińskiej ziemi, ukraińskiej kultury”, jak mówiono o Skorowodzie, który mógł stworzyć siebie wyłącznie na gruncie ukraińskiej tradycji, był dziś z nami także. Jest i zawsze będzie. To ta szczęśliwa chwila, gdy poezja Słowa Pawła Tyczyny rodziła niepojętość Muzyki, a muzyka Jakowa Jacyniewycza tworzyła wzniosłość Poezji, napełniając się skoworodowską światłomądrością, jakby obramowując świętość testamentu Szewczenki – „Kochajcie swoją Ukrainę!”
Tłumaczenie maszynowe
Ukraińskie i międzynarodowe organizacje społeczne, naukowcy, badacze, dysydenci, więźniowie polityczni, obrońcy praw człowieka oraz ukraińska diaspora zwracają się do Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, ukraińskiego społeczeństwa i światowej wspólnoty w związku z antyukraińską działalnością Ministra Kultury i Polityki Informacyjnej Ołeksandra Tkaczenki.
18 listopada, w przeddzień 90. rocznicy Dnia Pamięci Ofiar Hołodomorów, z inicjatywy pana Tkaczenki rozpoczęto na całej Ukrainie niszczenie billboardów, opracowanych przez szereg organizacji społecznych, upamiętniających 10 mln 500 tys. Ukraińców, wymordowanych przez komunistyczny totalitarny reżim w latach 1932–1933.
Organizatorem tej bezprawnej, antyukraińskiej akcji jest właśnie Tkaczenko, który od pierwszych dni na stanowisku ministra kontynuuje prorosyjską politykę Tabacznyka i prowadzi polityczne prześladowania naukowców zajmujących się badaniami nad ludobójstwem Ukraińców.
Zwracamy uwagę społeczeństwa i światowej wspólnoty, że nawet za czasów Janukowycza, który publicznie zaprzeczał, że Hołodomor był zbrodnią ludobójstwa, nie prześladowano naukowców i nie niszczono reklam społecznych, informujących o zbrodniach komunistycznego totalitarnego reżimu.
Świadkowie i očevidcy Hołodomoru, dysydenci, więźniowie polityczni, poświęcając swoje życie, walczyli przeciwko komunistycznemu totalitarnemu reżimowi, starając się przekazać społeczeństwu historyczną prawdę o Hołodomorze, aby Ukraińcy byli wolnymi ludźmi i żyli w wolnym kraju.
Tak więc Ołeksandra Radczenko, wiejska nauczycielka z obwodu charkowskiego, została w 1945 roku skazana na 10 lat obozów koncentracyjnych wyłącznie za wzmiankę o Hołodomorze w swoim dzienniku, który prowadziła w 1933 r.: „… całe wsie wymarły. Pola w 32 i 33 r. pozostały niezasiane i niezebrane. Zbierać było nikomu – na Ukrainie zmarło 16 mln osób, czyli 30% ludności”.
Odtajnione dokumenty zagranicznych dyplomatów są również dowodem masowego niszczenia Ukraińców w USRR. 19 września 1933 r. Otto Schiller, attaché ds. rolnictwa przy ambasadzie Niemiec w Moskwie, donosił o zagładzie 10 mln Ukraińców. Królewski konsul Włoch w Charkowie Sergio Gradenigo w raporcie „Głód” z 22 czerwca 1933 r. wskazywał: „Przedstawiciele rządu przyznali, że straty w ludziach wyłącznie na Ukrainie wynoszą 9 milionów dusz”. W środowisku uniwersyteckim mówi się o 40–50 procentach całej ludności Ukrainy, i uważam tę cyfrę (15–16 milionów) za dokładniejszą”.
W 1936 roku amerykański psycholog William Gantt z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa opublikował badanie epidemiologiczne z wynikami 1. pięciolatki: 15 milionów zgonów na podstawie szacunków radzieckich urzędników Komisariatu Zdrowia. Doktor Gantt kierował wydziałem medycznym Amerykańskiej Administracji Pomocy i wielokrotnie odwiedzał ZSRR, w tym latem 1933 roku. W liście do ekonomistki Departamentu Rolnictwa USA Dany Dalrymple z 6 marca 1964 roku doktor Gantt potwierdził, że „otrzymał maksymalną cyfrę piętnastu milionów” zmarłych podczas głodu w latach 1932–1933.
7 listopada 2003 roku z trybuny ONZ dwadzieścia pięć państw świata ogłosiło Wspólne oświadczenie o zagładzie 7–10 milionów Ukraińców w latach 1932–1933, które poparły dziesiątki państw, w tym Federacja Rosyjska.
Prezydenci Ukrainy Leonid Krawczuk, Leonid Kuczma i Wiktor Juszczenko podawali, że Hołodomor wymordował 10 milionów Ukraińców. 28 listopada 2020 roku, w Dniu Pamięci Ofiar Hołodomorów, Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski oświadczył: „Skutkiem Hołodomoru, uznanego za ludobójstwo na naszym narodzie przez totalitarny stalinowski reżim, stały się miliony ofiar wśród Ukraińców. To straty porównywalne z tymi, których doznała Ukraina w II wojnie światowej”. Według oficjalnych szacunków w II wojnie światowej zginęło 9–10,4 mln Ukraińców. Próby „piątej kolumny”, podejmowane w ciągu istnienia niepodległego państwa ukraińskiego, by zdyskredytować badania nad liczbą ofiar Hołodomoru, są specoperacją Rosji mającą na celu ukrycie skali zbrodni dokonanej przez Stalina. Kreml nadal kontroluje przeszłość i fałszuje historię. Według wyników współczesnych badań naukowych i przeprowadzonych ekspertyz sądowych ustalono, że w latach 1932–1933 komunistyczny totalitarny reżim, w celu likwidacji ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego, zniszczenia narodu ukraińskiego i niedopuszczenia do odrodzenia Państwa Ukraińskiego, wymordował 10 500 000 Ukraińców, w tym 4 mln dzieci. Jednym z organizatorów antyukraińskiej kampanii jest pełniąca obowiązki dyrektora Narodowego Muzeum Hołodomoru-Ludobójstwa Lesia Hasydżak, która oficjalnie zaprzecza skutkom zbrodni ludobójstwa Ukraińców. Taka działalność O. Tkaczenki i L. Hasydżak stanowi rażące naruszenie art. 6, 34 Konstytucji Ukrainy, wymogów Ustawy Ukrainy „O Hołodomorze 1932–1933 w Ukrainie”, Ustawy Ukrainy „O potępieniu komunistycznego i narodowosocjalistycznego (nazistowskiego) totalitarnych reżimów w Ukrainie oraz zakazie propagowania ich symboliki”, a także bezprawną ingerencję w działalność funkcjonariuszy organów ścigania i biegłych sądowych, co stanowi przestępstwo kryminalne i zagraża bezpieczeństwu narodowemu Ukrainy. Ponadto Tkaczenko i Hasydżak naruszyli Europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 roku oraz Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 16 grudnia 1966 r., przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Również działalność Tkaczenki jest skierowana na zniszczenie ukraińskiej tożsamości i kultury, faktycznie otworzył on „drugi front” przeciwko Państwu Ukraińskiemu i narodowi ukraińskiemu, podczas gdy Siły Zbrojne Ukrainy bronią niepodległości państwa.
Na podstawie powyższego zwracamy się: do Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego z żądaniem natychmiastowego odwołania ze stanowiska Ministra Kultury i Polityki Informacyjnej O. Tkaczenki oraz pociągnięcia go do odpowiedzialności zgodnie z ustawami Ukrainy; do społeczeństwa Ukrainy i świata w sprawie ukrywania prawdy przez „piątą kolumnę” w Ukrainie o popełnionych zbrodniach komunistycznego totalitarnego reżimu podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, co stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Ukrainy.
Apel podpisali: Stepan Chmara, Bohater Ukrainy, obrońca praw człowieka, więzień polityczny; Wołodymyr Wasylenko, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy.
Bohdan Futej, doktor prawa, sędzia Federalnego Sądu Roszczeń Stanów Zjednoczonych Semen Głuzman, więzień polityczny, Prezes Stowarzyszenia Psychiatrów Ukrainy Wiktor Szyszkin, sędzia Trybunału Konstytucyjnego Ukrainy Wołodymyr Serhijczuk, Przewodniczący Międzynarodowego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru-ludobójstwa Paweł Mowczan, Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki Wasyl Marocko, honorowy przewodniczący Narodowego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru-ludobójstwa Ukraińców Olesia Stasiuk, Przewodnicząca Narodowego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru-ludobójstwa Ukraińców Ołeksandr Uszynski, członek Prezydium Ukraińskiej Ogólnoświatowej Rady Koordynacyjnej, Przewodniczący Stowarzyszenia Weteranów Wojny, Uczestników ATO, Rodzin Poległych (Zmarłych) i Inwalidów Ihor Mazur, Przewodniczący Organizacji Społecznej «Mieżymorije» Mychajło Sydorżewski, Przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Jewhen Szewczenko, Przewodniczący Związku Ludowych Mistrzów Ukrainy Heorhij Filipczuk, Przewodniczący Kongresu Inteligencji Ukraińskiej Mykoła Żulinski, akademik, Przewodniczący Towarzystwa «Ukraina-Świat» Kyrylo Stecenko, Artysta Ludowy Ukrainy, Przewodniczący Kijowskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki Leonid Mużuk, laureat Nagrody im. Szewczenki Walerij Franczuk, Artysta Ludowy Ukrainy Ołeksandr Jakowczuk, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Bohdan Tomenczuk, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Ihor Kalynec, więzień polityczny, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wasyl Kostycki, doktor nauk prawnych, profesor, Zasłużony Prawnik Ukrainy, czynny członek (akademik) Narodowej Akademii Nauk Prawnych Ukrainy, Prezes Stowarzyszenia Prawników Ukrainy Paweł Makowski, Przewodnicząca Stowarzyszenia Emigrantów z Ukrainy (USA) Iryna Jastriab, Prezydent Międzynarodowej Organizacji «Czwarta Fala» (Niemcy) Robert van Woren, Sekretarz Generalny Międzynarodowego Stowarzyszenia «Globalna Inicjatywa w Psychiatrii» (Holandia); Centrum Badawcze Rozwoju Demokratycznego im. Andrieja Sacharowa przy Uniwersytecie Witolda Wielkiego (Kowno, Litwa) Mykoła Koczerha, Prezydent Fundacji Ukraińskiego Hołodomoru-ludobójstwa (USA) Wiktoria Małko, kierownik Centrum Badań nad Hołodomorem przy Kalifornijskim Uniwersytecie Stanowym (Fresno, USA) Wiktor Rud, prawnik, były przewodniczący Towarzystwa Ukraińskich Prawników Ameryki, Przewodniczący Komitetu Spraw Zagranicznych Hryhorij Omelczenko, Bohater Ukrainy, generał-lejtnant SBU, inicjator wszczęcia sprawy karnej o ludobójstwo-Hołodomor narodu ukraińskiego w latach 1932–1933
Tłumaczenie maszynowe
Minął zaledwie tydzień od mojego wpisu w poprzednim numerze, w którym podkreśliłem, że głównym czynnikiem i nadzieją Moskwy w wojnie przeciwko Ukrainie jest zima – drogi każdemu sercu moskiewskiego imperialisty „generał Zima”. Wiktor SKORYK Obecny czas jest niezwykle turbulentny, dynamiczny i gwałtowny, i zaledwie w ciągu tygodnia całemu wolnemu światu demokracji – Ukrainie i naszym partnerom – stało się ostatecznie jasne, że naprawdę ostatnią stawką i nadzieją Kremla w tej wojnie jest zima, którą zawsze uważała i uważa obecnie za swoją najlepszą sojuszniczkę. Właśnie to pokazowo i ostatecznie udowodnili terroryści z imperium zła, wzmacniając swoje działania z zamiarem zniszczenia systemu energetycznego Ukrainy zmasowanymi atakami rakietowymi. Co doprowadziło do pierwszego w historii ostatnich 80 lat państwowego blackoutu energetycznego. Ale i z tym ukraińscy energetycy poradzili sobie nadzwyczaj szybko, choć z ciężkim wysiłkiem, przy błyskawicznej i obszernej pomocy materialnej naszych zachodnich partnerów. Poradzili sobie, ale nie ostatecznie, i zrozumiałe jest, że w przyszłości będą kolejne próby niszczenia struktury energetycznej. Dlatego naszym partnerom stało się już w 100% jasne, że ochrona ukraińskiego nieba jest obecnie głównym, palącym problemem, z którego rozwiązaniem nie ma czasu zwlekać, aby nie dać państwu terrorystycznemu zniszczyć całego systemu energetyki na Ukrainie, ponieważ obrona przeciwlotnicza i przeciwrakietowa to nie tylko gwarancja naszych zwycięstw na frontach wojny, ale także kwestia przetrwania całej ukraińskiej gospodarki, jako podstawy funkcjonowania państwa, a zatem kwestia przetrwania całego państwa w tym czasie. Wróg się spieszy, bo rozumie, że czas nie jest po jego stronie, że na uzbrojenie Sił Zbrojnych Ukrainy w najbliższym czasie trafi jeszcze kilka nowoczesnych systemów obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej, w dodatku do tych, które zostały dostarczone przez naszych partnerów wcześniej, wśród których najskuteczniej zarekomendował się IRIS – najnowszy system obrony przeciwlotniczej średniego zasięgu, który na świecie znajduje się na uzbrojeniu tylko na Ukrainie. Kanclerz RFN Scholz jednoznacznie podkreślił, że jeszcze trzy baterie powinny trafić na Ukrainę jak najszybciej. Oprócz dostaw systemów obrony przeciwlotniczej, pilnym zadaniem jest także dostarczanie amunicji do tych systemów, i to również jest pilny problem. Obecnie trwa wyścig z czasem i ten wyścig musimy wygrać razem. Wróg się spieszy. Bo rozumie i wie, choć starannie to ukrywa, że liczba rakiet, które posiada, nie jest nieskończona, i uzupełnić te śmiercionośne terrorystyczne zapasy nie będzie w stanie przez długi czas. Do tego roku Moskwa produkowała 60 rakiet rocznie, zatem, jeśli nawet teraz przeniosła swoją produkcję na trzy zmiany, na całodobowy tryb pracy, to nawet 180 rakiet rocznie, czyli 15 miesięcznie – to dla niej gwarantowana porażka w najbliższej przyszłości, ponieważ w kolejnych miesiącach do służby w Siłach Zbrojnych Ukrainy wejdzie co najmniej 15-20 potężnych nowoczesnych systemów obrony przeciwlotniczej, a także dziesiątki i setki innych systemów i środków.
Obrona powietrzna różnego rodzaju, nowoczesna i nie tylko, ale skuteczna i potrzebna. Oznacza to, że w najbliższych miesiącach na Ukrainie zostanie zbudowany integralny system obrony powietrznej, który działa w powiązaniu jako jednolity, całościowy system – ta integralna struktura, o której planach budowy wspominało dowództwo podczas poprzednich szczytów „Ramstein”. Wróg śpieszy się również dlatego, że wkrótce plucha i błoto, które przeszkadzają w prowadzeniu operacji ofensywnych, zmienią się w ochłodzenie, stwardnienie gruntu i wznowienie ofensywnego marszu ukraińskiego wojska. Dla Sił Zbrojnych Ukrainy ważne jest, aby nie tracić inicjatywy ofensywnej, zdobytej podczas poprzednich sukcesów, natomiast wrogowi, wręcz przeciwnie, – maksymalnie w tym przeszkodzić, aby odpocząć, nabrać sił, zgromadzić siły, wylizać rany na swoim śmierdzącym ciele – wyprodukować amunicję, uzbrojenie, wyszkolić setki tysięcy nowych zmobilizowanych, co wymaga długiego czasu. I wszystko to w warunkach sankcji nałożonych na Moskwę przez zbiorowy Zachód, które z czasem nieustannie i nieubłaganie toczą, niczym woda, gliniane nogi tego Kolosa, który na dodatek cierpi od wszechstronnych, potężnych i nieustannych uderzeń Sił Zbrojnych Ukrainy. Wróg śpieszy się, by zmusić Ukrainę i zbiorowy Zachód do negocjacji o „pokój” lub rozejm. I właśnie teraz, w pośpiechu, na korzystnych dla Kremla warunkach, z utrwalonymi wynikami jego wysiłków okupacyjnych. Właśnie dlatego taka maniakalna rakietowa histeria, właśnie dlatego ten szantaż – „groźby srogiej zimy”. Teraz jest czas, kiedy nadchodzi szczyt wyczerpania intensywnymi działaniami bojowymi, których głównym czynnikiem okazały się pojedynki artyleryjskie, trwające przez długi czas, 9 miesięcy tej pełnoskalowej wojny. Największym wyczerpaniem jest brak amunicji, po obu stronach. Moskwa gorączkowo szuka jej w swojej osi zła – na Białorusi, w Korei Północnej, Iranie, próbuje zachęcić do tego Chiny itd. Własnych sił i zapasów wyraźnie jej już brakuje, produkcja to długa sprawa, a Kreml rozumie, że czas jest dla niego wrogiem. Ci „neutralni”, którzy może chcieliby na tym ogrzać ręce, skorzystać z wojny Rosji przeciwko Ukrainie dla swojego wzbogacenia i swoich ukrytych ambicji geopolitycznych – dostarczyć broń i amunicję Moskwie, ale powstrzymuje ich strach przed utratą więcej, po natknięciu się na bariery sankcji nałożonych na Moskwę. Z naszej strony – Ukrainy i jej partnerów – problem również stoi niezwykle ostro. Chociaż udało się, w porównaniu z letnim okresem wojny, znacznie wyrównać stosunek wykorzystania amunicji, kiedy na 35-40 tysięcy pocisków wroga ukraińska artyleria była w stanie odpowiedzieć swoimi zaledwie 6-7 tysiącami, czyli jeden pocisk na 6 pocisków wroga. Teraz ten stosunek wynosi około 1 do 3, a biorąc pod uwagę, że na uzbrojenie Sił Zbrojnych Ukrainy trafiły bardziej efektywne systemy artyleryjskie naszych zachodnich partnerów, to tutaj obecnie widać już pewien parytet. Ale amunicja, która była w naszych magazynach i magazynach naszych partnerów, również osiągnęła krytyczną granicę wyczerpania. Warto powiedzieć, że nawet w potężnych USA w ciągu miesiąca produkuje się zaledwie 15 000 pocisków – porównajcie to z intensywnością ich realnego wykorzystania na dobę przez naszą artylerię w liczbie 6000–7000, to na dwa dni działań bojowych w naszych warunkach. Ponadto każdy kraj ma ograniczenia zapasów, poniżej których nie może zejść. A magazyny są już prawie puste... Dlatego teraz trwa poszukiwanie możliwości zapewnienia Siłom Zbrojnym Ukrainy amunicji. Po pierwsze, jest to zwiększenie produkcji amunicji, ale to długotrwały proces, którego nie da się rozwiązać z marszu. Po drugie, trwają poszukiwania metod zaangażowania w dostawy tych krajów, które z różnych powodów nie mogą lub nie chcą dostarczać Ukrainie broni i amunicji. Na przykład Korea Południowa, z którą obecnie prowadzone są pewne prace, proponuje się uzupełnienie znacznie wyczerpanych zapasów amunicji USA, wtedy USA będą mogły ze swoich magazynów dostarczyć nam własną amunicję do tych systemów, które zostały nam dostarczone wcześniej i będą dostarczone w przyszłości. Ponadto Pentagon rozważa propozycję Boeinga dotyczącą dostarczenia Ukrainie naziemnych bomb małego średnicy, przeznaczonych do wystrzeliwania z naziemnych systemów artyleryjskich – M142 (HIMARS). Ten pocisk GLSDB może osiągnąć zasięg do 150 km i pozwoli Siłom Zbrojnym Ukrainy zadawać uderzenia głęboko na tyłach okupanta, jako alternatywa dla ATACMSów dalekiego zasięgu. Czyli trwa poszukiwanie wyjścia z tej trudnej sytuacji niekonwencjonalnymi drogami: na zwykłe pociski inercyjne nakręcać głowice naprowadzające nowoczesnych bomb lotniczych, czyli tworzyć tanie i skuteczne pociski! Taka głowica naprowadzająca kosztuje około 40 tysięcy dolarów, a to już nie setki tysięcy lub miliony dolarów – koszt precyzyjnych pocisków i rakiet dla nowoczesnych systemów, a do tego jest tu coś niezwykle ważnego: pocisków inercyjnych w zachodnich magazynach jest ogromna ilość! Bo takie pociski dla nich uważano za wczorajszy-przedwczorajszy dzień, a zgromadzono ich bardzo dużo przez wiele dziesięcioleci produkcji. Jeśli taka sztuczka się uda, to świetnie rozwiąże dla nas najbardziej palący problem tego czasu na wojnie. Pierwsza partia takich pocisków GLSDB może zostać dostarczona już wiosną 2023 roku. A tam, kto wie, może i wcześniej, bo teraz często zdarzają się cuda, których wymaga i dyktuje ten czas. Warto w związku z tą problematyką poinformować, że właśnie w tych dniach, 28 listopada, z taśmy produkcyjnej zszedł pierwszy krajowy pocisk 152 mm! Ukraina uruchomiła własną produkcję amunicji kalibrów 152 i 122 mm, a także min 120 mm. Amunicję wytwarzają w technologii NATO w różnych zakładach, w tym w krajach partnerskich. To znaczący wkład! Tak, jest bardzo spóźniony, ale lepiej późno niż wcale. Rozważmy jeszcze jeden problem: straty i naprawy sprzętu wojskowego. Według niektórych danych, z którymi się zgadzam, obecnie około jedna trzecia naszej artylerii wymaga naprawy z powodu zużycia luf od intensywnego prowadzenia ognia, a także uszkodzeń w wyniku walk. Ogólnie problem naprawy naszego sprzętu wojskowego jest zorganizowany stosunkowo skutecznie na dzień dzisiejszy, ale takie wolumeny napraw wymagają intensyfikacji tej pracy. Tak, na terytorium Polski i innych naszych partnerów rozlokowano moce naprawcze, ale istnieje potrzeba rozlokowania dodatkowych sił naprawczych, i najlepiej na terytorium Ukrainy dla szybkiej logistyki i obrotu naprawczego, zbliżonego do linii prowadzenia walk. Straty wroga w stosunku do naszych strat różni eksperci oceniają różnie, ale wszystkie szacunki są na naszą korzyść. Według ocen niektórych naszych przedstawicieli rządowych i ekspertów ten stosunek wynosi jak 6:1–7:1. Według ocen zachodnich ekspertów ten stosunek wynosi około 3:1. Dokładne stosunki będą znane dopiero po wojnie. Ale tak czy inaczej, już teraz można z pewnością stwierdzić, że straty wroga są znacznie większe. Dlaczego tak jest? Dlatego, że kunszt naszego wojska jest znacznie większy, co pomnożone przez patriotyzm, pragnienie obrony wolności swojego narodu, daje tak imponujący wynik. To także kunszt naszych dowódców wojskowych, którzy elastycznie i precyzyjnie planują oraz przeprowadzają operacje wojskowe. Wiadomo, że sukces operacji ofensywnej zależy od ilości i jakości koncentracji sprzętu i personelu na kierunku natarcia, i jeśli przewaga na odcinku natarcia wynosi w stosunku 7:1–8:1, to to natarcie będzie udane, a jeśli ten stosunek wynosi 9:1–10:1, to obrona przeciwnika, jak to się mówi, sypie się. Właśnie tak działa nasze wojsko, tworząc lokalne punkty zwrotne z takim stosunkiem sił, mobilnie zmieniając ich wektory i lokalizacje w razie potrzeby, co już jest prerogatywą i inicjatywą dowódców bezpośrednio na polu walki. Wszystko to jest pomnażane przez poświęcenie i pomysłowość naszych żołnierzy. Co więcej, inicjatywa naszych żołnierzy przejawia się także w dążeniu do samodzielnego naprawiania uszkodzonego sprzętu, dbałości o niego, poszukiwaniu sposobów rozwiązania problemu, nie czekając na rozkazy i nie przerzucając tego na tych, „którzy są za to odpowiedzialni”, jak to jest właściwe dla przeciętnej jednostki kołchozowo-ordyńskiego wojska, gdzie i „baby urodzą”, i „niech przełożeni myślą”, i „nie wychylaj się, inicjatywa jest karalna”, jednym słowem, wszystkie te odwieczne ordyńskie skrepy. Więc co z naprawami sprzętu u wroga? Źle dla nich i dobrze dla nas. Myślenie charakterystyczne dla „wielkości ruskiego ducha”, gdzie wszystkiego, jak im się wydaje, jest dużo, a dbanie i oszczędzanie – to niby zły ton, prowadzi do porzucania uszkodzonego sprzętu (który z wdzięcznością jest przejmowany jako trofeum przez naszych żołnierzy i partyzantów, którzy dostarczają go do naszego wojska), do niedbalstwa w stosunku do sprzętu, co przyspiesza jego zużycie, a także wieczni towarzysze „ruskiego miru” – totalna korupcja i kradzież, od szeregowca do marszałka, dlatego „nagle” brakuje części zamiennych, a gotowość sprzętu w magazynach i bazach wojskowych jest bliska zeru. „Wszystko wokół kołchozowe – wszystko wokół moje” – to nie tylko przysłowie, jako credo „ruskiego miru”, to sposób myślenia i odpowiedni sposób życia. Dlatego odrażające obrazy okupantów z „trofeami” – pralkami, telewizorami i lodówkami, z przechwałkami w rozmowach telefonicznych o gwałtach, torturach i rozstrzeliwaniach – to wszystko nie są wyjątki, a ich norma – to „od duszy”, od „szerokiej ruskiej natury”, tych misjonarzy „prawdziwej duchowości”, którą niosą całemu „zgniłemu światu tolerancji-liberalizmu, nazików, LGBT i żądzy zysku”. A nam swoje robić: ruchem wyzwoleńczym całego narodu ukraińskiego na czele z naszymi Siłami Zbrojnymi torować drogę do Zwycięstwa! Chwała Siłom Zbrojnym Ukrainy! Chwała Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza
Bohdan WOŁOSZYŃSKI, członek Narodowego Związku Regionalistów Ukrainy
80 lat temu, 27 listopada 1942 roku, na polu Czortkiw – Stara Jahilnica gestapo niemieckie rozstrzelało 56 patriotów Ukrainy. Wśród nich było 16 osób z powiatu kołomyjskiego, 7 z powiatu żydaczowskiego, 19 z powiatu samborskiego i drohobyckiego, 5 ze skałackiego na Ziemi Tarnopolskiej oraz z innych powiatów Wschodniej Galicji. Wymyślonym pretekstem do rozstrzelania 56 więźniów politycznych czortkowskiego więzienia stało się zdarzenie, do którego doszło 21 listopada 1942 roku, kiedy we Lwowie członek Prowodu OUN Dmytro Majiwski („Taras”) śmiertelnie ranił kryminalnego sekretarza Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy. W odpowiedzi gestapo zastosowało akcję karną „sto za jednego” i rozpoczęło masowe rozstrzeliwania Ukraińców. Był to jednak jedynie formalny pretekst, ponieważ okupanci marzyli o zniszczeniu Galicjan, jak i wszystkich Ukraińców, oraz o zasiedleniu naszego kraju niemieckimi kolonistami. Dopiero zmiana sytuacji na frontach, niekorzystna dla nazistów, skorygowała ich szalone plany. Dziś jest oczywiste, że II wojna światowa była wojną o ukraińską przestrzeń życiową. W tej wojnie naród ukraiński znalazł się między młotem a kowadłem. Jeżeli tzw. „pierwsi sowieci” (1939–1941) wywieźli setki tysięcy Ukraińców na Syberię, to hitlerowscy najeźdźcy po zdobyciu ZSRR również planowali masową deportację Ukraińców, lecz już na zachód. Dwa miliony czterysta tysięcy Ukraińców hitlerowcy wywieźli na roboty przymusowe do Trzeciej Rzeszy, w tym z Galicji jednego z czterech milionów mieszkańców. Dla naszego narodu nastał prawdziwy straszny sąd, zapowiedziany w Apokalipsie. OUN, rozwijając szeroką działalność polityczną i organizacyjną, 23 czerwca 1941 r. wręczyła rządowi niemieckiemu memorandum, w którym podkreśliła, że bez niezależnej Państwa Ukraińskiego nowy porządek w Europie jest nie do pomyślenia, jednak naziści nie zareagowali na to. Mimo to OUN-owcy nie zamierzali składać broni: 30 czerwca 1941 r. we Lwowie zwołali Zgromadzenie Narodowe i proklamowali Akt Odnowienia Państwa Ukraińskiego na ziemiach zachodnioukraińskich. „Wolą narodu ukraińskiego, – mówiono w dokumencie, – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów pod przewodnictwem Stepana Bandery proklamuje odnowienie Państwa Ukraińskiego, za które położyły głowy całe pokolenia najlepszych synów Ukrainy”. Ten Akt ostrzegał zdobywców Ukrainy, że OUN będzie walczyć z każdym, kto w swoich imperialistycznych planach będzie dążył do zniszczenia narodu ukraińskiego. Mieszkańcy ziem zachodnioukraińskich z entuzjazmem przyjęli proklamowanie państwowości. We wielu wsiach regionu ludność garnęła się do szeregów Ukraińskiej Armii. W wsiach i miasteczkach powstawały organy samorządu, do których wchodzili OUN-owcy. Jako echo Aktu z 30 czerwca 1941 roku przez niemal dwa miesiące trwało poświęcanie mogił poległych bojowników o wolność Ukrainy i ofiar terroru komunistycznego. OUN wzywała do czczenia pamięci poległych bohaterów. Masowe uroczystości odbywały się także na terenie powiatu kołomyjskiego. W Kołomyi 30 sierpnia 1941 roku podziemie OUN zorganizowało „Święto broni”. Po uroczystościach pieszym pochodem udano się na cmentarz do mogiły Bojownikom o wolność Ukrainy i złożono u podnóża wieńce ku czci bohaterów. Obchodzenie na ziemiach zachodnioukraińskich Aktu z 30 czerwca 1941 roku miało wielkie znaczenie polityczne dla organizowania rewolucyjno-powstańczej walki. W kolejnych latach ten dzień stał się dla Ukraińców świętem przebudzenia świadomości narodowej i wezwaniem do nieposłuszeństwa wobec hitlerowskiego nazizmu. Akt z 30 czerwca 1941 roku wywołał u niemieckich władz okupacyjnych irytację i zdecydowane działania represyjne. 5 lipca 1941 roku w Krakowie aresztowano przywódcę Stepana Banderę. Podczas przesłuchań w Berlinie na pytanie generał-gubernatora Büllera: „Kto i na czyj rozkaz ogłosił Akt we Lwowie?” odpowiedział konkretnie: „Moi ludzie i z mojego rozporządzenia”. Odwołać Aktu zdecydowanie odmówił. Tych samych dni w Krakowie aresztowano także innych czołowych działaczy Prowodu OUN. Działalność polityczna organizacji została zakazana. S. Bandera przebywał w niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen... (Zaksenhauzen) niemal do końca wojny. W warunkach ustanawiania reżimu okupacyjnego ludność ukraińska zaczęła uświadamiać sobie cyniczną i niszczycielską niemiecką politykę wobec Ukrainy i zmieniać swój stosunek do okupantów. 9 sierpnia 1941 roku niemiecka policja ponownie donosiła do Berlina: „Wiejska ludność ukraińska, jak tylko znajdzie się pod silnym wpływem grupy Bandery, staje się niezwykle niezadowolona z nowego porządku… Nosicielem wrogich prądów wśród Ukraińców pozostaje, jak dawniej, grupa Bandery”. Władze okupacyjne nie zwlekały z akcjami represyjnymi, rozpoczynając masowe aresztowania i rozstrzeliwania patriotów. Nie było ani jednej miejscowości, w której mieszkańcy nie doświadczyliby aresztowań i rozstrzeliwań ze strony hitlerowców. Tak więc wśród rozstrzelanych na polu Czortków – Stara Jahilnica, jak wspomniano wyżej, znalazło się szesnastu członków OUN i ich sympatyków z kołomyjskiego więzienia. Najpierw jako zakładnicy przebywali w kołomyjskiej katowni, skąd przewieziono ich do czortkowskiego więzienia. Wśród nich byli: Wasyl Melnyczuk – przywódca OUN okręgu kołomyjskiego; ojciec Pawło Wytwycki – administrator cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny we wsi Żabie-Słupejka dekanatu kosowskiego, który bohatersko przyjął śmierć, wyspowiadawszy męczenników przed rozstrzelaniem; Dmytro Hryhorowycz – nauczyciel ze wsi Wowczkiwci powiatu śniatyńskiego, organizator podziemnych struktur OUN w powiecie; Oleksa Kossak – doktor prawa, obrońca patriotów w wielu politycznych procesach sądowych, pomagał podziemiu UWO i OUN; Wołodymyr Mehera – kursant szkoły oficerskiej OUN; Wołodymyr Lewycki – pracownik organizacji sportowych; Bohdan Licawski – nauczyciel, członek Prowodu Młodzieży OUN; Mychajło Parasiuk – dyrektor fabryki tytoniu w Zabołotowie; Jurij Sływka – wywiesił niebiesko-żółtą flagę w Zabołotowie; Mykoła Soruk – powiatowy przywódca OUN powiatu kosowskiego; Stepan Saturski – nauczyciel i prawnik, sympatyk OUN; Roman Selski – zastępca okręgowego przywódcy OUN kołomyjskiego; Wołodymyr Syduruk – gospodarz i przedsiębiorca, rejonowy przywódca OUN; Wołodymyr Tychowycz – sprzedawca w sklepie z ukraińską książką, działacz OUN; Stepan Tulewski – nauczyciel z Bukowiny, członek OUN; Wasyl Jurach – członek OUN. Wśród 56 rozstrzelanych było dziewiętnaście osób z grupy samborsko-drohobyckiej: Iwan Borys ze wsi Side w powiecie samborskim, członek Ukraińskiej Policji Pomocniczej; Stepan Borys – starosta wsi Side; Mychajło Burko – członek placówki OUN wsi Side; Iwan Wasyszak – kooperator; Illa Harhas – sprzedawca spółdzielni wsi Side; Mykoła Hirniak – patriota ze wsi Radliwci powiatu samborskiego; Mykoła Żownirczuk – placówkowy OUN wsi Stupnica powiatu samborskiego; Wasyl Mahur – rolnik z przysiółka Wierchy w okolicy wsi Side, członek OUN; Osyp Melnykowycz – starosta wsi Sylec powiatu samborskiego; Mychajło Melnykowycz – proswiatianin ze wsi Sylec; Wołodymyr Mudryj – urzędnik; Wasyl Niemerowski – członek OUN placówki Sylec; Stepan Niemerowski – członek OUN placówki Sylec; Jurij Panczyszyn – męż zaufania wsi Laszki Murowane powiatu starosamborskiego; Wasyl Popil – placówkowy OUN wsi Side; Mychajło Syleckyj – proswiatianin ze wsi Horodyszcze powiatu samborskiego; Petro Soroka – sekretarz gminy wsi Side; Osyp Czajka – starosta wsi Kulczyce, sympatyk OUN; Mychajło Szpot – proswiatianin ze wsi Side. Gestapo rozstrzelało także siedem osób z grupy żydaczowskiej: Mykołę Hamarowskiego – członka OUN ze wsi Raliwka powiatu samborskiego; Petra Zmysłego – proswiatianina ze wsi Bakiwci tego samego powiatu; Iwana Kobyleckiego – sympatyka OUN; Mychajła Patyka – rolnika ze wsi Otyniewycze; dwóch stryjecznych braci Osypa i Mykołę Rewuckich z tej samej wsi; Mykołę Terlećkiego – członka OUN. Ponadto rozstrzelano pięciu niewinnych z grupy skałackiej: Teodora Bidowanca – członka młodzieży OUN, wieś Hliboów; Mychajła Kopacza – składacza drukarni ze wsi Towste; Iwana Pereszluhę – składacza drukarni z tej samej wsi; Mykołę Stanisławiw – dyrektora drukarni ze wsi Soroćko; Mychajła Chodorowskiego – składacza drukarni ze wsi Towste. Wszystkich rozstrzelano za to, że wydali pierwszy numer świątecznej gazety „Nowe żyttia”, organu krajowej egzekutywy OUN. Okupanci nie oszczędzili także dwóch chłopców z powiatu borszczowskiego: Stanisława Zakszewskiego – nauczyciela, powiatowego przywódcy OUN ze wsi Hermakiwka; Pawła Kuszniryka – członka OUN ze wsi Iwane-Puste. Z powiatu pidhajeckiego rozstrzelano Iwana Myśkiwa – przewodniczącego powiatowego zarządu miasta Pidhajce; Bohdana Babiaka – kooperatora z Pidhajec oraz Mychajła Pecherskiego – sekretarza gminy wsi Wielka Pławuczaja powiatu bereżańskiego. Nazwisk czterech innych rozstrzelanych, których szczątki poszukiwacze ekshumowali na miejscu egzekucji, nie ustalono. Wszyscy rozstrzelani stanowili kadrowy potencjał OUN i UPA i umacniali front narodowej walki. Nad mogiłą straconych męczenników, na wezwanie przywódców OUN, miejscowi chłopi usypali ziemny kurhan, na którym postawili drewniany krzyż z tryzubem. Jednak wkrótce mogiłę-kurhan zniszczyli hitlerowcy. Miejscowym mieszkańcom za obu totalitarnych reżimów surowo zabraniano jakkolwiek odnowić i uczcić mogiłę ukraińskich patriotów. Szczególnie starały się zatrzeć pamięć o straconych bojownikach sowieckie władze, ponieważ mogiła poległych uczestników antynazistowskiego oporu – członków i sympatyków OUN zbyt wymownie niszczyła ich ułomny mit historyczny o „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistach – kolaborantach hitlerowców”. Zauważmy, że dokumenty o zabójstwie przez hitlerowców na Tarnopolszczyźnie 56 ukraińskich uczestników antyfaszystowskiego oporu i ludności cywilnej figurowały jako dowody sądowe w procesie norymberskim i zostały włączone do materiałów Trybunału Norymberskiego nad zbrodniarzami nazistowskimi. W epoce sowieckiej teren pola egzekucji wykorzystywał jako pola uprawne miejscowy kołchoz, z czasem współrzędne zniszczonej mogiły zaginęły. Poszukiwania miejsca pochówku rozpoczęto dopiero po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości. Pierwsze wykopaliska, przeprowadzone wiosną 1992 roku, nie przyniosły rezultatu, dlatego na poboczu drogi, na skraju pola, na którym hitlerowcy stracili ukraińskich patriotów, w pięćdziesiątą rocznicę ich śmierci staraniem czortkowskich narodowo-patriotycznych organizacji ustawiono pamiątkowy krzyż przydrożny z imionami poległych, uroczyście poświęcony 29 listopada 1992 roku. Wyniki przyniosły poszukiwania dopiero ćwierć wieku po pierwszych wykopaliskach – jesienią 2017 roku. Szczątki straconych zostały ekshumowane, a 18–19 listopada 2017 roku w Czortkowie odbył się uroczysty Obrzęd ponownego pochówku na cmentarzu miejskim. Natomiast w miejscu egzekucji w następnym roku na polu usypano tradycyjną kozacką mogiłę i postawiono pamiątkowy kamienny krzyż, poświęcony 25 listopada 2018 r. Wieczna będzie pamięć i chwała Bojowników o wolność Ukrainy, poległych za Ukraińską Samodzielną Soborną Державę z rąk hitlerowskich katów. Chwała Ukrainie! Bohaterom chwała!
Tłumaczenie maszynowe
Na zakończenie tego niespokojnego roku miałam jednak rzadką przyjemność zanurzyć się w świat niezwykłej książkowej nowości. Z tytułem, który z pewnością każdego dotknie do żywego i który nie może nie poruszyć duszy szeregiem skojarzeń. I to takich, które płyną z głębi serca: „Matczyny testament w ręczniku 1933-go” Mykoły Tymoszyka.
Tetiana HUMENIUK, doktor nauk filozoficznych, profesorka, m. Kijów
Tę książkę zaliczam do szczególnego gatunku popularnonaukowej literatury, w którym głównym bohaterem jest sam autor. Przedstawiać go szczególnie nie trzeba, bo jest dobrze znany zarówno w Ukrainie, jak i za granicą. Wspomnę tylko o najnowszych, świeżych danych z tej książki, które przekonująco charakteryzują jedną z określających cech charakteru Tymoszyka – owocną pracowitość i pracowitość w wybranym raz na zawsze jego ulubionym zawodzie dziennikarza-praktyka i dziennikarza-wykładowcy: autor 25 samodzielnie napisanych książek, ponad półtora tysiąca (!) publikacji dziennikarskich i naukowych, redaktor i wydawca niemal stu książek z jego przedmowami i naukowymi przypisami. Czy przypadkiem, czy nie, ale ta książka stała się 25. w twórczej biografii pisarza-uczonego. Poświęcił ją, jak wskazano na przedtytule, „jasnej pamięci bohaterów moich książek i artykułów, których wysoki życiowy czyn hartował ducha i kształtował charakter”. Taka dedykacja również jest znamienna, gdyż książka przygotowywana była do druku z okazji 65. rocznicy urodzin autora. Ten tak malowniczo, poetycko i treściwie-refleksyjnie opowiedziany samożyciopis staje się swoistą „nicią Ariadny” wiodącą w unikalny świat wybitnego uczonego, dziennikarza, pisarza, redaktora, wydawcy, pedagoga, którego wszechstronna działalność w dużej mierze określa rozwój krajowej humanistyki jako całości. Chciałbym zauważyć, że Mykoła Stepanowycz wpisuje własną opowieść w szeroki kontekst społeczno-historyczny i globalno-kulturowy, odchodząc od wszelkiego stereotypowego wyobrażenia o historii kształtowania się naszego państwa. Bynajmniej nie przyjmując postawy moralnego cenzora, opisując i analizując „cechowe” pisarsko-dziennikarskie życie w bardzo trudnych okresach historii kraju, sam autor – według trafnego określenia autorki przedmowy Halyny Datsiuk „Prawda o korzyści nie dba” – jawi się jako wzór „prostostania” w życiu i zawodzie: „Mykoła Tymoszyk mierzy te kryteria prostostania trzema P: przyzwoitością, patriotyzmem i profesjonalizmem”. Nowa książka profesora Tymoszyka należy do tych unikalnych prac naukowych ostatniego czasu, które łączą charakterystyczne, można powiedzieć, wiodące tendencje światowej nauki: z jednej strony – jest to coraz bardziej natarczywe dążenie do ujawniania „czynnika ludzkiego”, co jest niezwykle aktualne dla współczesnej humanistyki zorientowanej antropologicznie, a z drugiej – biografika osobowości jawi się jako problem kulturowo-historyczny i zakłada jako przedmiot historię indywidualności w połączeniu wszystkich tych cech, z jakimi jest ona dana w kontekście określonego okresu kultury. Autobiograficzna kanwa życia Mykoły Stepanowycza jest przenikliwie splątana z jego działalnością społeczną, naukową, pedagogiczną, z jego twórczością, a wszystkie jego życiowe wrażenia, przeżycia, radości i smutki tak czy inaczej wcielają się w jego Słowo i przekształcają się w głębokomyślne eseje, artykuły naukowe i książki. Chciałbym podkreślić aktualność i znaczenie tej książkowej nowości, której objętość, bez dwóch stron, wynosi 600. We współczesnej humanistyce zachodzi niebywały (nieznany dotąd, nadzwyczajny) „boom” literatury biograficznej: encyklopedie, słowniki, autobiografie, życiorysy, wspomnienia, korespondencje cieszą się ogromnym popytem czytelniczym. Powstały centra biograficzne i genealogiczne, almanachy biograficzne, serie literackie. Wzrost zainteresowania metodą biograficzną określa potrzebę uzasadnienia potencjału informacyjnego, historycznego, naukowego, społecznego i kulturologicznego znaczenia tej literatury. Od instrumentalnego wykorzystania metody biograficznej i materiału biograficznego przechodzi się dziś do badania biograficznego jako fenomenu społecznego i kulturowego. Tak więc biografia jawi się jako: 1) wzorzec kulturowy; 2) środek integracji kulturowej; 3) kulturowy horyzont działalności osobowości; 4) rekonstrukcja „śladów osobowości w historii kultury”. Mając bardzo dobre doświadczenie zarówno jako pisarz, jak i naukowiec, a ponadto jako wykładowca dziennikarstwa, organizator wydawnictwa, autor prowadzi rozmowę wzdłuż kilku linii fabularnych. Struktura i treść książki przypomina trzyczęściową symfonię, w sensie właśnie starogreckiego słowa – „współbrzmienie, zgodne brzmienie, zgodność”. Tutaj biografia-życiopis stopniowo rozwija się w biografię-rozumienie życia jako realizację „prawdziwego zapisu matki”: bolesnego do głębi duszy pragnienia przekazywania prawdy swoim dzieciom i wnukom (zob. s. 151). Bez wątpienia ta umowna trzyczęściowość jest wewnętrznie uzasadniona. Faktycznie chodzi o głęboką w treści i wzorcową do naśladowania formułę własnego życia Mykoły Tymoszyka. Ostatecznie ją sobie określił po tym, jak po śmierci matki znalazł w jej rodzinnej skrzyni historię jej poszukiwań prawdy o swoim ojcu, który za odmowę napisania deklaracji wstąpienia do kołchozu w tym złowieszczym 1932 roku został zgładzony przez system komunistyczno-bolszewicki – wraz z setkami i tysiącami takich samych niezłomnych Ukraińców został aresztowany, zesłany do syberyjskich obozów GUŁAG-u, gdzie zginął. Sens tego zapisu w przedmowie autora przedstawiono tak: być gotowym do pracy uczciwej, ale ciężkiej i często niewdzięcznej; choćby co, stać za prawdą; nie poniżać się przed wyniosłym chamstwem; w każdych okolicznościach życia nie tracić własnej godności; zawsze pamiętać, kim jesteś i skąd pochodzisz; niczym nie hańbić i nie kalać korzeni swego rodu, jego języka i obyczajów oraz rodzinnej Dani. Przede wszystkim czytelnik od razu zaczyna odczuwać prądy łączące ważne etapy kształtowania się osobowości, wspomnienia autora, opis własnego życia, autorskie „odkodowanie” kulturowych sensów, wydarzeń, sytuacji, wypowiedzi. (Rozdziały: „Moje życie”; „Korzenie rodu”; „Dania – moja miłość i smutek”). Druga linia fabularna jest pełna szczególnego dramatycznego napięcia. To refleksje nad własną twórczością, o przeznaczeniu swojej działalności, a także werbalne portrety szeregu znakomitych postaci historii ukraińskiej, napisane z tą miłością, w której odsłaniają się głębie ich talentu. Nie wątpię, że czytelnik będzie wdzięczny autorowi za wszechstronne przemyślenie spuścizny tych wybrańców ciężkiego, a zarazem szczęśliwego losu prawdziwych patriotów, geniuszy narodu ukraińskiego. (Rozdziały: „Pięć wywiadów o najważniejszym”, „Moje książki”). Istnieje jeszcze jedna linia fabularna, która jakby przenika resztę. Głęboko odzwierciedla ona postać samego narratora w odbiorze kolegów, współczesnych. Te rozdziały dodają szczerości, psychologicznej przekonywalności, niezwykłej ludzkiej pełni całemu obrazowi życia prawdziwego uczonego, myśliciela, pisarza, patrioty. (Rozdziały: „Czyn uczonego, dziennikarza, osobowości. Z myśli kolegów”). Książka kończy się pełnym bibliograficznym wskaźnikiem na-
Danyński chram ukowych, dziennikarskich, artystyczno-publicystycznych prac, napisanych przez autora w ciągu wielu lat i opublikowanych w różnych wydawnictwach Ukrainy i zagranicy. Niezwykle trafnie wybrano motto książki. Jest to myśl znanego niemieckiego filozofa F. Spielhagena o powołaniu i czynie osobowości: „We mnie żyje miłość do wolności i nieugięte postanowienie, by nie pozwolić się nikomu zniewolić; nigdy nie schylać swojej głowy, gdy temu protestuje moje sumienie; żyć tak, jak sam rozumiem życie, i iść drogą, którą sobie wybrałem. Choćby była ona trudna, nie dając się nikomu pochlebstwami ani groźbami zboczyć z niej”. Moim zdaniem taka myśl wyjątkowo harmonizuje z istotą życia autora tej książki. Twórczość jest nieustanna, a ludzki, narodowy i naukowy „duch niepokoju”, którym żyje Mykoła Stepanowycz Tymoszyk, jest pewną rękojmią kolejnego, bardzo oczekiwanego pojawienia się prawdziwego Słowa naszego wybitnego współczesnego.
Od redakcji. Otrzymawszy pierwszą recenzję nowej książki naszego stałego autora i członka kolegium redakcyjnego profesora Mykoły Tymoszyka, a pragnąc przekazać czytelnikom pełniejszą informację o tym rzeczywiście niezwykłym wydaniu, zwróciliśmy się do autora z prośbą o krótkie opowiedzenie o motywacji napisania „Testamentu matki…” oraz o jego cechach treściowych. Oto, co powiedział: „Ta książka rzeczywiście znacząco różni się od wszystkich moich poprzednich – zarówno formą wydania, jak i strukturą oraz treścią. Pierwotnie w zamierzeniach dojrzewał zwykły „Biobibliograficzny wskaźnik prac”. Ich za lata życia w dziennikarstwie, nauce i księgo-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w wydawnictwie nagromadziła się niejedna kopa. Pod względem tytułów – ponad półtora tysiąca. Ten zbiór różnojęzycznych i różnotematycznych tekstów skłonił do zebrania wszystkiego w całość i usystematyzowania. Oczywiście w powiązaniu ze „śladami” funkcjonowania samodzielnie napisanych książek i artykułów poza samym autorem: opublikowanymi fachowymi recenzjami, opiniami znajomych i nieznajomych czytelników. Takie wydanie byłoby w zupełności wystarczające dla formalnego oznaczenia skromnego „drogowskazu” na swoje jeszcze świeże 65-lecie. Ale dwie okoliczności wpłynęły na zmianę koncepcji książki. Pierwszą było odnalezienie 25 lat temu, drugiego dnia po śmierci matki, w jej danińskiej rodzinnej skrzyni nieznanego dotąd pakietu dokumentów. Historia ich pojawienia się nie mogła nie oszołomić. W tajemnicy przede mną, wtedy już dyplomowanym dziennikarzem partyjnym, pod koniec lat 80. XX wieku półpiśmienna matka szukała prawdy o swoim ojcu Iwanie Pietrowiczu Mozgowym – dla niej na zawsze 36-letnim. W 1932 roku został rozkułaczony i za niezgodę na napisanie podania do kołchozu wysłany ze wsi. Jak wyjaśniło się później, na Sołowki. Tam zniszczył go bolszewicki reżim w liczbie setek tysięcy niepokornych i patriotycznych Ukraińców. Przez wszystkie kolejne dziesięciolecia matka chroniła swoje czworo dzieci przed tą prawdą, w pełni płacąc władzy radzieckiej swoim gorzkim losem dziecka-sieroty, zrodzonego z „wroga ludu”. Z tego pakietu duszę wypalały dziesiątki odbitych na jedynej w Daninie maszynie do pisania zapytań, adresowanych do Nieżyna, Czernihowa, Kijowa, Moskwy, Murmańska do „kantorów”, których skróty nawet teraz wieśniacy wymawiają z lękiem – „MWD”, „KGB”. Każdy z tych listów kończył się słowami: „Jest mi to potrzebne dla jasnej pamięci ojca oraz uczciwego imienia dzieci i wnuków”. Prawie tyle samo było odpowiedzi – na różnych blankietach, ale z jednakowo powtarzaną urzędową frazą: „Kakich-libo swiedienij o wasziem otcie nie imiejetsia”. Ten pakiet był zawinięty… w ręcznik z czerwono-czarnych koronek roślinnego czernihowskiego ornamentu na białym samodziałowym płótnie. Wyszyła go i owinęła nim domowe ikony w przerażającym 1933 roku matka mojej matki – dumna i śpiewająca wieśniaczka z Szatury Ustyna Zinowijiwna Derezenko (Mozgowa), wtedy już 32-letnia wdowa z trojgiem małoletnich dzieci. Czytając już któryś raz to spóźnione znalezisko, za każdym razem łapałem się na tym, że mam do czynienia z Testamentem Matki, którego nie zdążyła przekazać przed śmiercią swojemu najmłodszemu synowi. W każdym razie istotę jego znałem i przyswoiłem wcześniej – z czynu życia prostej Ukrainki-kołchoźnicy, genetycznie związanej z pradawnym zamożnym rodem rolniczym. A tutaj, z ręcznika, który teraz w moim kijowskim mieszkaniu obramowuje ikonę świętego Mikołaja, ten Testament stanął przede mną w całej swojej gorzko-słodkiej wielkości. Stąd i tytuł książki. Drugą okolicznością jej powstania był przykład mojego całego życia nauczyciela Iwana Ohijenki (metropolity Iłariona). Będąc nie tylko świadkiem, ale i bezpośrednim uczestnikiem wielu decydujących wydarzeń, związanych z triumfem i tragedią Ukraińskiej rewolucji narodowej, w ostatnich miesiącach pracy na ojczystej ziemi, w Kamieńcu Podolskim (na stanowisku pełniącego obowiązki Przewodniczącego rządu
Tłumaczenie maszynowe
UNR), doszedł do zrozumienia swojego „ostatecznego obowiązku”, by szczegółowo opisać tamte czasy, dać przyszłym badaczom naszej historii materiał, że tak powiem, z pierwszej ręki. Jednak ciężkie i niepewne warunki emigracyjnej rzeczywistości nie dały możliwości czołowemu uczonemu i mężowi stanu w pełni zrealizować tego zamiaru. Na podstawie zachowanych dzienników oraz licznych dokumentów, które z czasem woził ze sobą drogami bliskich i dalekich obczyzn, udało mu się stworzyć jedynie krótką „autobiograficzną kanwę chronologiczną”, którą nazwał prosto i wymownie – „Moje życie”. W tej kanwie są tylko znaczące, jego zdaniem, daty oraz fragmentaryczne opisy wydarzeń, faktów, ich oceny czy krótkie komentarze. Na tej podstawie planował pisać później obszerne wspomnienia. Wprawdzie, mimo przeżytych 90 lat, ręce do tego tak i nie dotarły. Zatem i „Moje życie” w pierwszej części tej książki – to w pewnej mierze zapożyczenie od profesora Ohijenki formy wykładu materiału: jedynie chronologiczna kanwa, szkice, etiudy wydarzeń, czasem i przeżyć, utrwalone w różnych czasach i w różnych okolicznościach we własnych dziennikach i notatnikach. I niektórym z nich, być może, jeszcze za wcześnie wystawiać oceny. Zawód dziennikarza od początku wyrobił nawyk utrwalania wszystkiego tego, co poruszało, zahaczało o wolne skrawki wrażliwej duszy. I to bez odkładania „na jutro”, a właśnie „na gorąco”, kiedy wszystko to, co prosiło się na papier, jeszcze nie straciło drżenia duszy, emocjonalnych zabarwień, posmaku pierwszego dotyku sercem. W ten sposób te zapisy stawały się z czasem bezcenną spiżarnią myśli, idei, obrazów, faktów, szczegółów, które zawsze są głównym „materiałem budowlanym” przyszłych książek. W tym wydaniu są także znaczące wywiady na tematy, które stały się wiodące w twórczości dziennikarskiej, publicystycznej i naukowej. Takich swoistych bloków problemowo-tematycznych wyznaczono tu sześć: ukrainoznawstwo, dziennikarstwo, księgarstwo, diaspora, wieś, inteligencja. I jeszcze o jednej zasadniczej pozycji autora dotyczącej merytorycznego wypełnienia książki. Nierzadko tak zwane wydania jubileuszowe formowane są w większości z materiałów napisanych specjalnie „ku czci” jubilata. W tych warunkach sam autor lub komitet organizacyjny obchodów jakiejś jego okrągłej daty pisemnie lub ustnie zwracają się do szerokiego kręgu przyjaciół-myślicieli z propozycją napisania czegoś pochwalnego, znaczącego, osobnego o nim. Tutaj – żadnego zamówienia. Dlatego nazwisk „generałów branż”, wysokich rangą urzędników z ich pozytywnymi ocenami życia i pracy jubilata próżno szukać. Niewielkie objętościowo rozdziały, gdzie mowa jest „o autorze”, uformowane są w większości z fragmentów licznych recenzji książek lub z opinii o różnych tekstach, opublikowanych wcześniej w sieciach, prasie lub wybranych z osobistej korespondencji. Takie podejście, powiedzmy, jest właściwe także dla książki Marii Matios „Wyrwane strony z autobiografii”. * Tymoszyk M. Macierzyński testament w ręczniku 1933 roku. Autobiograficzna kanwa życia. Wskaźnik biobibliograficzny z okazji 65-lecia. – Kijów: Nasza kultura i nauka, 2022. – 592 s. (+48 il. wkl.), ind. nazw., streszczenie w jęz. ang. Każdego roku w czwartą sobotę listopada Ukraina czci pamięć ofiar Hołodomoru 1932–1933 lat oraz masowych sztucznych głodów 1921–1923 i 1946–1947 lat. 26 listopada w Połtawie organizacja społeczna „Ruch Weteranów Połtawszczyzny”, związek społeczny „BAZUKA”, połtawskie duchowieństwo PCU przy udziale Połtawskiego biura Ukraińskiego instytutu pamięci narodowej (UIPN) oraz patriotyczni mieszczanie zorganizowali wydarzenie dla uczczenia pamięci ofiar Hołodomorów przy Miejscu Pamięci o tej samej nazwie w skwerze na skrzyżowaniu ulic Europejskiej, Panasa Myrnego oraz Kahamłyka.
Wśród inicjatorów i organizatorów budowy tego mini-memoriału byli ci, którzy bronili Ukrainy i z bronią w ręku występowali w obronie dziedzictwa kulturowo-historycznego. Są to: radny miejski, żołnierz Sił Zbrojnych Ukrainy Julian Matwijczuk oraz współzałożyciele Ruchu Weteranów wojny rosyjsko-ukraińskiej na Połtawszczyźnie Witalij i Ołeksandr Sorokowie. „Hołodomory lat 1921–1923, 1932–1933 oraz 1946–1947 to ludobójstwo, które krwawa Moskwa kontynuuje w naszych czasach. Aby zwyciężyć, musimy być silni, wyrzucić ze swojego życia i głowy cały rosyjski chłam, pamiętać naszą historię i właściwie wychowywać nasze dzieci. Kraj-terrorysta niszczy rakietami infrastrukturę, zabija cywilów w supermarketach i własnych domach, pragnie zetrzeć z powierzchni ziemi nasz naród. Wtedy, 89 lat temu, i teraz zbrodnie Kremla stały się możliwe dlatego, że byliśmy słabi. Budowaliśmy drogi zamiast rakiet, słuchaliśmy raszystowskiej muzyki i chroniliśmy pomniki nienawistników i katów Ukraińców, przemilczaliśmy własną historię i zapominaliśmy o swoich Bohaterach” – wybrzmiało w wystąpieniach żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy Tarasa Leluka i Witalija Sorokowego. Po minucie ciszy ku czci milionów Ukraińców zamęczonych głodem, wezwali oni do walki z wrogami na wszystkich frontach – wojennym, kulturowym, historycznym i duchowym. Regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN) w obwodzie połtawskim zaakcentował, że w wyniku okupacji Ukraińskiej Republiki Ludowej przez reżim rosyjsko-komunistyczny, znaczna część Ukrainy na początku lat 20. XX wieku znalazła się w składzie ZSRR. Hołodomor to bezpośredni skutek utraty państwowości, a ponadto była to dzika moskiewska technologia stłumienia ruchu wyzwoleńczego o niepodległość. W Moskwie ucieknięto się do morderstwa głodem, aby zniszczyć Ukraińców jako naród, który mógł postawić kwestię odnowienia niepodległego państwa. W latach 20., 1930 i 1932 przez Ukrainę przetoczyła się ogromna fala masowych protestów i zbrojnych wystąpień przeciwko przymusowej kolektywizacji gospodarstw chłopskich. Na przykład w 1930 roku odnotowano ponad 4 tysiące masowych wystąpień protestacyjnych z udziałem około 1,2 miliona chłopów. Przedstawiciel UIPN wspomniał również o wpisywaniu całych wsi na „czarne tablice”, w szczególności Lutenkę i Kamiani Potoky na Połtawszczyźnie. Mówcy na obywatelskiej panichidzie podkreślali, że nawet dziewięć dekad po Hołodomorze-ludobójstwie Rosjanie ponownie stosują metody ludobójstwa. Dziewięć miesięcy pełnoskalowej wojny zaświadczyło: dokonując inwazji, Rosja ma na celu zniszczenie narodu ukraińskiego, ukraińskiej tożsamości, kultury, języka. W tym celu okupanci zabijają i deportują Ukraińców, prześladują język ukraiński, niszczą miasta, kradną ukraińskie zboże, niszczą infrastrukturę rolniczą, palą ukraińskie książki. Duchowieństwo Prawosławnego Kościoła Ukrainy pod przewodnictwem arcybiskupa połtawskiego i krzemieńczuckiego władyki Fedora oraz arcybiskupa charkowskiego i połtawskiego władyki Atanazego przeprowadziło nabożeństwo i panichidę, modlitewnie wspominając niewinnie zabite przez krwawą terrorystyczną Moskwę ofiary Hołodomoru-ludobójstwa lat 1932–1933. „Naszym chrześcijańskim obowiązkiem jest modlić się za wszystkich, którzy odeszli, bo są oni naszymi bliskimi. Nigdzie nie zniknęli i potrzebują naszej modlitwy. Ważne jest, aby pamiętać tak tragiczną kartę historii, jaką jest Hołodomor, aby uniemożliwić podobne zdarzenia w przyszłości. Rosyjscy najeźdźcy chcą zasymilować Ukraińców, zabić, zetrzeć naszą historię i w zamian narzucić obcą, zniekształconą. Ale widzimy, że Ukraińcy pamiętają swoją historię i niechybnie wywalczą przyszłość, wygoniwszy ze swojej ziemi wrogą cudzoziemską ordę” – powiedział władyka Fedor. Z inicjatywy połtawskiego biura UIPN na połtawskim kanale telewizyjnym „Misto+” zaprezentowano dokumentalne filmy krótkometrażowe UIPN „Powstanie przeciwko głodowi” oraz „Dlaczego Hołodomor stał się możliwy”. Połtawskie biuro UIPN
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
uważnie skanując przestrzeń. Wołasz psa – nie odzywa się. Wiem: żyje, wiem, patrzy w mrok otwartymi oczami, a wyjść nie może. Zresztą i mnie tak samo chce się wbić w najgłębszą szczelinę, dokąd nie dolatywałyby dźwięki wystrzelonych gradów, gdzie nie drżałaby w agonii ziemia od salw moździerzy, gdzie można by zasnąć i wiedzieć: jutro się obudzimy”. „Po co masz o tym myśleć teraz, kiedy już to za tobą? Kiedy tramwaj – to tylko tramwaj, a nie ciężka artyleria, nie czołg, który wycelował w twoje okna?” „Nie za mną. To ze mną, gdziekolwiek bym nie była. To z moimi bliskimi i z tymi, o których istnieniu nie mam pojęcia. Nie wiem, czym wyczerpać z pamięci te dwa tygodnie w piwnicy pod ostrzałem. Cały dzień wyczerpuję, a na wieczór ta trująca studnia znów jest pełna. W krótkich przerwach między walkami liczyliśmy zniesione do piwnicy świece i zapałki, zbieraliśmy w ogrodzie cienką szagrynową skórę śniegu, razem z zeszłorocznymi liśćmi zbijając go w brudne śnieżki, aby roztopić na wodę. Lepiliśmy dziwne placki, które wydawały się smaczniejsze od restauracyjnej kuchni gruzińskiej. Przekazywaliśmy sobie nawzajem wielokrotnie parzoną torebkę herbaty. A jeszcze – bojaźliwie wchodziliśmy do domu i zaglądaliśmy w okna, aby zrozumieć – skąd dzisiaj wiatr przyniósł czarny gryzący dym. Ale to była daremna sprawa – kłębiło się codziennie i zewsząd. I dymy te były tak gęste i wszechogarniające, że mieszały się z chmurami, zamieniały się w chmury, stawały się naszym niebem – przerażającym, lutowym, srogim niebem, które wypluwało ogień i tylko mnożyło dymy. Byliśmy niemymi świadkami rozwijania się piekła. Na naszych oczach napełniał się ogniem sąsiedzki dom. Płonął z rezygnacją, bez pocieszenia, jakby z góry wiedząc, że nikt go nie przyjedzie ugasić. Nie będzie syren, błyskawicznego rozwijania węży i napełnionych wodą prądownic. Nikt nie będzie próbował ratować drogich jego gospodarzom rzeczy, których nie zdołali albo nie zdążyli ze sobą zabrać. Płonął tak cicho, jakby w trybie bezgłośnym, dumnie i równo, czym jeszcze bardziej podkreślał naszą bezradność. My, ci, którzy niejedną noc spędzili w piwnicach, schronach, w ciasnych zimnych ziemiankach, zapewne jeszcze długo będziemy bali się zasypiać. Będziemy bali się budzić. Będziemy bali się żywego ognia. Ostrych dźwięków. Tramwajów, w końcu, pod swoimi oknami”. „Jaki dym jest najstraszniejszy?” „Ten, który widziałam ostatni nad Buczą. Wlekliśmy się w kolumnie samochodów ewakuacyjnych, po raz pierwszy od czasu wojny opuszczając ściany swojego domu. Czułam się jak ślimak, z którego brutalnie zdarto jego ochronną muszlę. Została tylko otwarta gorąca pulsująca rana. Zdarto jednym szarpnięciem, bez znieczulenia. W świecie za ścianami naszego domu konała czarna zima. Pustkami przed nami stały dziesiątki wypalonych domów. Na rozbitych drogach leżały spłaszczone puszki sprzętu wojskowego, na poboczu niszczały porzucone przestrzelone samochody. Zrabowane sklepy, zgniecione jak kartki papieru metalowe ściany hangarów… Brud i popiół. I – metal, metal, metal… Bałam się oglądać. I nie mogłam nie oglądać. I kiedy zrobiłam to ostatni raz – zobaczyłam małą białą kropkę naszego miasta, nad którą unosił się smolisty dym. Grubość jego była taka, jak jasna kropka miasta… I gdzieś tam, w tej kropeczce, został mój mąż, nasz dom, nasz ogród, nasze życie, kot i pies… Zatrzymajcie samochód! Dajcie wyjść! Chcę do domu! Nawet jeśli ściany runą, to zrobią to z największą troską, jak stary słoń, który nie chce przygnieść małej dziewczynki, która karmiła go z ręki. Albo jak kat, który współczuje ofierze i wykona swoją sprawę szybko i dokładnie. Ale z samochodu nie można. Nie dojść. Nie przeżyć…” „Dymy nie bywają wieczne. Wiatr rozwieje, deszcz zaleje…” „Już to słyszałam. Kiedy w Czerniowcach, trafiwszy w troskliwe czułe ręce, zaprowadzono mnie do sklepu z odzieżą. Stoję między rzędami, patrzę na jasne stosiki koszul i bluzek, i nie mogę pojąć: po co mi to? Co z nimi robić? To dla pokojowego życia. A teraz – wojna. Do mnie przyrosły jedne ciepłe spodnie, których nie zdejmowałam nawet w nocy, kurtka, stare buty z połamanym zamkiem… Po co mi bluzka? Po co mi sukienka? Po co szalik? Zostawiłam wszystko, co miałam. Wszystkie swoje korale w rzeźbionych drewnianych kuferkach, sandały na obcasach, zwiewne jedwabne sukienki. Co więcej. Wszystko, nad czym pracowałam, co tworzyłam, co niosłam w ten świat. Dziesiątki lat tkałam przedłużenie swojego wewnętrznego świata, sadząc róże pod łukiem, pielęgnując jabłonie, obywając każdy kącik swojej przestrzeni miłością i troską. W tym świecie jesiennymi wieczorami trzaskały drwa w kominku, latem na tarasie stygła miętowa herbata, rozlana do kubków przyjaciołom, wieczorami brzmiała muzyka fortepianowa, a za zamkniętymi drzwiami małego pokoju, wypełnionego książkami i obrazami córki, tworzyła się poezja. Kim jestem teraz? Gdzie jestem teraz? Dokąd teraz? Czyż można spakować do walizki swój świat? Ale mówią mi: „Kup sukienkę. Po zimie będzie lato. Jakże bez sukienki?” „Miałaś szczęście! Przyjęli ludzie, którzy stali się dla was ziemskimi aniołami. Oni ostrożnie zaglądają w oczy i próbują zrozumieć: co powiedzieć, aby nie zranić nieopatrznie? Oni oddają swoje rzeczy i dzielą się chlebem. Znajdują rower i laptopa i pokazują swoje miasto, w które nieuchronnie wchodzi wiosna”. „I od tego wszystkiego, od wzruszających słoiczków z zupami, które polskie kobiety gotują Ukrainkom i znoszą z całego miasta do centrów pomocy, od wywieszonych po Krakowie żółto-niebieskich flag, od umieszczonych w sklepach pudełek do zbierania produktów, od tych niezdarnych „proszę bardzo” z wyczuwalnym akcentem chce się płakać. Objąć każdego i płakać. Ale ja nie płaczę. Nie mogę już. Bo dusza wyjdzie z tymi łzami. Bo silną trzeba być. Bo dzieci na mnie patrzą. Bo jeszcze tyle naszych ludzi siedzi w piwnicach i nie płacze! Nocuje w okopach i nie płacze. Patrzy na ruiny swoich domów i nie płacze. Kim ja jestem, żeby pozwolić sobie płakać?” „Płacz, dziewczynko, płacz… Jeszcze będzie czas zacisnąć usta, zakasać rękawy i suchymi oczami wyszukiwać wśród odłamków przyszłość. A teraz – płacz. Za wszystkich, którzy w piwnicach. Którzy w okopach. Którzy jadą z kotem i psem w nieznane. Za tych, którzy zostali. Za tych, których nie ma komu opłakać. I za tych, którzy wybrali wszystkie swoje łzy, tak i nie znajdując ulgi. A potem, kiedy opadnie najmniejszy dym, kiedy przejawią się nowe kolory, kiedy nic nie będzie płoszyć ptaków wić nowe gniazda, ty wsiądziesz w swój tramwaj, i on zawiezie cię do samego domu – w różach na łuku, z książkami na półce, z brązowym świecznikiem na fortepianie. I ciebie spotka ze zmęczonymi, ale szczęśliwymi oczami mąż, i pies między wami będzie skakał, i kot będzie prosił się do rąk, i czereśnia będzie kwitła – gęsto-gęsto, żeby i waszej rodzinie w bród obrodziło, i każdemu, kto przejdzie obok i spojrzy na nich. Woź mnie, tramwaju, woź…” O autorce. Julia Bereżko-Kamińska – ukraińska pisarka (poetka), dziennikarka, redaktorka, sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy ds. pracy z młodymi autorami. Autorka ośmiu autorskich książek poetyckich. Laureatka ogólnoukraińskich nagród literackich imienia Hryhora Tiutiunnyka, Ołeksandra Olesia, Anatolija Kryłowcia i in. Mieszka w mieście Bucza w obwodzie kijowskim. Urodziła się i wychowała we wsi Czornobajiwka w obwodzie chersońskim. Podczas wojny zmuszona stać się uchodźczynią.
Tłumaczenie maszynowe
Znowu noc, i znowu nie mogę spać. Z jednego mojego boku płonie Buča, Irpień, Hostomel, z drugiego – wielostradalna Czornobajiwka, gdzie mieszkają rodzice, a w głowie wybuchają rakiety nad Kijowem, Charkowem, Mariupolem, Czernihowem… Późne tramwaje, które hurgoczą pod moim oknem krakowskimi ulicami, za każdym razem wywołują najstraszniejsze w moim życiu déjà vu – ziemia i ściany drżą – strzelają! Zasada dwóch ścian! Paść na podłogę! Zamknąć oczy, otworzyć usta! „To tramwaj, dziewczynko, zwykły tramwaj, te ściany wytrzymają jego wstrząsy, nic się nie zawali, nic nie zacznie płonąć!”… „Nie, o „(nie) zawali się”, „(nie) zacznie płonąć” nie trzeba. Zwłaszcza w nocy. Nie chcę znowu widzieć przed sobą trzydziestu koni, które płoną żywcem w stajni w Hostomelu. Nawet konie! Nawet konie… Trzeba było je także zdemilitaryzować, odnazifikować, one też niosły zagrożenie potencjalnego członkostwa w NATO?” „Dobrze, zapomnijmy te słowa. Wyobraź sobie, jak wracasz do domu – mąż z zmęczonymi, ale szczęśliwymi oczami wita cię, obejmuje, przytula do siebie… Między wami próbuje się przecisnąć Tusia – ruda, śmieszna kundelka, która od wybuchów chowała się tak głęboko pod deskami, że ledwo się z nich wydostawała. Z czereśni miauczy kot Wasька. Czereśnia, choć w tym roku nieprzycięta, ale cała gęsto oblepiona kwieciem – owoców się zawiąże dużo. Wchodzicie do domu – wasz, szczęśliwy, rodzinny dom, który wszystko przeżył, ostał się, wytrzymał… Biegniecie przez każdy pokój – wracacie do swojego życia, bierzecie do rąk każdą drogą sercu drobnostkę, płaczecie, dziękujecie Bogu, mężowi, każdemu żołnierzowi…” „Nie wiem, czy mam dom. Czy mam męża… Już tydzień – żadnej wiadomości. Tylko taśma wiadomości jakby z żarzących się czeluści samego piekła: kolejna porcja zmiażdżonego, spalonego – czarnego, czarnego…” „Nie oglądaj wiadomości”. „Jak?” „Jakoś”. „A ktoś tak potrafił? Choćby jeden człowiek spośród tych setek tysięcy, milionów Ukraińców, którzy stoją w kolejce po PESEL, którzy wywieźli z ognia swoje dzieci, koty i psy, garstkę marnych rzeczy, a dusze zostawili tam, walczyć, wynosić rannych z linii ognia, dowozić żywność i leki tym, którzy pozostali?..” „Miałaś ocalić życie dzieciom. A ponadto musisz być wśród tych, którzy wrócą i tchną życie w swoje miasta, wsie, w swój kraj. Kto będzie leczyć słowem poranione dusze, kto będzie rozgrzebywać te ruiny, podnosić nowe świątynie, domy i budować mosty. Kto będzie nieść pamięć o tych, którzy oddali swoje ciało i krew, aby było dokąd wracać kobietom i dzieciom, aby ci, którzy wyszli na słońce ze swoich schronów, mogli nadbudować mocne, jasne ściany, położyć nowy dach i powiesić białe firanki. Żeby psiak miał między kim ciasno się przeciskać”. „O psiaku też nie trzeba. Dwa tygodnie z rzędu, codziennie w ciemności wynosząc mu jedzenie, widziałam: znowu miska nietknięta. Szkoda psa. I jedzenia szkoda, nietkniętego. A ciemność taka, jak nigdy w życiu. Jakby światła w ogóle nie istniało. Tylko niespokojnie brzęczy nad głową dron, jak gigantyczna metalowa osa, jak wszystkowidzące wrogie oko,
Tłumaczenie maszynowe
Nie ma dnia, żeby o sobie nie przypominała moja niepokojąca walizka. Jak skażona promieniowaniem, emituje z kąta pokoju, zza szafy, rentgeny niepokoju – daleko, o setki kilometrów od miejsca, skąd ją przywieziono. Skąd wyrwano ją przez punkty kontrolne, dym i ruiny. Z tą walizką wyszłam z domu tak, jak dusza wychodzi z ciała. Jak dziecko z łona matki. I połączenie między mną a domem ciągnie się jakąś niewidzialną, nieprzeciętą pępowiną. Wciąż mam nadzieję wrócić. Moja niepokojąca walizka codziennie mi o tym przypomina. Choć właściwie nie ma w niej i nigdy nie było nawet połowy rzeczy pierwszej potrzeby. I stała się „niepokojąca” dopiero tutaj, w Krakowie, kiedy włożyłam do niej zdjęte ze mnie rzeczy napromieniowane wojną. Choć teraz to raczej pospiesznie zdarta „skóra”, czyli to, co przez pierwsze dwa tygodnie wojny stało się dla mnie skórą: wyciągnięte dresy, ciepłe spodnie sportowe, kurtka, szalik, czapka, kozaczki... Krótki czas, który spędziłam w nich w piwnicy, wystarczył, by ta „skóra” „postarzała się” o lata: wytarła się, zesztywniała, zabrudziła się, przesiąkła dymem, kurzem, strachem, bólem… Mówi zbyt wiele. Przypomina zbyt wiele. Zostałam w niej ja – ta, która gdzieś po drodze wypaliła się, uleciała, kilometr po kilometrze rozproszyła się nad ukraińskimi czarnoziemami, między małymi przestraszonymi wsiami. Pozostał tylko zapach. I wspomnienie. Kiedy byłam szczególnie szczęśliwa – tym pierwszym świadomym szczęściem kobiety, która wreszcie, zrozumiawszy, dokąd i po co leci tak niespokojnie, z takim wzruszeniem i pragnieniem, która wciąż czegoś gdzieś szukała, poza granicami własnego świata, a w końcu wróciła do samej siebie i poczuła swoją całość, błogą ciszę wewnętrznego spokoju – wyprasowany kostium biurowy zamieniłam na sportowy. Ciało odetchnęło, było mu wygodnie i lekko, ciepło i miękko – spokój duszy dopełniła jasnoszara bluza z kapturem z grubym białym sznurkiem i spodnie. Szykowałam się na zimowy urlop. Do swojego miejsca mocy. Do zimowych Karpat. Po raz pierwszy. Góry były czarne i wilgo-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mi. Pomiędzy brązem a zielenią zmieściły się wszystkie możliwe odcienie kolorów przejściowych. Kora, szyszki, igiełki, wiewiórki, posusz wzdłuż niezamarzniętego Stryja… Nic nie drażniło oka niestosowną barwą. Wszystko wspierało się nawzajem, składało w jedną paletę. A kiedy spadły śniegi – a biel pasuje do wszystkiego – ja w swoim świeżo rozpakowanym dresie, od wewnątrz wyścielonym białym, ciepłym, miękkim „puchem”, poczułam się częścią tego zimowego przeobrażenia – czystego jak śnieg, nowego, jasnego. Śnieg padał kilka dni. Przypadał do rzeki, a ona chciwie go pochłaniała, aż w końcu nasyciła się i już po prostu leniwie niosła na swoich wodach gdzieś z prądem. Powtarzał wszystkie wygięcia pni, gałęzi i igieł. Przemalowywał góry, zmieniał krajobraz za moim balkonem. Cisza i spokój. Nienaruszalność i świąteczna uroczystość, w której chciało się pleść jedynie jakąś nieskończoną koronkę modlitwy dziękczynnej. Ten śnieg wiatr zdmuchiwał z każdego okapu przy moim oknie – szklanej ścianie – podczas wczesnych śniadań – nieskromnego bogactwa kolorów w cienkiej ceramice na białym obrusie. Miernie opadał na świerki wzdłuż krytego basenu z ciepłą, medytacyjną wodą. Kołysał się, topniejąc, wieczorami na złotych żarówkach-lampkach, świątecznie zapalonych między drzewami. Czytałam, pływałam, tworzyłam, wyruszałam na niespieszne spacery. Myślałam, marzyłam, planowałam. Po długich latach krzątaniny i nieustannych niedoczasów udało mi się wyjść na ów chwiejny balans między pracą, twórczością, rodziną i kontaktami z ludźmi. Czułam się jak dzban stepowego miodu wielokwiatowego, którego nektar z każdej trawki to wdzięczność i miłość. Ciało świętowało tonizującą sprężystość od umiarkowanych obciążeń i przyjemny komfort wygodnej odzieży. A potem wróciłam. Pierwszy oddech wojny był zimnym wyszczerzem arktycznego wiatru. Rzucił w twarz siekanym szkłem, oślepił, podrapał, odmroził. Nie wierzyło się. Nie chciało się. Nie wyobrażało się. W tym samym kostiumie zeszłam do piwnicy i już nie musiałam zdejmować go z siebie. W nim i krzątałam się cały dzień, i zapadałam w ciężkie zapomnienie nocami. Zgarniałam śnieg do przetopienia na wodę. Nosiłam stare, zakurzone pudła z komórki do garażu, aby zwolnić miejsce do wyjścia awaryjnego – okna – w razie czego… Padałam na podłogę, kiedy wydawało się, że grady lecą właśnie na nas. Spodnie pobrudziły się, pokryły drobnymi grudkami, na nich bezradnie wyciągnęły się kolana, zamieniły się w swoisty bezliki strój roboczy człowieka w okupacji. Biały sznurek przy bluzie stał się szarym sznurem, na którym momentami chciało się powiesić… Teraz ten kostium jest w głębi walizki ewakuacyjnej. Bez prawa do zakładania. Białe, porządnie uszyte skórzane buciki na owczej skórze, kupione kiedyś na chmielnickim targu, stając się wyzwaniem dla moich utrwalonych tradycji noszenia tylko „praktycznego” ciemnego zimowego obuwia, były ze mną i w domu, i w wyjazdach twórczych. I w Karpatach, i w Związku Pisarzy, dokąd przyjeżdżałam do pracy. I potem w piwnicy, gdzie w pewnym momencie od gwałtownego zapinania złamało się kółko przy suwaku. W końcu zastąpiło je inne, znalezione wśród sterty drobnych materiałów budowlanych i wszelkiego gospodarczego sprzętu. Kiedyś mocował się na nim haczyk do firanek. W tych bucikach nieśmiało stąpałam po brukowanych ulicach królewskiego Krakowa. W obdartych, jeszcze z resztkami ukraińskiej ziemi, zmieszanej z popiołem… Teraz te buciki, zawinięte w papier, leżały, napromieniowane wojną, na dnie mojej walizki ewakuacyjnej. Krótką kurtkę w kolorze morskiej fali kupiłam jesienią na rowerowe wycieczki po Buczy i Irpieniu. Zima była mało śnieżna, droga – równa, kurtka – wygodna, z dobrze uszytym kołnierzykiem. W niej i wbiegłam do piwnicy. W niej wybrałam się podczas „zielonego korytarza” do centrum miasta, w próbach wywiedzenia się o sytuację, zdobycia produktów, leków. W niej uciekałam z rodzinnego domu, nawet nie domyśliwszy się, by przebrać się w inną – cieplejszą i czystszą. W niej siedziałam w pociągu podmiejskim na podłodze, zmęczona długim staniem na nogach. W niej, wstydząc się jej i samej siebie, chodziłam ulicami Krakowa, ostro odczuwając swój nowy i straszny status społeczny – uchodźczyni, człowieka, który stoi w ogonie długiej kolejki takich samych Ukraińców po zupę w jednorazowym plastikowym talerzu… Po nowy ciepły szalik wróciłam do domu, na pół minuty wyskakując z samochodu ewakuacyjnego. Wrzuciłam do walizki w pośpiechu, jakby przeczuwając 10-stopniowy mróz przed sobą. Wrzuciłam z myślą kobiety: „musi być przecież choć jedna nowa ładna rzecz”. Przed wojną tego szalika prawie nie nosiłam, więc jego historia jest całkowicie zatruta emigranctwem. To na nim, podłożonym pod głowę na materacu w piwnicy cerkwi, która stała się dla nas punktem przesiadkowym, nijak nie mogłam zasnąć pod wycie syren. Wydawało mi się, że leżę nie w piwnicy, a w łodzi podwodnej. I syrena, jak bezmierny ocean, toczy i toczy nade mną swoje ciężkie, nieskończone fale. Najstraszniejsza noc mojego życia. Noc, kiedy uświadomiłam sobie: coś we mnie obumarło, coś złamało się, coś na zawsze utraciło się, zostało w porzuconym mieście. To ten szalik, który i nosić strasznie, i oddać komuś ręka się nie podnosi, jakby z nim przekazać ducha wojny, swoją bezsenność, swój pulsujący, nieuciszony strach i bezbronność… Więc schowałam do bocznej kieszeni torby, na głucho zaciągając zamek. A jeszcze do walizki ewakuacyjnej spakowałam terakotowy flanelowy koc. Ten, który zazwyczaj zimą był na moim łóżku lub na fotelu przy kominku, a latem i wczesną jesienią – na tarasie, gdzie siedziałam z książką w wyplatanej z wikliny huśtawce. Ten, w którym lubił chować się mój kot i wypuszczać z tej miękkości figlarne pazury. W ewakuacji koc stał się całkiem prozaiczny, leżąc na materacu bez prześcieradła, rzuconym na podłogę, w zimnym salonie auta, które wiozło nas na zachód między wsiami wyszczerbionymi wąskimi drogami, na szpitalnym łóżku maleńkiej czerniowieckiej sali… Wszystkie te rzeczy legły w walizce podróżnej z urwaną rączką, jak na dno rzeki. Jak w głęboką jamę. Jak straszne duchy, zagnane w swoje schronienie w najbardziej oddalonym kącie pokoju za szafą. Schowałam tak, jakbym wycisnęła jak najdalej wojnę ze wszystkimi jej skrzydlatymi rakietami, oderwanymi rękami i nogami, górami śmieci, w które zamieniły się czyjeś domy, samochody, losy… Naiwność? Naiwność. Pragnienie uchronienia resztek spokoju przed najstraszniejszym? Pragnienie uchronienia… Ale nawet jeśli wywieźć moją walizkę ewakuacyjną daleko na skraj miasta, oblać benzyną i spalić, rozpuścić po nitce, rozszczepić na atomy – magia nie zadziała. Góry śmieci nie zbiorą się z powrotem w domy, ręce i nogi nie przyrosną do martwych ciał… Wystrzelone rakiety nie zawrócą w połowie drogi. Bo kropla oceanu – to tylko kropla oceanu. Bo moja walizka ewakuacyjna z otwartej puszki Pandory – wojny – to tylko moja walizka ewakuacyjna. Mój stały bezdźwięczny alarm powietrzny w dowolnym punkcie planety, mój niezagojony stan uchodźczyni, moja żywcem zdjęta i schowana skóra. Minie czas i ucichną syreny. I ostatni wrogi żołnierz udławi się kulą. Poprowadzą na rozstrzelanie pełnego obłędu i wściekłości okupanta-generała. Ludzie podniosą się z piwnic i zaczną szklić okna, łatać dachy. I pociągną z powrotem miliony Ukrainek z dziećmi, starymi rodzicami, dziadkami i babciami. I nikomu niepotrzebna będzie jej walizka ewakuacyjna. Bo ona zbyt wiele o czym mówi. Bo zbyt strasznie tego słuchać. Bo nie do zniesienia są historie każdej rzeczy, każdego drobiazgu, w którym tyle zostało z naszego zrujnowanego życia, z nas samych, z wojny, od której tak naprawdę nikt z nas tak i nie zdołał uciec.
Dedykuję moim drogim Kasi i Kevinowi
To było miejsce z moich snów. Z moich upartych snów, które przez wiele lat niespodziewanie przychodziły, zabierały mnie do siebie i osiedlały w jakimś domu – za każdym razem innym, ale rozumiałam: to po prostu wariacje jednego i tego samego. Chodziłam po umeblowanych przez kogoś pokojach, odkrywałam nową dla siebie przestrzeń, brałam do rąk czyjeś vintage’owe rzeczy – ceramiczne kubki, drewniane szkatułki, zaczytane przez kogoś książki, pledy… Ani razu nie spotkałam się z gospodarzami tych domostw, ale ich obecność ujawniała się poprzez wszystko, co po sobie zostawili. Miałam przedłużyć życie ich rzeczom. Coś naprawić, coś napełnić nowym sensem, coś umieścić w innym miejscu, na coś spoglądać, przestawiać wskazówki zegarów podłogowych, wycierać kurz z pianina… I chętnie się za to brałam, starając się stworzyć przytulność i piękno. Te sny z jakiegoś powodu szczególnie mnie poruszały. W ich przestrzeni było dobrze i spokojnie. Nie chciało się z nich budzić. Ich posmak nosiłam w sobie tygodniami, miesiącami, latami… Czekałam na powrót do tych odczuć. I dopiero niedawno, trzy tygodnie po tym, jak znalazłam się w tym, co wyglądało na sen, ale było jawą, otworzyło się przede mną znaczenie tamtych snów. Czyżby naprawdę w życiu wszystko było tak nieprzypadkowe, tak określone z góry – przed wojną, przed moim pospiesznym wyjazdem z okupacji, przed tym, jak poprosiłam przyjaciół o radę – do jakiego kraju jechać, przed tym, jak zaocznie poznałam ludzi, którzy tak gościnnie otworzyli przede mną drzwi swojego mieszkania w Krakowie? Umieszczając w pustych szufladach starej drewnianej komody z wzorzystymi uchwytami swój nieliczny bagaż, miałam wrażenie, jakbym przysiadła na brzegu krzesła w cudzym domu, bojąc się niepotrzebnie poruszyć. Gospodarze mieszkania byli bardzo daleko i mieliśmy jeszcze kilka miesięcy czekać na spotkanie z nimi, ale dla nas byli oni niewidocznie obok. Zarówno na fotografiach umieszczonych na ścianie korytarza, jak i w każdej drobnostce, której kiedyś dotykali, z której korzystali, o którą dbali. Teraz wszystko to uważnie, z zapartym tchem przyglądało się mnie, badało – kim jestem, jak zmieniam ustalone życie, co wniosę, czym napełnię, czy nie naruszę założonej tu przede mną harmonii i swoich określonych dawno porządków? A ja ponad wszystko bałam się przekazać wszystkim tym rzeczom, całej przestrzeni swój strach i doświadczenie wojny, posmak wojny, zapach wojny, ból wojny… Bałam się przekazać swoją rozpacz, swoją niepewność jutra, swoją żałobę, swoją niczym nieosłoniętą samotność. Bałam się, że ktokolwiek, kto znajdzie się tu po mnie, będzie śnił moje niepokojące sny, będzie odbijał się od pozostawionych tu fal ataków paniki, nie będzie rozumiał, dlaczego jest mu tak tęskno i bezradośnie. W świat, którym wypełniony jest ten dom, przyszłam ze swoim. I miałam zostać przyjęta jak przesadzona kwiatowa sadzonka w środku sezonu pod palącym letnim słońcem. Miałam tak wyrosnąć, chwytając się najcieńszym korzonkiem między szczelinami ziarenek piasku, żeby w pewnym momencie pojawiło się we mnie poczucie domu. Przeżywałam już coś podobnego, kiedy wyfrunęłam z rodzinnego gniazda, a własnego kąta (oprócz miejsca do spania w zatłoczonym pokoju akademika) jeszcze nie miałam. Błąkałam się po Kijowie – jesiennym, zimowym, wiosennym, mimowolnie wyłapywałam zapachy, którymi pachniały czyjeś mieszkania z uchylonych lufcików, zachwycałam się ciepłym, włochatym światłem za cudzymi zasłoniętymi oknami, a we mnie boleśnie wyła ukryta bezdomność. Oto i teraz napłynęła nowa fala, za którą kryła się szaleńcza groza wojny. To nieprawda, że żyć można wszędzie, byle było wszystko, co niezbędne do życia. Przestrzeń, której jesteś obcy, wypchnie cię, nie da sił, nie przyniesie spokoju. A jak samemu pokonać obnażone odczucia tęsknoty za swoim rodzinnym domem, którego każdy kąt jest obżyty, napełniony czymś twoim, bliskim, czymś, co jest czymś więcej niż tylko rzeczami? Wieczorami dusiłam się od łez, nie znając losu swojego pozostawionego w ogniu wojny domu. Tęskniłam za każdym kwiatem w nim, za każdą książką, za tym poczuciem szczęścia i przytulności, które przez lata w nim stworzyłam. Chciałam w swojej kuchni, w swoim kubku pić poranną herbatę, chciałam do swojego ogrodu, podwórka, na taras… I nic nie mogło zagłuszyć tego odczucia. Ale dzisiaj jestem tutaj, w tym mieszkaniu, które nie przestraszyło się mojego bólu. Wieczorami przychodziłam do jego przestronnego salonu z kominkiem i dwoma fortepianami, miedzianymi rzeźbami gęsi, regałami na książki na całą ścianę, starymi płytami i gramofonem, wielkim drewnianym zegarem podłogowym… Przychodziłam z gotowością i pragnieniem usłyszenia jego historii – tego miejsca, gdzie od czasu do czasu pod czyimiś wprawnymi palcami klawisze wydawały głębokie i przenikliwe dźwięki, gdzie ktoś kiedyś brał książki z tej biblioteki i czytał, wygodnie usadowiwszy się na niemal antycznej rzeźbionej sofie, czyje oczy patrzyły na mnie ze zdjęć i obrazów. I nieśmiało otwierało przede mną domostwo swoją duszę – swoją samotność, smutek za ludźmi, którzy teraz są daleko i bardzo daleko, smutek za troskliwymi rękami, za harmonijnymi dźwiękami. Ale po to, by ten dom przyjął mnie, musiałam przyjść nie z pustymi rękami. Musiałam podchwycić życie w nim i podtrzymać właśnie jego nastrój. Musiałam nastroić się na niego, by słyszeć jego głos, by nauczyć się z nim rozmawiać. Pierwsze przyniosłam żywe i suche kwiaty. Wazy do nich i donice. Potem gdzieś położyłam ażurową serwetkę, gdzieś umieściłam obraz, zamówiłam u krawca zasłony, powiesiłam zegar ścienny, położyłam na stole obrus, umyłam okna, balkon, poukładałam książki na półce, włączyłam płytę, zapaliłam świecę w srebrnym świeczniku… Wszystko miało podwójne znaczenie. Trzy kwiaty w nowym mieszkaniu symbolizowały moje kwiaty doniczkowe w dalekiej Buczy – dwadzieścia maminych fiołków, przywiezionych z obwodu chersońskiego, które ostatecznie zginęły od zimna podczas okupacji, dziesiątki różnych fikusów, pelargonii, dracen, chlorofytumów, pozostawionych na pastwę losu… Trzy prostokątne donice z pelargonią na balkonie, miniaturowa papryka i dekoracyjny krzaczek mięty w krakowskiej kuchni zastąpiły mi ogród – za wszystkie moje wiśnie, czereśnie, jabłonie, morele, za wszystkie róże, chryzantemy, piwonie… Nie tracąc poczucia tymczasowości, nie rozjątrzając niepewności – co będzie jutro, gdzie będziesz jutro – po jakimś czasie zauważyłam, że na zmianę niezabliźnionej rany żalu, który nas spotkał, w serce zaczął przenikać spokój. Właśnie ten spokój, który pojawia się, gdy przestajesz zaglądać w cudze okna. Nie mogę przypomnieć sobie, kiedy dokładnie nastąpił ten przełom. Po prostu w pewnym momencie zaczęło bardziej przejawiać się nasze z nim pokrewieństwo. Dwa fortepiany koncertowe milczały w takiej samej głębokiej zadumie, jak i muzyka mojego świata we mnie. Wskazówki zegara niepokojąco zamarły, tak jak i we mnie zatrzymał się czas 24 lutego. Każde pęknięcie i wyszczerbienie talerzy i kubków było podobne do mojego nadkruszonego życia. Dzień po dniu opowiadałam domowi, jak znalazłam się tutaj. I jak codziennie przychodzi do mnie mój rodzinny dom. Jak nocami, zamykając oczy, próbuję wyobrazić sobie, że zasypiam na swojej poduszce, w swoim łóżku, w swoim pokoju. Ale ciało uparcie pamięta wysokość mojego buczańskiego łóżka, miękkość poduszki, odległość do lampki, każdy dźwięk za oknem, gęstość i wilgotność powietrza, które przenika przez uchylone okno. Jeden dom woła do siebie. Drugi goi rany. Jeden boli. Drugi przyucza czekać. Między nimi – nie tylko setki kilometrów. Między nimi wojna i normalne życie. Między nimi różne światy. Każde z nich – dwie drzazgi jednego losu. I przetopiłam swoją tęsknotę w miłość. W miłość drugiego w imię pierwszego. Dbam o drugiego, jak dbałabym o pierwszego. Tak kobieta, która straciła dziecko, ale nie zapomniała jego zapachu, głosu, różowych miękkich piętek – obdarowuje swoją czułością inne – obce, i ta miłość trwa dalej. W rezultacie dom zaczął otwierać przede mną swoją historię: kim są ludzie na jego portretach, skąd te niemal antyczne meble, jak brzmią jego fortepiany, kto wyszczerbił kubki i talerze… Zaczął otwierać swoją duszę – przekazywać swój spokój, swoją drżącą i głęboką muzykę, swoją ledwo uchwytną radość bliskości. Nasze zapachy się zmieszały. Nasze głosy zbiegły się. Nasza cisza stała się jedną na dwoje. Mój nowy tymczasowy przytułek stał się miejscem mojej siły. Miejscem przedłużenia mojej miłości, która potrzebuje ujawnienia. Bo nie ma znaczenia – moje czy cudze. Jeśli wystąpiło ze snów, jeśli przyjęło w swoją rzeczywistość – znaczy, tak było trzeba. I kiedyś przyjdzie odpowiedź, po co właśnie. Głównym jest, żeby ten, kto będzie tu po mnie, oprócz niezabliźnionego uchodźczego bólu, wyłapał znacznie silniejsze wibracje – wiary w lepsze, pragnienia i miłości do życia, głębokiej serdecznej wdzięczności.
Dwa domy
Tłumaczenie maszynowe
Szanowny Witaliju Wołodymyrowyczu! Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zwraca się do Pana z inicjatywą wzniesienia pomnika ukraińskiego piśmiennictwa w miejscu pomnika Walerija Czkałowa, który stoi w skwerze Czkałowskim na skrzyżowaniu ulic Olesia Honczara oraz Mychajła Kociubynskiego. Demontaż pomnika Czkałowa, który nastąpi w niedługim czasie, zmusi do powrotu do kwestii przemianowania samego skweru. Dwa lata temu przewodniczący Towarzystwa „Proświta”, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan był już wśród sygnatariuszy listu ukraińskiej inteligencji do Premiera Ukrainy z apelem o wysłuchanie opinii społeczeństwa i przemianowanie skweru na Pisarzy. Rok temu w Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej zarejestrowano kilka analogicznych inicjatyw – od Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, organizacji społecznej „Skwer Pisarzy” i in. Mamy nadzieję, że wraz z demontażem pomnika rosyjskiego lotnika Czkałowa skwer odzyska swoją historyczną nazwę, która od dawna przyjęła się wśród kijowian – Pisarzy. Ten skwer to epicentrum literacko-kulturalnego życia Ukrainy przez wiele dziesięcioleci. Wokół niego położone są tak zwane „pisarskie” domy, wśród których – znany całemu krajowi ROLIT, gdzie mieszkali W. Sosiura, P. Tyczyna, M. Stelmach, O. Honczar, A. Małyszko, M. Rylski, M. Bażan, Ju. Zbanacki, znany na całym świecie obrońca praw człowieka, dysydent, Bohater Ukrainy M. Rudenko. Słowem, kwiat ukraińskiego pięknego piśmiennictwa. W domu, którego okna wychodzą na skwer, mieszka słynna Lina Kostenko – sumienie narodu. Wielu pisarzy, którzy spacerowali alejkami skweru, zostało represjonowanych przez czerwony terrorystyczny moloch. Przecież plan zniszczenia ukraińskiej inteligencji, opracowany swego czasu na Kremlu, był składową zniszczenia całej Ukrainy. Pierwsze strzały obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej padły podczas rozstrzeliwań Łesia Kurbasa, Mykoły Kulisza, Mykoły Zerowa, Waleriana Pidmohylnego oraz setek innych ukraińskich działaczy w Sandarmochu i w enkawudzistowskich katowniach, a terror Rosji przeciwko Ukrainie rozpoczął się nie w lutym 2022 roku i nie w 2014 roku, a podczas przesłuchań Wołodymyra Sosiury, Maksyma Rylskiego, Andrija Małyszki, Hryhorija Kosynki oraz wielu innych pisarzy, których Imperium Rosyjskie już wtedy ogłaszało swoimi wrogami… Popioły ukraińskiego Rozstrzelanego Odrodzenia pukają do naszych serc, a państwo musi oddać wreszcie należne tysiącom ofiar, złożonych przez ukraińskie piśmiennictwo na ołtarzu niepodległości i jedności Ukrainy. Tak jak to, na przykład, już zrobiono wobec ukraińskich artystów – pomnik zamordowanych przez bolszewickich terrorystów twórców ustawiono przy Narodowej Akademii Sztuk Pięknych na Woznesenśkim uzwozie. Tym bardziej, że dzisiaj, w ciężkie dni próby, setki ukraińskich pisarzy walczą z wrogiem z bronią w ręku. Na frontach wojny rosyjsko-ukraińskiej walczy dzisiaj Walerij Markus, autor powieści „Ślady na drodze”, poetka Jaryna Czornohuz – wnuczka znanego ukraińskiego pisarza Jarosława Czornohuza, poeta ze Lwowa Bohdan Pastuch, winnicki poeta Serhij Taczyn, literaturoznawca Ołeksej Sinczenko oraz wielu innych. Dlatego decyzja o ustawieniu w miejscu zdemontowanego pomnika Walerija Czkałowa pomnika ukraińskich pisarzy harmonijnie wpisze się w koncepcję przemianowania skweru na „Pisarzy” i stworzenia tutaj potężnej przestrzeni kulturalno-artystycznej. W 2025 roku skwer będzie świętował swoje stulecie. Oficjalnie współczesny skwer Czkałowski istnieje od 1925 roku, kiedy to został ozdobiony fontanną Termena. Chociaż w rzeczywistości skwer pojawił się znacznie wcześniej – został zaprojektowany jako jednolity zespół wraz z Kijowskimi Wyższymi Kursami Żeńskimi, zbudowanymi obok pod koniec XIX wieku. Uważamy za celowe w ramach obchodów jubileuszu jednego z najstarszych skwerów stolicy oraz stworzenia w nim potężnej przestrzeni kulturalno-artystycznej ozdobić skwer pomnikiem ukraińskiego pięknego piśmiennictwa – zarówno tym, którzy oddali za Ukrainę swoje życie, jak i tym, którzy promowali i dzisiaj promują ukraińską ideę w naszym społeczeństwie oraz na arenie międzynarodowej, pracując razem z całym narodem Ukrainy na rzecz Zwycięstwa. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Do naszych czytelników, prenumeratorów, prośwician. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Podajemy więc Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: OS „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Bondarczuk Andrij Iwanowycz — 2000 hrywien. 2. Muzyczenko Ołeksandr Dmytrowycz — 500 hrywien. 3. Czerniachiwśkyj Ołeksej Iwanowycz — 1000 hrywien. 4. Krawczenko Hałyna Semeniwna — 1000 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij Trymbacz, przewodniczący Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy. Zespół Dowżenko-Centrum spotkał się z Andrijem Alferowem – krytykiem filmowym, kuratorem, od niedawna także reżyserem. Niedawno został on mianowany (zarządzeniem Derżkino) p.o. dyrektora generalnego tej instytucji archiwalnej, po skandaliczno-groteskowej historii z mianowaniem psiej hipnotyzerki. Której, przypomnę, po prostu nie wpuszczono do budynku Dowżenko-Centrum. Z Alferowem, którego nominację przyjęto również niejednoznacznie, tak postąpić nie mogli: bo to kolega, którego autorytet dotąd nie podlegał wątpliwości. Spotkanie odbyło się w dość przestronnej sali na pierwszym piętrze, gdzie zazwyczaj odbywają się wszelkiego rodzaju imprezy. Oprócz wymienionych osób wzięli w nim udział: były dyrektor generalny Dowżenko-Centrum Iwan Kozłenko, Ludmyła Hordeladze, Julija Synkewycz oraz ja (zaproszono nas jako przedstawicieli środowiska filmowego). Społeczność światową prezentował sam Federico Fellini, który za naszymi plecami ironicznie przysłuchiwał się temu, o czym mowa. Rozmowa trwała dwie i pół godziny. Krótkie podsumowanie: Alferow w pełni podziela cele i metody działalności Dowżenko-Centrum i zrobi wszystko, co możliwe, aby sytuacja wróciła na normalne (i uregulowane) tory. Warunkiem wejścia Andrija w stan spraw (czyli zgoda na tymczasowe pełnienie obowiązków dyrektora generalnego) jest spełnienie jego ultimatum: anulowanie pamiętnego zarządzenia Derżkino w sprawie reorganizacji Dowżenko-Centrum (przewiduje podział jedynej instytucji na trzy części, czyli faktyczne jej zniszczenie). Jednak zrozumiałe jest też co innego: Maryna Kuderczuk została posadzona na wysokim stołku przez znane osoby z Biura Prezydenta, jest ona jedynie wykonawczynią woli tych samych osób. Wychodzi więc na to, że trzeba żądać dymisji kierownictwa Derżkino od tych, którzy znaleźli i „namaścili” te śmieszne i żałosne postacie na „kinowe carstwo” (Kuderczuk jest naprawdę śmieszna, bo zaproponowaną jej rolę na scenie teatru kina przyjęła na serio; proszę tylko spojrzeć, z jakim wyjątkowym szacunkiem do samej siebie się trzyma, grając rolę królowej). Pod nadzorem Federico Felliniego: Andrij Alferow, Serhij Trymbacz, Ludmyła Hordeladze. W rozmowie omówiono sytuację, w której Derżkino produkowało niemało wszelkiego rodzaju dokumentów, nierzadko sprzecznych ze sobą. Na przykład wydaje się zarządzenie o mianowaniu tegoż Alferowa, zarządzenie, którego nie da się zrealizować. Dlaczego? Bo Derżkino do tej pory nie zatwierdziło nowej wersji statutu Dowżenko-Centrum. Oznacza to, że aktualna pozostaje stara wersja, a według niej archiwum wciąż znajduje się w systemie i „pod dachem” Ministerstwa Kultury. Dlatego próba zarejestrowania tej czy innej osoby na tym samym stanowisku dyrektora generalnego jest skazana na niepowodzenie: odeślą was do Ministerstwa Kultury… I tak dalej – takich „niezmontowanych sklejek” jest niemało. Jedna z ostatnich – Derżkino ogłosiło zamiar zorganizowania konkursu na obsadzenie wspomnianego stanowiska. Jednakże pozostaje w mocy zarządzenie o podziale Dowżenko-Centrum na trzy części. To dyrektora której z tych części będą wybierać? Odpowiedzi nie ma, nie doczekacie się. W każdym razie jedna odpowiedź jest oczywista. Mamy do czynienia z ludźmi absolutnie nieprofesjonalnymi. O kinie nie ma co mówić, ale nieprofesjonalnymi nawet w produkowaniu dokumentów (to, czym Kuderczuk zabawnie chwali się w ostatnim wywiadzie). Z logiką formalną u ludzi bez wykształcenia (a jakie tu już „wykształcenie”?) zawsze były problemy. Tutaj przybrały one jakiś złowrogo-chorobliwy charakter. Wracając do rozmowy zespołu Dowżenko-Centrum z Andrijem Alferowem. Wydaje się, że ogólnie się porozumieliśmy, choć nie we wszystkim. Ale wyjaśniło się: cel mamy wszyscy jeden. Zachowanie instytucji archiwalno-filmowej, jej rozwój. Przeciwdziałanie urzędniczej samowoli, głupiej polityce, u podstaw której leży całkowita pogarda dla kultury i dla ludzkiej osobowości. Czy zwyciężymy? Mam nadzieję, że tak. Jeśli nie, to istnieje duże ryzyko, że budząc się następnego ranka po zwycięskim Dniu Zwycięstwa nad Rosją, Ukraińcy odkryją: żyją w Ukrainie, która podejrzanie przypomina tę, którą zwyciężyli.
Tłumaczenie maszynowe
W Centralnej Bibliotece Połtawskiej Gminy Miejskiej Departament Kultury, Młodzieży i Rodziny Rady Miejskiej Połtawy, Muzeum „Pole Bitwy pod Połtawą” oraz obwodowe Towarzystwo „Proświta” przy wsparciu Połtawskiego Biura Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej zorganizowali prezentację książki „Hetman Ukrainy Pyłyp Orlyk”. Wydanie zostało przygotowane z okazji jubileuszu – 350. rocznicy urodzin wojownika i intelektualisty, polityka, męża stanu i wojskowego, hetmana Ukrainy, redaktora „Konstytucji Pyłypa Orlyka”.
Autorką książki jest Ludmiła Szendryk, zastępczyni dyrektora ds. pracy naukowej Państwowego historyczno-kulturalnego rezerwatu „Pole Bitwy Połtawskiej”. Ona lakonicznie i trafnie oddała atmosferę tego heroicznego, a zarazem tragicznego czasu. We wstępie i pierwszym rozdziale przedstawiono postać Pyłypa Orlika jako towarzysza Iwana Mazepy. W kolejnym rozdziale książki opowiada się o państwowotwórczej działalności emigracyjnej hetmana. „Pyłyp Orlik i Konstytucja 1710 roku” – taki tytuł nosi trzeci rozdział książki. Nowe historyczno-regionalne wydanie ujrzało światło dzienne dzięki Połtawskiemu Obwodowemu Zjednoczeniu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki oraz osobistemu wsparciu przewodniczącego zjednoczenia, deputowanego obwodowej rady Mykoły Kulczynskiego. Opowiedział on obecnym historię działalności wydawniczej towarzystwa i podkreślił wagę pogłębionego studiowania historii Ukrainy, aby uniknąć błędów w przyszłości. „Postać najbliższego towarzysza Iwana Mazepy, twórcy pierwszej na świecie Konstytucji Pyłypa Orlika, pociąga i porusza rycerskim oddaniem Ukrainie, wiernością hetmańskiej przysiędze pracować na rzecz wyzwolenia swojej ujarzmionej Ojczyzny i dobra narodu ukraińskiego. Swoją wytrwałą pracą nakłaniał obce władców do tworzenia antymoskiewskich koalicji, w których kwestia wyzwolenia z moskiewskiej niewoli zajmuje czołowe miejsce. Książka jest głęboko patriotyczna”, – zaznaczył Mykoła Kulczynski. Z słowem powitania do gości zwróciły się dyrektorka Departamentu Kultury, Młodzieży i Rodziny Połtawskiej Rady Miejskiej Ołena Romas oraz doktor nauk historycznych, profesor, kierowniczka katedry ukrainoznawstwa, kultury i dokumentoznawstwa Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Połtawska im. Jurija Kondratiuka” Iryna Perederij. Dyrektorka muzeum „Pole Bitwy Połtawskiej” Natalia Biłan opowiedziała gościom wydarzenia o procesie pisania książki, edukacyjnej pracy muzeum poświęconej autorowi pierwszej ukraińskiej Konstytucji oraz głównym celu projektu – upowszechnianiu wiedzy o najkonsekwentniejszym obrońcy niepodległości Ukrainy Pyłypie Orliku. Organizatorzy prezentacji wezwali obecnych, by pamiętali, że w czasach hetmanów Mazepy i Orlika, i dziś wróg jest ten sam – krwawa terrorystyczna Moskwa. I nie ma znaczenia, kto siedzi na Kremlu – szalony Piotr I, który utopił w krwi Baturyn i całą Hetmańszczyznę, czy szalony Putler, który powtórzył krwawe czyny swojego poprzednika w Buczy, Izium, Chersoniu, innych miastach i wsiach Ukrainy. Jak śpiewa się w dawnej kozackiej pieśni: „Moskal północny – to nasz wróg wieczny!”. Lecz Ukraina stanęła na drodze Mazepy, Orlika, Petlury i bez wątpienia pokona rosyjski imperializm w narodowej wojnie o niepodległość.
Poltawski oddział UINP
Apel
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ponad 550 literacko-krytycznych i naukowych publikacji w periodykach, zbiorach i antologiach. Pięć lat temu obchodziliśmy 80-lecie naszego drogiego twórcy słowa i tłumacza. Na mojej półce z książkami, idąc w poziomie, na przestrzeni 1 metra 20 centymetrów „ustawiły się” książki pana Andrija (choć nie wszystkie z przetłumaczonych przez niego dzieł się tam zmieściły). Poznałem jego twórczość i zgłębiłem ją w 2006 roku. Dziś w dorobku twórcy słowa – 20 nowych, pojubileuszowych książek, wśród których przetłumaczone z łaciny: Seneka L. A. Listy moralne do Lucyliusza / Lucjusz Anneusz Seneka; Pliniusz Młodszy. Wybrane listy; Wilhelm de Rubruk. Podróż do krajów wschodnich; Publiusz Owidiusz Naso. Metamorfozy; Publiusz Owidiusz Naso. Elegie miłosne. Sztuka kochania; Boecjusz Sewerin. Pocieszenie filozofią; Publiusz Owidiusz Naso. Lekarstwo na miłość; Publiusz Owidiusz Naso. Miłostki. Elegie miłosne. Sztuka kochania. Lekarstwo na miłość; Kwintus Horacjusz Flakkus. Ody. Epody. Satyry. Listy. A ponadto autorskie: Rozmowy myśli; Szkiełka malowane; Spod dłoni; Bajka o wiejskiej i miejskiej myszy; Na osobności ze słowem; Pamięć rzeczy i inne. Stwierdzam, że przytoczone poniżej myśli Andrija Sodomory odnoszą się również do niego, do jego ofiarnej pracy na niwie słowa-życia literatury ukraińskiej i przekładowej: „Dziś z pełnym prawem możemy powiedzieć: »Cała nasza armia, cały naród swą mężnością zadziwiają świat«. Ważne jest wyjaśnienie, że »mężność« (łac. virtus; vir – mąż) w pierwotnym znaczeniu słowa – to nie tylko zdolność przezwyciężania strachu, jak to czynią waleczni; mężność, będąca sumą wszystkich cnót, zakłada aspekt intelektualny: umiejętność rozróżniania dobra od zła, sprawiedliwości od krzywdy, prawdy od kłamstwa, moralności od amoralności, człowieczeństwa od barbarzyństwa, patriotyzm głęboki, czynny – od pokazowego; mężność – to wysoka motywacja działań, głębokie poczucie jedności z narodem, świadomość obowiązku i odpowiedzialności wobec niego, wobec ojczyzny” („Літературна Україна”, nr 5 (5913), 23 kwietnia 2022 r.). Obejmijmy Ukrainę myślami miłości, słowo ojczystego języka, jubilata. Z rosy i wody dla was, drogi nasz mistrzu złotej żyły słowa. Mimo wszystkich ciężarów codziennego życia, bądźcie zawsze sobą. Szczęścia, dobrobytu, sił do pracy na niwie ukraińskości, bo czas – to to, w czym jest praca. Szanujmy się!
Ihor PAWLUK
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan DIACZYSZYN, Lwów. Frazeologizm ZŁOTA ŻYŁA – ktoś zdolny, obdarzony, godny szacunku lub coś bardzo cennego, najlepszego. Artysta słowa uświadamia sobie czas, w którym żyje, i swój talent od Boga musi stokrotnie oddać narodowi, bo rozum ma cenę tylko wtedy, gdy służy wspólnocie, miłości, duchowemu wzbogaceniu człowieka. Takim jest Andrij Sodomora: „I kto jeszcze ma odwagę być prawdziwym i pokazać siebie takim, jakim jest” (Goethe) – właśnie on ma odwagę; pracuje nie dla sławy, nagrody, zawsze był taki, jaki jest – skromny, życzliwy, inteligent z tej epoki, kiedy mózgi myślały, a nie liczyły: „Nie ma większego honoru dla inteligentnego człowieka, jak strzec swojej narodowej godności i bez wynagrodzenia pracować dla swojego narodu” (Iwan Puluj). I tutaj nie sposób pominąć myśli Ihora Mojsejewa o książce Andrija Sodomory „Sam na sam ze słowem” (wydanej w 1999 roku), którą warto mieć w swojej bibliotece każdemu Ukraińcowi: „Bo 475 stron tej opowieści jest wielostopniowym panoramicznym rozwijaniem odwiecznych i decydujących zasad: cudotwórczego słowa, z którego powstaje świat i życie, oświetlone świadomością... ...przecież chodzi o duszę słowa jako niemal żywej istoty... Do źródeł, do pierwokorzeni (już teraz) słowa idzie autor w omawianej książce, stosując ogromną erudycję, nasyconą fundamentalnymi obrazami, motywami, archetypami nieprzemijającej klasyki... Nie na próżno kręci się koło, bo zostawia ślad. Właściwie – nawija ślad-drogę na siebie. Praca A. Sodomory daruje uważnym czytelnikom możliwość przeczytania ciepłych śladów ludzkich pokoleń, przełożonych na język ukraińskiego bytu... Badanie emocjonalno-sensownego »mentalitetu« – horyzontów słowa, adresowane jest do wszystkich w naszej wspólnocie. A delikatna pisarska intonacja wykładu, jestem pewien, wzrusza każdego” („Słowersum od Andrija Ołeksandrowycza”. „Kurier Krywbasu”. – 2002. – Czerwiec). Myśliciele twierdzą, że ustrój świata – to ustrój języka. Chociaż wydaje mi się, że w tym ustroju my jeszcze nie w pełni uświadomiliśmy sobie DZIAŁANIE SŁOWA: „...miecz schowaj do czasu... ale słowo / niczym strzałę wypuszczaj je w porę” (Iryna Kałyneć, „Ślub z piołunem”). „Pokolenia odchodzą i pokolenia przychodzą, a ziemia wiecznie stoi!” (Księga Koheleta 1:4) i słowo prawdy na wieki trwa, jak i trawa. Koś nie koś – ona nie reaguje, dla niej ważne, żeby nieuszkodzone pozostały korzenie, więc nadal będzie rosnąć. Taka jest jej natura, której, jak i mentalitetu Ukrainy, »szablowego« genotypu Ukraińców, niezdolna zniszczyć żadna siła, jak słowo prawdy w ojczystym języku. „...u Greków jest nawet takie przysłowie: »Jakie życie – taka i mowa«” (Seneka, „Listy moralne do Lucyliusza”). Andrij Sodomora twierdzi, że „Wszystko poznaje się w porównaniu. Tłumacz, zestawiając słowo ojczystego języka z obcojęzycznym, najpierw widzi horyzonty słowa, przenika w najgłębsze jego sfery. Właśnie on odbiera słowo niemal wszystkimi zmysłami, nawet, zauważył Horacy – na dotyk. Ale najważniejszy jest słuch. Wsłuchać się w ojczyste słowo – to wsłuchać się w pieśń, historię, sięgać samego korzenia, i nie tylko w gramatycznym sensie, ale i korzenia myśli, obrazów, nastrojów... ...Człowiekowi należy widzieć to, co za słowem – uwierzmy dawnej mądrości...” (Andrij Sodomora, „Sam na sam ze słowem”). Poetyckie, prozatorskie i translatorskie słowo Andrija Sodomory – to słowo myślące, jego tajemnica o boskim i ziemskim cudownie, hipnotycznie ożywa w każdym wersie artysty, skłaniając czytelnika do głębokiego przemyślenia, ono bowiem ma „zdolność donoszenia do świadomości wyrazistych obrazów-wspomnień i uczuć...”. Andrij Sodomora – autor 72 książek oryginalnej prozy, poezji i przekładów z greki, łaciny oraz
Tłumaczenie maszynowe
Biobibliograficzny wykaz nowej gwiazdy (Tetiany Hrycan-Chonki) na Drodze Mlecznej naszego “pięknego słowa” jest tak mocny (członkini Narodowego Związku Pisarzy, Międzynarodowej Akademii MLK, autorka jedenastu zbiorów poezji i powieści-eseju, której poszczególne utwory przetłumaczono nawet na języki japoński i chiński), że dodać coś do niego może chyba tylko ona sama, niestrudzenie aktywna. Przeleciawszy horyzont informacyjno-kulturowy swojego rodzinnego Zakarpacia, ojczystej Ukrainy, pani Tetiana “udziela się” w “bliskiej zagranicy”, w szczególności w Azerbejdżanie, gdzie wydano osobną książkę-dwujęzycznik (w językach ukraińskim i azerskim) jej wierszy “Złote jabłko” (Baku – “kitabcapi”, 2021, 284 s. Główny redaktor – Agszin Bejukaga ogly Alijew. Przekładu dokonali tłumacze organizacji “MILA – Aks – sadu”). “Książka ma połączyć narody, uspokoić, nauczyć żyć i kochać” — czytamy w Przedmowie, potwierdzając swoją światopoglądową tezę o poecie, a zwłaszcza poetce, jako rozjemcy i medium – między czasami, przestrzeniami, narodami... A epigraf książki: “Przyjdzie czas, kiedy zrozumiesz, że cały Wszechświat możesz znaleźć wewnątrz siebie, i wtedy staniesz się czarodziejem. Stawszy się czarodziejem, nie będziesz już żył w świecie – świat będzie żył w tobie” (Deepak Chopra) – bezpośrednio koresponduje z uniwersalnym biblijnym “Królestwo Boże wewnątrz was” (Łk 17, 21). Nawet formalnie podane, jak wyhaftowane rombami wiersze pani Tetiany przypominają mi zmodernizowane starożytne zaklęcia, pogańskie modlitwy naszego narodu, których naczytałem się i naśpiewałem, gdy niedawno pisałem dramat o równym apostołom księciu Włodzimierzu, jak na przykład (proszę porównać):
Modlitwa pogańska: Ojcze Rodzie! Sławią Cię dzieci Twoje krewne. Gdy noc na Ziemię wstępuje, Weles po Ziemi świętej przechadza się. I dusze nasze do Prawii przez Nawię idą, przez sen głęboki przodków wołają. Więc Welesa-Ojca, który przyniósł dziecię Przodkowi ziemskiemu naszemu, prosimy dusze nasze od Nawii chronić i w świat Jawii jak Dadźbóg, rankiem zdrowymi i silnymi przyjść. Sława Rodzimym Bogom!
Wiersz pani Tetiany:
Świecie nasz biały, Łzami spowity, Na złote wypieszczone szronem czasy… Świecie malowany, kobietą obuty. Ujęty pieszczotą, Słońcem zapomniany. Świecie kochany, Ja w świecie nie śpię… Idę niczym wiatr, dotykając przystani, Kreślę szczyty Żaglowym skrzydłem. Ja w słonecznym zajączku, W gwiezdnym przybytku… A dotąd się zdaje – życie to tylko sen. ...Te pogańsko-chrześcijańskie poetyckie pasaże brzmią dla nas magicznie, a co dopiero mówić o Azerach – ludziach innej kultury, religii?.. Dla nich, najwyraźniej, to niesamowita egzotyka... Zwłaszcza – wielki tekst “Azerbejdżan i Ukraina” z wersami: Drzewo życia zakwitło symbolami: Motylem na próbę, talarem w świątyni. Maluję stojak przy barze.
Prześwity na welonie. Przez tarczę na wycięciu – kieliszki. Na kopułach – centryfuga, Zegarem sterują omo-rytmy. Na korelacji dźwignie Foucaulta. Mło nerwowo-objawiona, życiowa męko, Na świat – prawicą rzeka. W oceanie dno na opak. Nad dniem wypłynę Słońce – Ja w sieć. Na biodrach pochylona ręka, — gdzie zmieszane, jak w rytualnym cieście naszych protoprzodków, wydawałoby się, niepołączalne składniki kultur, cywilizacji... Ale to nie postmodernizm... To organicznie-egzotyczny realizm magiczny. Czyli – poezja w jej praźródle – jako Tworzenie. Zilustrowane przez znanego artystę Jurija Nahułka “Złote jabłko” toczy się po naszej planecie, wibracją magicznego słowa jednocząc wibracje ludzkich dusz... to zwabiając, jak Ewa, to darując – jak Tetiana Hrycan-Chonka, której imię i nazwisko – to już poezja...
Tłumaczenie maszynowe
Petro KRALUK, pisarz, doktor nauk filozoficznych, profesor Akademii Ostrogskiej. 3 grudnia 2022 roku przypada 300. rocznica urodzin Hryhorija Skoworody. Hryhorij Sawycz Skoworoda urodził się 3 grudnia (według starego stylu – 22 listopada) 1722 r. w miasteczku Czornuchy na Połtawszczyźnie. Często osada ta nazywana jest wsią. Na przykład tak nazywa ją Mychajło Kowalynski – uczeń i pierwszy biograf Skoworody. W rzeczywistości Czornuchy były centrum sotni kozackiej, która wchodziła w skład pułku łubieńskiego. Wiadomo, że w 1786 r. (jeszcze za życia Skoworody) znajdowały się tam trzy drewniane cerkwie, szpital, sześć domów pańskich, cztery młyny i zakład saletry. Czyli było to jednak miasto, właściwie miasteczko. O rodzinie myśliciela mamy skąpe informacje. Jego ojciec należał do Kozaków, matka również była Kozaczką. Rodzina nie była zamożna, ale też nie klepała biedy. Kowalynski tak pisał o tej rodzinie: „Mieli stan mieszczański średnio dostatni...”. Na uwagę zasługuje fakt, że Kowalynski wskazuje na ich przynależność do stanu mieszczańskiego. Czyli Skoworoda urodził się nie we wsi, a w mieście – niechby i niewielkim, gdzie upłynęło jego dzieciństwo. Dalsze losy myśliciela również były związane z miastami – uczył się w Kijowie, pracował w Petersburgu i Moskwie, bywał w miastach Cesarstwa Habsburgów, wykładał w Perejasławiu i Charkowie itd. Bywał filozof także we wsiach, w szczególności w okresie wędrownym. Mimo to Skoworoda ukształtował się w środowisku miejskim, tutaj minęła większa część jego życia. Dlatego nie ma podstaw, by przedstawiać go w obrazie takiego sobie „wiejskiego mędrca”, jak to robiono w czasach radzieckich, a co, prawdę mówiąc, trwa i dzisiaj. Skoworoda to „produkt miasta”. Edukację początkową przyszły filozof odebrał w swojej wsi, uczęszczając do szkoły przycerkiewnej. Takich w Czornuchach było trzy – przy każdej z trzech świątyń. Wygląda na to, że wykazał talent do nauki, a rodzice postanowili posłać go na studia do Akademii Kijowskiej. Stało się to jesieni 1734 r., Skoworoda miał niespełna dwanaście lat. W klasie fary, gdzie wówczas uczono czytać i pisać po łacinie, po polsku i po słowiańsku, uczył go diakon Weniamin Hryhorowycz. W kolejnych klasach (infimie, gramatyce i syntaksie), gdzie uczył się w latach 1735–1738, przyszły filozof pod kierunkiem Amwrosija Nehrebeckiego studiował etymologię, składnię języka łacińskiego, arytmetykę, katechizm, dzieła Cycerona i Owidiusza, style łacińskiej prozy oratorskiej oraz poezję łacińską. W latach 1738–1739 ukończył klasę poetyki, gdzie uczył go diakon Pawło Kaniuczkewycz. W tej klasie uczono wierszowania, dawano wiedzę z zakresu mitologii antycznej, geografii i historii biblijnej. Wtedy też Skoworoda zaczyna uczyć się języków greckiego, niemieckiego i hebrajskiego u Symona Todorskiego. W latach 1739–1740 przyszły filozof uczył się w klasie retoryki u Sylwestra Laskoronskiego, kontynuując jednocześnie naukę języków pod kierunkiem Todorskiego. Ten ostatni należał do znakomitych wykładowców-językoznawców. Oczywiście naukę w klasie retoryki można było zakończyć, gdyby Skoworoda planował karierę świecką. Jednak miał inne zamiary, więc kontynuował naukę. W latach 1740–1741 studiował filozofię pod kierunkiem prefekta akademii Mychajła (Manuła) Kozaczynskiego – jednego z najlepszych wykładowców filozofii Akademii Mohylańskiej. Jednak Skoworoda nie ukończył nauki: nadarzyła się okazja zrobienia kariery śpiewaka. Kowalynski pisał, że kiedy na tronie cesarskim zasiadła Jelizawieta Pietrowna, Skoworodę wysłano do Petersburga, gdzie śpiewał w kapeli dworskiej. Podobno cesarzowa ceniła muzykę i śpiewaków z Ukrainy. Jeszcze przed wstąpieniem Jelizawiety na tron jej kochankiem został prosty ukraiński kozak Ołeksij Rozum, który wyróżniał się urodą i śpiewał w kapeli dworskiej. Cesarzowa dużo się bawiła, a w tych zabawach nie ostatnie miejsce zajmowały śpiewy. Śpiewaków do kapeli dworskiej często rekrutowano z Ukrainy. Tak trafił do Petersburga i Skoworoda. Jesienią 1742 r., po przejściu eliminacji w Głuchowie, został śpiewakiem kapeli dworskiej. Prawie dwa lata (do końca sierpnia 1744 r.) przyszły filozof mieszkał w miastach stołecznych Imperium Rosyjskiego – Petersburgu i Moskwie. Oczywiście życie w stolicy, a do tego na dworze cesarskim, nie mogło przejść bez śladu. Znalazło ono pewne odbicie w twórczości Hryhorija Sawycza. W szczególności w wierszowanej łacińskojęzycznej fabule o Tantalusie Skoworoda wspomina włoskiego kompozytora Domenico del Oglio, który napisał muzykę do prologu opery „Łaskawość Tytusa”. Skoworoda zaś kilkakrotnie śpiewał w tej operze. Ogólnie życie w stolicy imperium było bogate w pokusy. Na dworze carskim panowała roz-
Rodzinny dom w Czornuchach jest pusty, o czym istnieje wystarczająco dużo różnorodnych świadectw. Dworscy śpiewacy często znajdowali się w jego wirze. Czy Skoworoda doświadczył tych stołecznych pokus? W jego utworach znalazły odzwierciedlenie niektóre realia petersburskiego dworu. Jednak życie w stolicy nie za bardzo mu się podobało i gdy nadarzyła się okazja opuszczenia imperialnej stolicy, skorzystał z niej. Pod koniec lata 1744 r. imperatorowa wraz ze swoimi dworzanami odbyła podróż do Kijowa. Tej podróży poprzedziły pewne wydarzenia, których świadkiem był Skoworoda. Po przewrocie pałacowym, w wyniku którego Elżbieta wstąpiła na tron, odczuła potrzebę zalegalizowania swojego statusu. Ponieważ oficjalnie nie była zamężna i nie miała dzieci (przynajmniej prawowitych), musiała wyznaczyć następcę. Wezwała do Rosji syna zmarłej siostry, księcia Karola Piotra Ulryka holsztyńsko-gottorpskiego. Na początku 1742 r. książę ze swoim orszakiem przybył do Petersburga, przyjął prawosławie i zaczął nazywać się Piotrem. 25 kwietnia tego samego roku Elżbieta uroczyście koronowała się w moskiewskim soborze Zaśnięcia Matki Bożej. I tego samego dnia wydała tajne rozporządzenie, zgodnie z którym po niej tron miał odziedziczyć jej siostrzeniec Piotr. Dla niego z Niemiec w 1744 r. sprowadzono narzeczoną, 15-letnią księżniczkę Zofię Anhalt-Zerbst, znaną później jako caryca Katarzyna II. 29 czerwca 1744 r. w moskiewskim soborze Zaśnięcia Matki Bożej wielki książę Piotr wziął ślub z Katarzyną. Po tym wydarzeniu Elżbieta wyruszyła na Ukrainę: Aleksiej Razumowski chciał pokazać jej swoją ojczyznę. W orszaku imperatorowej był także Skoworoda. Imperatorowa przebywała w Głuchowie i Kozielcu. Zatrzymywała się w nowych domach, zbudowanych dla Razumowskiego. Szczególnie przypadł do gustu Elżbiecie Kijów. Skoworoda poprosił o pozostawienie go w Kijowie, aby kontynuować naukę. Prośbę spełniono, przy tym nadając mu rangę dworskiego ustawszczyka, czyli regenta. Dawało to Skoworodzie pewne przywileje. W szczególności był zwalniany z podatków, a gospodarstwo (jeśli takie posiadał) – z kwaterunku wojskowego. Te same przywileje rozciągały się na jego rodziców. Dlaczego Skoworoda nie pozostał na dworze cesarskim, możemy tylko zgadywać. Oczywiście życie w imperialnej stolicy otwierało przed nim perspektywę kariery, jednak on pragnął się uczyć. Wznowił studia w Akademii Mohylańskiej w Kijowie na kursie filozofii, ponieważ przed wyjazdem do Petersburga zdążył wysłuchać tylko rocznego kursu. Jego nauczycielem pozostawał Mychajło Kozaczynski. Jednak nauki, które wykładano w Akademii Mohylańskiej w Kijowie, według słów Kowalinskiego, okazały się dla przyszłego filozofa „niewystarczające”. Skoworoda zapragnął zobaczyć obce kraje, gdzie miał nadzieję zdobyć nową wiedzę, i wtedy nadarzyła się okazja. „Z dworu został wysłany na Węgry do ogrodów tokajskich generał-major Wiszniewski, który dla znajdującej się tam cerkwi grecko-rosyjskiej chciał mieć duchownych zdolnych do służby i śpiewu” – donosi biograf myśliciela. Skoworoda zaś, znany ze znajomości muzyki i obcych języków, został przedstawiony Fiodorowi Wiszniewskiemu, który stał się jego protektorem. Przyszły filozof służył w cerkwi i śpiewał w chórze. Z pomocą Wiszniewskiego odwiedził Wiedeń, Budę, Bratysławę i inne miasta, gdzie poznał uczonych ludzi i zdobył „nową wiedzę, której nie miał i nie mógł mieć u siebie w ojczyźnie”. Zagraniczna delegacja Skoworody do imperium Habsburgów trwała około pięciu lat. W Austrii, na Węgrzech, na Słowacji, mimo pewnej kulturowej peryferyjności, czuć było powiew Oświecenia! Jednak czy nasz myśliciel przyswoił tę wiedzę? Przynajmniej w jego pracach filozoficznych nie obserwujemy „piętna” nowożytnej filozofii europejskiej. Raczej mamy do czynienia z dystansowaniem się od niej. W październiku 1750 r. Skoworoda powraca do Kijowa, gdzie zamieszkał u swoich przyjaciół i znajomych. Pod koniec tego lub na początku następnego roku biskup perejasławski Nykyfor Sribnycki zaproponował Hryhorijowi Sawyczowi posadę nauczyciela poetyki w kolegium, które znajdowało się pod jego opieką. Skoworoda przygotował kurs „Rozważania o poezji i przewodnik do sztuki owej” i zaczął wykładać. Jednak jego nauczanie nie wpisywało się w tradycyjne ramy. Biskup wymagał, aby wykładał tak, jak jest przyjęte. Skoworoda zaś powiedział mu: „Jedna rzecz to pastorał, a druga – kitara”. Przerodziło się to w konflikt i na początku czerwca 1751 r. Skoworodę zwolniono z Kolegium Perejasławskiego. Powraca na naukę do Akademii Mohylańskiej w Kijowie. Jesienią 1751 r. zaczyna studiować teologię pod kierunkiem Heorhija Konyskiego – znanego filozofa, teologa i pisarza. Uczy się dogmatyki, teologii moralnej, historii Kościoła, prawa kanonicznego, Pisma Świętego. Jednak studiów teologicznych Skoworoda tak i nie ukończył. W 1753 r. z rekomendacji metropolity kijowskiego Tymofija Szczerbackiego został nauczycielem domowym Wasyla Tomary – najstarszego syna Stepana Tomary, przedstawiciela starszyzny kozackiej. Rodzina mieszkała we wsi Kowraj niedaleko Perejasławia, tam Skoworoda przeżył około sześciu lat. Jak widzimy, Hryhorij Sawycz nie zrobił udanej kariery nauczycielskiej. Nie ukończył pełnego kursu nauki w Akademii Mohylańskiej w Kijowie, nie wyjechał po ukończeniu na naukę za granicę, jak robili to utalentowani absolwenci. Nie pozostawili Skoworody także na pracy dydaktycznej w Akademii Mohylańskiej. Więc po nauce w Kijowie, pobycie w stołecznych miastach imperium oraz za granicą znalazł się na ukraińskiej prowincji, która „stała się jego losem”. Dobrze to czy źle? Skowo-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Nie był on „w trendzie” ówczesnej europejskiej filozofii, jak choćby jego nauczyciele Kozaczyński czy Konyski. Ale czy wielu ludzi zna dziś imiona tych osób i ich poglądy filozoficzne? Skoworoda natomiast stał się znany – paradoksalnie – właśnie dzięki swojej „prowincjonalności”. Częściowo pod wpływem okoliczności, częściowo z własnej woli wybrał ukraińską prowincję zamiast „szerokiego świata europejskiego”. A jego filozofia z jednej strony kontynuowała kulturowe tradycje tej „prowincji”, z drugiej zaś stała się wyrazem jej ducha.
Na początku 1755 r. Skoworoda wraz ze swoim przyjacielem Wołodymyrem Kaligrafem (Wasylem Krzyżanowskim), który został mianowany prefektem Akademii Moskiewskiej, udał się do Moskwy. Najwyraźniej miał nadzieję znaleźć tu pracę, jednak nadzieje się nie spełniły. Trzeba było opuścić Moskwę i udać się do Ławry Trójcy Sergiejewej, gdzie namiestnikiem był Ukrainiec Cyryl Laszewecki. Zaproponował on Skowerodzie pracę nauczyciela, jednak i w klasztorze filozof zabawił krótko. Opuściwszy ławrę, Skoworoda ponownie znalazł się w Perejasławiu, następnie we wsi Kowraj, u Stepana Tomary, gdzie przebywał do lata 1759 roku, ucząc młodego Wasyla. Tutaj Skoworoda zaczyna pisać wiersze (nie zapominajmy, że wykładał poetykę w Perejasławskim Kolegium, a później – w Charkowskim). Nie wykluczone,
że jakieś „nauczycielskie ćwiczenia” Skoworoda odbywał jeszcze w Perejasławiu. Właśnie we wsi Kowraj Skoworoda napisał szereg wierszy, część z których weszła później do zbioru „Ogród boskich pieśni”. Skoworoda zajmował się także tłumaczeniem, w szczególności przekładał poezje francuskiego autora XVI wieku Marka-Antoniego de Mure. W 1759 r. zakończyła się domowa edukacja Wasyla Tomary. Skoworoda musiał opuścić Kowraj i zaczął szukać pracy. Biłgorodzki biskup Joasaf Mytkiewicz, któremu podlegało Charkowskie kolegium, zaproponował Skowordzie wykładanie tu poetyki. Po przepracowaniu roku w kolegium Skoworoda znów znalazł się w konflikcie ze swoimi pracodawcami. Ci zaproponowali mu przyjęcie godności zakonnej, obiecując wszelkie korzyści – cześć, sławę, dostatek, szacunek. Hryhorij Sawycz odpowiedział ostro: „Czy chcecie, abym i ja powiększył liczbę faryzeuszów? Jedzcie tłusto, pijcie słodko, ubierajcie się miękko i trwajcie w zakonie!” Skoworoda widzi zakonność nie w bogactwie, lecz w umiarkowaniu, wstrzemięźliwości, w odrzuceniu wszystkich kaprysów i zachcianek. Ważne jest zachowanie siebie samego, poskramianie samolubstwa, by doskonale wypełniać przykazanie „miłować bliźniego”, dążyć do chwały Bożej, a nie ludzkiej. Po wykładaniu poetyki w Charkowskim kolegium, w 1760 r. Skoworoda zostaje bez pracy i trafia na prowincję – do wsi Staryca, oddalonej o 39 wiorst od Biłgorodu. Obecnie jest to niewielka wieś na północnym wschodzie obwodu charkowskiego, na granicy z Rosją. Najwyraźniej właśnie w tej wsi Skoworoda próbował odosobnić się i poznać samego siebie. Otoczenie temu sprzyjało. Przypuszczam, że mógł tu studiować literaturę mistyczną. Nastroje, które ogarnęły Skowordę w Starycy, znalazły odzwierciedlenie w jego utworach, napisanych we wsi. Tu powstał wiersz „Голова всяка свой имеет смысл…”, jeden z podstawowych wierszy Skoworody. W tym utworze, na pierwszy rzut oka, odbite jest „załamanie”, które zachodziło w ówczesnym społeczeństwie ukraińskim: ludzie odchodzą od patriarchalnych porządków, gotowi w pogoni za szczęściem wyruszać do innych ziem – północnych i południowych. Sam Skoworoda również znajdował się na północy – w Petersburgu, a później na południu – na Węgrzech, Słowacji i w Austrii, jednak szczęścia tak i nie znalazł… Dlatego w tym utworze odbite jest nie tylko i nie tyle łamanie stereotypów ówczesnego ukraińskiego społeczeństwa, ile poszukiwania samego siebie przez Skowordę. Wrażenie jest takie, że właśnie w Starycy Skoworoda wkroczył na drogę „wyrzeczenia się świata”,
który realizował w kolejnym, wędrownym okresie swojego życia. Tak więc pobyt w Starycy miał dla niego przełomowe znaczenie. Jednak dziś we wsi nie ma żadnego miejsca pamięci o Skoworodzie. A szkoda... Wkrótce Skoworoda opuścił wiejską idyllę, wracając do „bogatego miasta” Charkowa. Od września 1762 do czerwca 1764 roku wykładał w miejscowym kolegium kursy składni i języka greckiego, równocześnie nadal pisząc wiersze. Po śmierci Joasafa Mytkiewicza biskupem bilhorodzkim został Porfirij Krajski, który odnosił się do Skoworody z niechęcią. To samo można powiedzieć o kierownictwie Charkowskiego Kolegium
– prefekta Michaiła Szawskiego i nowego rektora Jowa Bazylewicza. Skoworoda był zmuszony porzucić pracę nauczyciela. Kowalinski pisze, że w sierpniu 1764 r. on wraz ze swoim nauczycielem odwiedzili Kijów, a zwłaszcza Ławrę Peczerską. W klasztorze mnisi zaproponowali Skoworodzie, by przyłączył się do nich: „Dość już chodzić po świecie! Czas przybić do przystani, znamy twoje talenty, święta Ławra przyjmie cię jak matka swoje dziecko, będziesz filarem Cerkwi i ozdobą klasztoru”. Na to Skoworoda rzekomo odpowiedział: „Ach! Wielebni!.. Nie chcę mnożyć sobą stołpotworenia, wystarczy nas, filarów w świątyni Bożej”. Kowalinski pisał, że musiał opuścić Kijów, lecz Skoworoda pozostał – namówili go krewni. Jednak po dwóch miesiącach filozof powrócił do Charkowa. O życiu Skoworody od jesieni 1764 r. do lipca 1768 r. wiadomo niewiele. Mieszkał on przeważnie w Charkowie. Kowalinski pisze, że utrzymywał kontakty z Jewdokimem Szczerbininem, który od 1764 r. sprawował urząd charkowskiego gubernatora. Skoworodzie znów nadarzyła się szansa, by zostać nauczycielem. W latach 1768–1769 w Charkowskim Kolegium otwarto dodatkowe klasy mające na celu przygotowanie dzieci szlacheckich do służby państwowej. W tych klasach zaczęto uczyć szeregu nauk humanistycznych (historii, geografii, języka francuskiego, niemieckiego i włoskiego), a także nauk ścisłych i stosowanych – matematyki, geodezji, inżynierii, artylerii, muzyki, tańca, malarstwa i architektury. Skoworoda czytał katechizm. Jednak na tej pracy nie zabawił długo. Nowy biłgorodzki biskup Samuel Myslawski był niezadowolony z tego, że katechizmu uczy świecki człowiek. Ogólnie rzecz biorąc, takie pretensje w owym czasie nie były bezpodstawne, ponieważ katechizm był dyscypliną duchowną, a zatem powinna go czytać osoba duchowna. Ponadto Skoworoda przygotował podręcznik „Początkowe drzwi do chrześcijańskiej obyczajności”, który wyraźnie różnił się od powszechnych prawosławnych katechizmów. Nic dziwnego więc, że podręcznik ten wywołał niezadowolenie biłgorodzkiego biskupa, w gestii którego nadal pozostawało Charkowskie Kolegium. Gdy tamten wskazał na to, Skoworoda rzekomo, według świadectwa Kowalinskiego, powiedział: „Szlachta różni się strojem od pospólstwa, to dlaczego i jej nie mieć innego pojęcia o tym, czego potrzeba jej w życiu. Czyż – kontynuował odpowiadanie – pasterz i rolnik szanuje monarchę tak, jak jego minister, wódz naczelny, gubernator? Czy szlachcie należy mieć myśli o Istocie Najwyższej tak, jak w statutach klasztornych i na lekcjach szkolnych?” Oczywiście po takiej odpowiedzi Skoworodę zwolniono. Stało się to wiosną 1769 roku. Po kolejnym zwolnieniu Skoworoda prawdopodobnie uznał, że nie ma już czego szukać w pracy nauczyciela i zabiegać o jakąś pozycję społeczną. Właściwie taka myśl już pobrzmiewała w jego dziełach. Teraz zaś ostatecznie postanowił „wyrzec się świata”. Stale wędrując, Skoworoda odwiedza Charków i Kijów, a także wsie i miasteczka Słobódzkiej Ukrainy – Babaje, Wałki, Wielki Burłuk, Huzynkę, Iwaniwkę, Izium, Kupiańsk, Lipci, Manaczynówkę, Ostrohożsk, Ochtyrkę. Często zatrzymywał się w majątkach miejscowej szlachty, która zazwyczaj wywodziła się ze środowiska starszyzny kozackiej – Dońców-Zachaржewskich, Zemborskich, Karazinów, Kwitków, Kowalewskich, Mieczników, Soszalskich, Tewjaszowych. Filozof przebywał także w klasztorach – Kuriaskim, Ochtyrskim, Sumskim, Swiatogirskim, Siennianskim i innych. Około 1770 roku w ogrodzie Trójcowego klasztoru w mieście Ochtyrka Skoworoda przeżył głębokie mistyczne wstrząśnienie. Według słów Kowalinskiego, który przekazywał jego opowieść, stało się to w następujący sposób: „Mając rozpalone myśli i uczucia duszy mojej, pełne czci i wdzięczności wobec Boga, wstawszy rano, poszedłem do ogrodu na spacer. Pierwszym uczuciem, które ogarnęło moje serce, było pewne rozluźnienie, swoboda, rześkość, umocniona nadzieja. Wprowadziwszy w ten duchowy nastrój całą moją wolę i wszystkie moje pragnienia, poczułem wewnątrz siebie niezwykły ruch, który napełnił mnie niezrozumiałą siłą. Natychmiast moja dusza napełniła się czymś słodkim, od czego wszystko we mnie zapłonęło ogniem, i zdawało się, że w moich żyłach krąży płomienny prąd. Zacząłem nie chodzić, lecz biec, jakby niosło mnie jakieś uniesienie, nie czując w sobie ani rąk, ani nóg, lecz jakbym cały składał się z ognia, który unosi się w przestrzeni dookoła. Cały świat zniknął przede mną; jedno uczucie miłości, ufności, spokoju, wieczności ożywiało moje istnienie. Łzy popłynęły z moich oczu strumieniami i rozlała się po całym moim ciele pewna poruszająca harmonia. Zagłębiłem się w siebie, jakbym poczuł pewność miłości Syna (to znaczy Jezusa Chrystusa – P. K.) i od tej chwili poświęciłem się na synowskie posłuszeństwo Duchowi Bożemu”. Jeśli ktoś chce, może tu przeprowadzić paralelę z Siddhartha Gautamą – Buddą (oświeconym). Obaj otrzymali oświecenie podczas mistycznego olśnienia, poprzedzonego duchowymi poszukiwaniami. U obu zdarzyło się to w ogrodzie – miejscu, gdzie człowiek może „połączyć się z przyrodą”. Właśnie w okresie wędrówek Skoworoda zaczyna pisać traktaty filozoficzne i bajki, które zresztą także miały podtekst filozoficzny. Jak to wędrowne życie było postrzegane przez współczesnych myśliciela? Niejednoznacznie. Przynajmniej Kowalinski pisze o tym tak: „I dobra, i zła sława rozeszła się o nim po całej Ukrainie i dalej. Wielu go ganiło, niektórzy chwalili, wszyscy zaś chcieli go zobaczyć, być może z powodu dziwactwa i niezwykłego sposobu życia, niewielu natomiast znało go takim, jakim naprawdę był wewnętrznie”. Świadectwa Kowalinskiego nie należy odrzucać, ponieważ nie tylko znał Skoworodę, lecz także widział, jak był odbierany. Oczywiście większość nie znała myśliciela „wewnętrznie”, nie znała jego „prawdziwej filozofii”. Ale chcieli go widzieć – bo w ich oczach był dziwakiem, wyglądał nietypowo. To „dziwactwo”, a nie filozofia, określiło popularność Skoworody – przynajmniej w pewnych środowiskach, przede wszystkim wśród szlachty. Wydaje się, że wielu ludzi widziało w osobie Skoworody takiego „oryginalnego nieudacznika”, w pewnym sensie przeciwieństwo samych siebie, ludzi zamożnych, o pozycji, chlebie i dostatku. To ich „cieszyło”, „bawiło”. Mogli go chwalić, ale i ganić. Ostatecznie stosunek do Skoworody nie zmienił się szczególnie także w czasach późniejszych. Ukraińcy cenili go nie tyle za poglądy filozoficzne, o których większość, niestety, nie wiedziała i nie wie, ile za oryginalny sposób życia. W przededniu śmierci filozof znalazł się w majątku swojego młodszego przyjaciela Kowalinskiego – we wsi Chotetowe pod Orłem. Przebywał tam trzy tygodnie i prosił, by pozwolono mu wrócić „do miłej Ukrainy”, aby tam umrzeć. Śmierć zastała go 29 października według starego stylu (9 listopada według nowego stylu) we wsi Wilszańska Iwanówka (obecnie wieś Skoworodyniwka w obwodzie charkowskim). Tam go pochowano. Na swoim grobie myśliciel zapisał, by napisać: „Świat mnie ścigał, ale nie złapał”. Dzięki „niezwykłości” życia filozofowi udało się pozostawić po sobie także różne legendy. Opowiadano, że przeszedł pieszo niemal całą Europę, miał dar proroctwa, leczył choroby. Dlatego nie tyle dzieła myśliciela, ile jego legendarny wizerunek pozwolił „uczynić nieśmiertelnym” imię Hrihorija Sawycza Skoworody.
Tłumaczenie maszynowe
W wydawnictwie „Sofija-A” ukazała się książka „Kobziarz Tarasa Szewczenki w dziełach Feodosija Humeniuka”. Wydanie prezentuje połączenie poetyckich i wizualnych obrazów dwóch twórców – właściwie „Kobziarza” Tarasa Szewczenki oraz dorobku ukraińskiego artysty Feodosija Humeniuka, stworzonego pod wrażeniem utworów ukraińskiego geniusza. Dzisiaj pan Feodosij jest gościem „Słowa Proświty”. – Jak zaczęło się Pana poznawanie twórczego dziedzictwa Tarasa Szewczenki? – Moje wspomnienia z wczesnego dzieciństwa – mama w długie zimowe wieczory w rodzinnym domu w Hyszkiwce na Winniczyźnie czyta powoli na głos „Katerynę” Tarasa Szewczenki, a wszyscy obecni, wstrzymując oddech, słuchają i ocierają łzy. A ja, mały, wyobrażałem sobie, jak Kateryna spotykała się z moskalem przy naszej studni. Z utworami Tarasa Szewczenki spotkałem się ponownie po kilkudziesięciu latach, kiedy uczyłem się w Leningradzkiej Wyższej Szkole Artystycznej im. I. J. Riepina (dawna Cesarska Akademia Sztuk Pięknych). Nagle w dalekim, obcym kraju obudziły się nostalgiczne nastroje i pojawiło się pragnienie, by choć w myślach pobyć z Ukrainą. Napisałem list do koleżanki z roku, Kateryny Onyszczenko, poprosiłem, żeby przywiozła mi „Kobziarza”. Było to wydanie z 1964 roku, małego formatu, w czerwonej okładce. Z tym drogim prezentem byłem w Czechosłowacji i Kanadzie. Książka przywróciła mi pamięć o ukraińskim pochodzeniu. Do instytutu razem ze mną wstąpiło jeszcze dziesięciu Ukraińców. Byli to chłopcy z różnych miast: Iwan Perekopski – z Charkowa, Hennadij Czerepowski – z Ługańska, Walera Mazur – z Kurska, Żenia Bratczenko – z Dniepropietrowska. Wszyscy porozumiewaliśmy się w języku rosyjskim. Na nas, prowincjuszy, napłynęła fala nowych wrażeń, porwało nas nowatorskie malarstwo, literatura. O Szewczence nie rozmawialiśmy – widocznie potrzebowaliśmy czasu, żeby przypomnieć sobie, kim jesteśmy i skąd pochodzimy. Język ukraiński powrócił do nas wraz z pieśniami, które często śpiewaliśmy w pokoju, a także poprzez kontakty ze studentami zaocznymi, którzy przyjeżdżali na zimową sesję z zachodu Ukrainy. To byli nasi „nauczyciele” ukraińskiego: Ołeksandr Fedoruk, Wołodymyr Cenceus, Witalij Hanko, Mychajło Seliwaczow, Ołeh Sydor, Luba Wołoszyn. Oni nauczyli nas pieśni strzeleckich. Wasyl Hlynczak ze Lwowa miał piękny głos i śpiewał pieśni, których wcześniej nie słyszeliśmy. W pierwszych latach nauki postrzegałem Petersburg jako miasto Dostojewskiego, Puszkina, Gogola, w żadnym wypadku nie Szewczenki. Później wszystko się zmieniło: poezja Tarasa nas oświeciła, nie było jeszcze za późno, by zacząć studiować „Kobziarza”. Spacerując od Ogrodu Letniego wzdłuż nabrzeża Newy, podchodziliśmy do pomnika Piotra I dłuta Falconeta. Rozłożywszy w tym miejscu „Kobziarza”, można było przekonać się o proroczej sile poematu „Sen”: Kto to taki? Czytam sobie, Co na skale wyryto: Pierwszemu – Druga Takie dziwo postawiła. Teraz już wiem: To ten Pierwszy, co krzyżował Naszą Ukrainę, A Druga dobiła wdowę-sierotę. Oglądając panoramę miasta przez Newę, po raz kolejny można zdziwić się obrazowości poematu: Na bagnie miasto marzy, Nad nim chmurą czernieje Mgła ciężka… Dolatuję. To miasto bezkresne, Czy to tureckie, Czy to niemieckie… – Przez wiele lat był Pan aktywnym członkiem ukraińskiej społeczności w Petersburgu. Co może Pan opowiedzieć o jej działalności? – Wraz z nadejściem czasów Gorbaczowa pojawiła się możliwość stworzenia Ukraińskiego Towarzystwa. Chętnych było wystarczająco dużo: studenci, nauczyciele, wojskowi, robotnicy, urzędnicy. Społeczność rozpoczęła pracę od poszukiwania stałego miejsca, gdzie można byłoby się zbierać, aby opracować statut i program przyszłej organizacji. Wspólnymi siłami wyprosiliśmy u władz lokalnych niewielki pokój na Wyspie Wasylewskiej. Na zebraniu wybrano zarząd, sekretarza, sporządzono listy uczestników zebrań, było ich ponad 50. Do towarzystwa należeli ludzie o różnych poglądach politycznych, zainteresowaniach, nastrojach. Przeszkadzało to w stworzeniu jednolitego programu, ale zjednoczyliśmy się wokół najważniejszego problemu – dążenia do uzyskania pozwolenia na postawienie w mieście pomnika Szewczenki. Każdy, jak mógł, starał się pomóc w realizacji naszego marzenia. Coroczne uroczyste wieczory przyciągały do Leningradu coraz więcej wielbicieli poety, programy takich spotkań rozszerzały się, stawały się ciekawsze i bardziej treściwe. Miejscowi ukraińscy poeci czytali własne utwory, aktorzy i muzycy wykonywali pieśni ludowe, brzmiała muzyka ukraińskich kompozytorów. Organizatorką i prowadzącą tych koncertów była Natalka Pawłenko. W 1988 roku towarzystwo uzyskało oficjalny status, zarejestrowano je jako „Ukraińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne im. T. Szewczenki”, co dało możliwość rozszerzenia kręgu naszych działań. Od tego czasu 20 maja odbywały się spotkania z mieszkańcami Leningradu w salach Muzeum Narodów ZSRR. Niezapomniane były koncerty w tym muzeum „Hurtu Lewa” ze Lwowa. Odbył się pierwszy konkurs na najlepszy projekt pomnika T. Szewczenki, w którym udział wzięli architekci, artyści, rzeźbiarze – pochodzący z Ukrainy. Niestety, konkurs nie wyłonił zwycięzców – uczestników nagrodzono wyróżnieniami i na tym wszystko się skończyło. Wtedy brakowało nam jeszcze środków na budowę dużego pomnika. W 1989 roku ukraińska społeczność założyła znak pamiątkowy w miejscu pierwszego pochówku poety na Cmentarzu Smoleńskim. Dopiero 22 grudnia 2000 roku udało się odsłonić pomnik Tarasa Szewczenki na Stronie Pietrogrodzkiej. Od 1918 roku, niedaleko Twierdzy Pietropawłowskiej, w Ogrodzie Aleksandrowskim, stało popiersie poety, ale z powodu niskiej jakości materiału (gips) rozsypało się… – Jak ukraińska społeczność obchodziła dzień urodzin Tarasa Szewczenki? – 9 marca świadomi rodacy zbierali się na uroczystych wieczorach, które co roku odbywały się w salach muzeum akademickiego. Słowo wstępne corocznie wygłaszał badacz twórczości Tarasa Szewczenki Petro Żur. O życiu i działalności ukraińskiej społeczności referat wygłaszał przewodniczący towarzystwa, znany architekt krajobrazu Mykoła Żyhło. Wśród artystów, którzy brali udział w tych wieczorach, była rodzina Panczenków, Wiktor i Wira, oraz czołowy tenor Teatru Maryjskiego Heorhij Zastawnyj. Na te uroczystości zapraszano gości z Ukrainy – poetów, śpiewaków, artystów.
kobziarzy, lirników. Tak krąg naszych znajomych się poszerzał. Przypominam sobie taki wieczór. Studenci Akademii mieli artystycznie udekorować salę, witać gości, dbać o ich zakwaterowanie. Wołodymyr Kalnenko opiekował się gośćmi, Jura Semasz, Hryćko Czerneta wykonywali wielki afisz, który wieszali w westybulu Akademii. Ja wtedy namalowałem portret Tarasa Szewczenki, który potem wykorzystywano na innych wydarzeniach. W programie wieczorów były występy gości z Ukrainy, artystów kijowskich i lwowskich teatrów. Na koncercie wystąpili uczestnicy naszej amatorskiej grupy artystycznej – Ukraińcy. Wiersze czytały ukraińskie dzieci, które przychodziły z rodzicami. Moja dziesięcioletnia córka Ulana, ubrana w wyszywaną koszulę, obfitą spódnicę i zapaskę, z wiankiem na głowie czytała „Mnie trzynasty rok mijał”. Niezapomniane wrażenie sprawiały występy kobziarzy i lirników. Naszymi stałymi gośćmi byli O. Czupryna, H. Tkaczenko, O. Kowal. A pod koniec wieczoru Ulana chodziła między rzędami widzów i zbierała do wielkiego dzbana, przyozdobionego wstążką i kaliną, środki na pomnik Tarasa Szewczenki, który marzyliśmy postawić w Leningradzie. W ten sposób zebrano 300 karbowańców – pierwszy wkład ukraińskiej społeczności na pomnik. Następnego dnia upamiętnienie Tarasa trwało już bez oficjalnych przedstawicieli. Zaproszeni byli tylko artyści, studenci innych uczelni. Zebraliśmy się w akademiku w pobliżu akademii, na 3. linii Wyspy Wasylewskiej, w dużym pokoju, którego ściany były przyozdobione obrazami z kozakami, ręcznikami, tekstami wierszy Szewczenki, mistrzowsko wykonanymi przez studentów H. Czernetę, J. Semasza. Nakryliśmy długi, przez całe pomieszczenie stół. Przed kolacją wykonaliśmy „Testament”, występowali artyści, śpiewali kobziarze. Na nasze wieczory zaglądali studenci z USA, Kanady. Zachwycały ich ukraińskie pieśni, brzmienie bandury, kobzy, liry, które słyszeli po raz pierwszy. – Mieszkając daleko od Ukrainy, nie przerywaliście więzi z Ojczyzną. – Nigdy. Znaczącymi wydarzeniami w moim życiu były wystawy indywidualne w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy oraz Muzeum Tarasa Szewczenki w Kaniowie w 1991 roku. A 9 marca 1999 roku, w dniu urodzin Tarasa Szewczenki, otworzyła się moja druga wystawa w Kaniowie. Był chłodny wiosenny dzień, ludzie nieśli kwiaty do grobu Kobziarza. Smutno było patrzeć na samotną brązową postać, która jakby wpatrywała się w dal, na ponury Dniepr. Tego roku, oprócz mieszkańców Kaniowa, nie przyszli pokłonić się Tarasowi ani przedstawiciele Związku Artystów, ani Związku Pisarzy, ani ci, którzy byli u władzy. Chłodny wiatr rozgonił naszą niewielką wspólnotę i pozostał Taras samotny „na Ukrainie miłej”… Jednak czasy się zmieniają i dzisiaj uwaga poświęcona twórczości Kobziarza znacznie wzrosła. – Zapewne Taras Szewczenko jest Panu bliski nie tylko jako poeta? – Oczywiście, interesuje mnie jako artysta. Wielu wspomni jego poezje, ale niewielu jest takich, którzy wymienią jego dzieła sztuki, chyba że autoportret albo „Katerynę”. A młody Taras przygotowywał się, by zostać właśnie artystą: „Dobrze wiedziałem, że malarstwo to mój przyszły zawód, mój powszedni chleb”. Po zamknięciu pracowni pamięci Szewczenki w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie eksponowano kopię „Kateryny” i kilka arkuszy graficznych, o jego twórczości jako artysty stało się praktycznie niemożliwe czegokolwiek dowiedzieć, ponieważ żadne petersburskie muzeum nie wystawiało obrazów ukraińskiego geniusza. Aby odświeżyć w swojej pamięci to, co namalował Szewczenko-artysta, wyruszałem na przegląd kolekcji oryginalnych, niepowtarzalnych dzieł, które eksponowano w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie. Tam przede mną ukazał się wybitny mistrz europejskiego poziomu, który osiągnął biegłość we wszystkich gatunkach. Gatunek portretowy Szewczenko opanowywał pod wpływem tradycji szkoły klasycznej, opierając się na osiągnięciach swojego nauczyciela – Karola Briułłowa. Portrety Taras malował w latach rozkwitu swojego talentu. To niewielkie i nieco teatralne prace: jasny kolor twarzy, szeroko otwarte oczy, piękno w sile tamtej epoki, zachwyt naturą i zakochanie w niej. Od swojego nauczyciela Szewczenko wziął wszystko co najlepsze, czyli techniczną doskonałość, przenosząc ją do swoich dzieł. Zdołał wznieść się ponad panujący wówczas umowny, efektowny, upiększony romantyczny akademizm, wypracował własny styl, który opierał się na tradycjach ludowej karty-ikony, stał się nowatorem kierunku narodowego realistycznego obrazu. Wystarczy spojrzeć na jego płótna „Kateryna”, „Wiejska rodzina” – w tych dziełach czuć głębię ducha narodowego, wysoką kulturę ducha i pędzla, wyrafinowanie w plastyce, relacjach tonalnych i właściwy właśnie ukraińskim ziemiom koloryt. W „Katerynie” szczególnie przyciągają delikatne rysy kobiecego wizerunku, czułość w ruchu i postaci, subtelność, doskonałość w środkach artystycznych i technicznych. Talent Szewczenki ujawnił się również w licznych dziełach graficznych, wśród których są akwaforty, akwarele, rysunki ołówkiem, sepią, węglem, kredą. Kiedy uważniej przyjrzeć się arkuszom graficznym, to przede wszystkim uwagę przyciąga nie fabuła, a mistrzostwo, gra światła i cienia, które wzmacniają wrażenie tajemniczości, dramatu, głębi uczuć. Zdobywca dwóch srebrnych medali za rysunek, jako pierwszy z mistrzów sięgnął po technikę grawerowania igłą na miedzianej płycie. Zarówno w grafice, jak i w malarstwie Szewczenko znalazł swój styl, formę, osiągnął wolność w posługiwaniu się wieloma środkami technicznymi – świadectwem tego jest cykl „Przypowieść o synu marnotrawnym”, portrety wybitnych dowódców, ilustracje do „Malowniczej Ukrainy”, sceny rodzajowe z życia Kazachów i Kirgizów. W tych dziełach jest coś bardzo ważnego, co wymaga rozwiązania i w naszych czasach może stać się fundamentem rozwoju realistycznej szkoły narodowej. Jego dzieła graficzne i malarskie poziomem nie ustępują najlepszym europejskim mistrzom, pozostając oryginalnymi w rozwiązaniu wizerunków, w pomyśle, w kompozycji, lekkości, w odkrywaniu fabuły. Opuszczając sale muzeum ze smutkiem odczuwasz, jak mało uwagi poświęca się badaniu spuścizny artystycznej Szewczenki. Nasz współczesny artysta może wiele nauczyć się od tego wielkiego mistrza portretu, obrazu rodzajowego. W ciągu ostatnich lat dążyłem do stworzenia swojego Kobziarza, malując ponad 40 płócien do jego poezji. To właśnie jest moja Szewczenkiana. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
W polskim Toruniu ogłoszono zwycięzców Międzynarodowego Festiwalu Filmów Dokumentalnych Etnograficznych „OKO”. Hanna OBORSKA, dziennikarka, Polska. Międzynarodowy festiwal filmowy, wywodzący się z Ukrainy, zaprezentował 34 obrazy: 8 pełnometrażowych i 16 krótkometrażowych filmów konkursowych z 22 krajów, a także 10 filmów w ramach pokazów specjalnych ukraińskiego kina współczesnego i poetyckiego. Na pokazach festiwalu o unikalnym formacie etnograficznego i antropologicznego kina dokumentalnego na sali można było obserwować festiwalową publiczność niemal ze wszystkich zakątków naszej planety. Właściwie same filmy „OKO” opowiadały o niezgłębionych, zdumiewających światach różnych kultur: w tym roku komitet organizacyjny otrzymał rekordową liczbę zgłoszeń – 1171 ze 104 krajów. Trzeci etnofestiwal filmowy „OKO” odbył się bowiem dzięki wsparciu prestiżowego międzynarodowego Camerimage Festival, który gościnnie przyjął go w swoje objęcia. Dyrektorka festiwalu Tetiana Staniewa oraz dyrektorka programowa Ołena Rubaszewska po raz pierwszy przyjmowały reżyserów i producentów nawet z dalekiej Brazylii, którzy zjechali się do „średniowiecznego”, przytulnego i kompaktowego Torunia. Po raz pierwszy, ponieważ „OKO” miało „szczęście” narodzić się w roku wybuchu pandemii, a na jego trzecią rocznicę rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę. Również po raz pierwszy, właśnie na „przymusowo przesiedlonym” do Europy festiwalu filmowym, pojawiły się unikalne kreatywne nagrody – rzemieślnicze cegły. Tetiana Staniewa wraz z mistrzami garncarstwa Ulianą Dżyhryniuk i Rusłanem Drukiem jeszcze na początku lutego opracowali ich pierwszy projekt, wychodząc od idei ręcznie robionej cegły, która wywodzi się z tradycji budowania domów w Besarabii, kiedy glinę mieszano ze słomą i wodą, robiono cegły, z których następnie budowano. Od 24 lutego Rusłan Druk jest na froncie, broni Ukrainy przed rosyjskim okupantem, jednak aby wykonać cegły, specjalnie przyjechał na urlop. Tak, cegła po cegle, „OKO” buduje unikalny festiwal filmowy, a reżyserzy z roku na rok będą zbierać nagrodowe cegły „OKO” dla budowania swojej kariery. Od teraz na ich krawędziach za każdym razem będą wypisywane różne hasła, które będą odróżniać je między sobą i tworzyć „ścianę” motywacyjnych haseł. W tym roku stały się nimi: „Świętuj życie!” oraz „Twoja kultura – twoja broń!”. Członek jury Sebastian Majstorovic z Austrii, ekspert ds. historii cyfrowej i współzałożyciel inicjatywy społecznej Save Ukrainian Heritage Online – SUCHO, która wspiera cyfrowe zachowanie ukraińskiego dziedzictwa kulturowego, podsumowując, podzielił się swoimi wrażeniami o „OKO”: – Przez tydzień dowiedzieliśmy się o ogromnych wyzwaniach, które wy, Ukraińcy, pokonaliście, aby ten festiwal się odbył… Wybór filmów, który my, członkowie jury, mieliśmy zaszczyt oceniać na tym festiwalu, objął wszystkie wymiary tego, co znaczy „być człowiekiem”. Pasja i miłość, rodzina i wspólnota, dziedzictwo i duma, ale także smutek i straty, samotność oraz izolacja, zniszczenie i niesprawiedliwość. Wszystkie filmy konkursowe w swój unikalny sposób opowiadały o tym, jak ludzie codziennie pokonują te trudności życia poprzez swoje wspólnoty, poprzez swoje otoczenie i poprzez samych siebie. Zwycięzcą w kategorii pełnego metrażu został film „Ja – Szansa” belgijskiego reżysera Marca-Henriego Wajnberga o mikroświecie grupy ulicznych dziewcząt-bezdomnych w niezwykle hałaśliwej, brudnej i kolorowej metropolii Kinszasa – stolicy Demokratycznej Republiki Konga. Bezczelne, zuchwałe i jednocześnie wewnętrznie wrażliwe, samotne, porzucone na pastwę losu Chancelvie i jej przyjaciółki rzucają wyzwanie światu, próbując nie tylko przetrwać w nim, ale i pokolorować swoje, w istocie, bezradośnie życie. Członek jury konkursu pełnometrażowego, reżyser i scenarzysta Arnold van Bruggen z Holandii skomentował decyzję jury: – Jest wiele powodów, dlaczego zdecydowaliśmy się na ostatecznego zwycięzcę: dokumentalna jakość pracy, rytm montażu, filmowość, bliskość swoich bohaterów. Ale co jeszcze wpłynęło na decyzję jury – to obiektyw wojny w Ukrainie. Poza konkursem zobaczyliśmy niesamowity ukraiński film „Terikony” Tarasa Tomenki – dokumentalny obraz, nakręcony w wtedy jeszcze szarej strefie Donbasu. To historia o życiu dzieci, których kultura stała się ofiarą agresywnego kolonialnego imperium, które wszyscy bardzo dobrze znamy. I oto te dzieci bawiły się i żyły na ruinach miasta i swojego zniszczonego życia. To taki sam wątek, który zobaczyliśmy także w filmie-laureacie – niezwykle silnej historii z Afryki. Zwycięzcą konkursu filmów krótkometrażowych jest „Dziewczyna-koczowniczka” irańskiej reżyserki Ruholli Akbari. Na tle górskiej podróży opowiedziana jest historia bohaterki z plemienia koczowników, która wbrew problemom związanym z tradycjami i ogólnie przyjętymi wyobrażeniami o zajmowaniu się przez dziewczęta sportem, osiąga sukcesy w kick-boxingu i próbuje przekonać rodziny dziewcząt do rozpoczęcia treningów. Oczywiście, ten film został nakręcony przed wszystkimi wydarzeniami oporu społeczeństwa obywatelskiego w Iranie, ale mimo tradycyjnego i religijnego konserwatyzmu górskich irańskich rodzin koczowniczych, tutaj już czuć lekki powiew wolności i nieuchronnych zmian. Sebastian Majstorovic skomentował wybór jury tak: – Wybrać jednego zwycięzcę z takiej skarbnicy filmów było niezwykle trudno. Dlatego zdecydowaliśmy, że oprócz filmu-zwycięzcy, wyróżnimy jeszcze dwa filmy specjalnymi nominacjami. Pierwsze specjalne wyróżnienie przyznaliśmy filmowi „Gwiazda piołunu” ukraińskiej reżyserki Adeliny Borec, który zademonstrował siłę korzeni i skutki ich zniszczenia. Dzięki niemu dowiedzieliśmy się, co znaczy stracić nie tylko swój dom i swoją wspólnotę, ale nawet swoją ziemię. Drugim wyróżnionym filmem stał się obraz reżysera z Francji Wilmarka Vala (o Haiti) „Odważna”. Dzięki porywającej oprawie dźwiękowej i intymnemu spojrzeniu pozwolił nam głęboko zanurzyć się w celebrowaniu osobistego i duchowego dziedzictwa… Zwycięzcy otrzymali nagrodę pieniężną w wysokości 40 tys. hrywien za najlepszy film pełnometrażowy oraz 20 tys. hrywien za film krótkometrażowy, ufundowane przez zwolennika i sponsora festiwalu filmowego „OKO” – ukraińską platformę streamingową MEGOGO, na której Ukraińcy w trakcie festiwalu w wolnym dostępie mogli obejrzeć cały program konkursowy całkowicie za darmo. Założycielka, dyrektorka i producentka festiwalu filmowego „OKO” Tetiana Staniewa podsumowała: – Kiedy oglądasz filmy naszego programu, rozumiesz, jak piękna i różnorodna jest nasza Planeta, dosłownie zanurzasz się w wielokulturowy świat narodów, uczysz się od nich, współodczuwasz, porównujesz, płaczesz i śmiejesz się razem z nimi. Poznając różne kultury, wzbogacasz swoją. I właśnie filmy ze wszystkich znanych ludzkości sztuk najlepiej demonstrują życie takim, jakim ono jest, ponieważ pokazują je od wewnątrz. I w końcu dochodzisz do wniosku, że wszyscy jesteśmy tak różni i jednocześnie tak samo tacy sami. Wojna w Ukrainie nauczyła nas świętować życie dzisiaj, bez specjalnych przyczyn i powodów, bez odkładania swoich pragnień i marzeń na jutro.
emocje, które wyraźnie odpowiadały fabule i logice wydarzeń. W końcu zdołał on umiejętnie i skutecznie zjednoczyć nas wszystkich. Wszystkie role w spektaklu grają kobiety. Dla sceny kameralnej takie rozwiązanie wydało mi się eleganckie i stosowne. Gdyby rolę boksera Tarasa wykonywał aktor, do tego fizycznie rozwinięty – byłoby to, moim zdaniem, nieco wulgarnym dosłownictwem. A tak wszystkie role wykonują kobiety i w dziwny sposób nic się przez to nie zmienia, fabuła nie cierpi. Czyż to nie wspaniałe i interesujące? Tę filozofię nazywam „postseksizmem”. To wtedy, gdy w wykonaniu roli płeć nie ma znaczenia. Boks to centralna idea spektaklu. Od wielu lat pasjonuję się boksem, lubię oglądać pojedynki legend tego sportu, sam trenuję boks. Między boksem a teatrem jest wiele wspólnego, w końcu czym jest scena, jeśli nie ringiem? Boks to przede wszystkim konfrontacja. A konfrontacja to podstawa każdej interesującej fabuły, podstawa takiego scenicznego konfliktu, który ciekawie się obserwuje.
Tłumaczenie maszynowe
Kijowska akademicka pracownia sztuki teatralnej „Suzirja” zaprezentowała spektakl „Achilles z Zaporoża” według sztuki Bohdana Hnatiuka w reżyserii autora. Jest to już czwarty wspólny projekt reżysera i teatru. Eduard OWCHARENKO Pierwszym był spektakl „Kawiarnia Republika” o wyborze między fizyczną przyjemnością a służeniem pewnym wyższym ideałom – moralnym, politycznym, ideologicznym. Jedną z wiodących myśli spektaklu „Skradzione piękno” stały się słowa – „przeżywamy poczucie piękna, to właśnie ono wypełnia nasze życie”. A do stworzenia sztuki i spektaklu „Idealny sztorm” młodego artystę zainspirowała książka o tym samym tytule autorstwa Witalija Skocyka. „Achilles z Zaporoża” to historia o kulawym bokserze Tarasie, który zarabia na życie tym, że za pieniądze przegrywa pojedynki z każdym, kto chce się zabawić i ma na to środki. To podziemna atrakcja bokserska, gdzie każdy nieudacznik może poczuć się wojownikiem i zwycięzcą. Ale pewnego razu do Tarasa przychodzą klienci, którzy chcą od niego czegoś więcej niż tylko przegranej w bokserskim pojedynku. I oferują za usługę ogromne pieniądze. Czy jednak zaryzykuje kulawy bokser? – Zamysł sztuki powstał na gruncie moich życiowych upodobań – wspomina Bohdan HNATIUK. – Sztuka miała akumulować wszystko, czym się fascynowałem. Boks, dramaty kryminalne, humor, muzykę, ekonomię, filozofię i wreszcie teatr. Chciałem stworzyć materiał, który stałby się hołdem dla rzeczy, w które wierzę. W ten sposób, moim zdaniem, spektakl stał się teatrem w czystej postaci. To swoisty suwenir, który nie ma szczególnego celu, poza celem bycia po prostu wspaniałym i, jak mam nadzieję, mądrym spektaklem. Wprawdzie nie warto mylić takiego podejścia z takim pojęciem jak „sztuka dla sztuki” czy postmodernizmem. Mimo że ulepiłem spektakl z rzeczy i idei, którymi się fascynuję, jest w nim obecna twarda narracja, a wydarzenia, jakkolwiek dziwne by nie były, przestrzegają jasnych praw dramatu. Scenografię tworzyłem sam. Nie ma w niej nic skomplikowanego ani zdumiewającego, ale nadaje ona styl i ramy wydarzeniom, które mają miejsce. Kostiumy były dobierane przeze mnie i aktorki. Plastyka – również owoc moich fantazji i improwizacji aktorek. To znaczy, wszystkie wyżej wymienione rzeczy tworzyły się w sposób organiczny – przeze mnie i aktorki – bez angażowania specjalistów z zewnątrz. Tak samo dotyczy to oprawy muzycznej spektaklu. Kiedy mogę stworzyć spektakl sam, „własnymi rękami” – robię to. Role w spektaklu wykonują: Iryna Sopit – aktorka teatru „Suzirja”; Tetiana Krysztal – aktorka Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki; Astraja (Ołena Petrowa) – zasłużona artystka Ukrainy, piosenkarka; Ołena Poliszczuk – absolwentka Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia Iwana Karpenki-Karego. Wielką rolę organizacyjną w stworzeniu spektaklu odegrał producent, ludowy artysta Ukrainy Anatolij Hnatiuk. Zdołał sprawnie, jasno i przemyślanie ułożyć grafik prób i udanie wyjść na etap prób generalnych spektaklu. Popędzał nas, ale robił to z miłością do sztuki i zrozumieniem nadzadania spektaklu. Pełnił również rolę trenera aktorskiego, podpowiedział aktorkom wiele rzeczy z techniki gry, zdołał wydobyć z nich wyraziste
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
reprezentatywne portrety, zarówno psychologiczne, a w niuansach – także liryczno-poetyckie. Jest tu i świadomość tragedii narodu, który cynicznie niszczy, bezlitośnie plądruje wróg-najeźdźca, i niezłomny patriotyczny duch Ukraińców, i optymizm oraz wiara w piękną przyszłość naszej Ojczyzny. Uwagę widzów wystawy przykuł portret starego „dziadka z zapadniętymi ustami”. Te zapadnięte do środka wargi, zmarszczki na policzkach i czole – wszystko świadczy o tym, że, zgodnie z ludowym przysłowiem, „lata biorą za boki”. Ale ile wesołych iskierek jest w oczach tego dziadka! Dożywa on swoich dni, ale jego oczy mówią, że także po nim Ukrainę czeka szczęście i rozkwit. Wszystkie zaprezentowane na wystawie portrety są wykończone, dobrze namalowane, z akcentami na harmonijne połączenie wyglądu i charakteru, usposobienia ludzi. Większość pejzaży to wstawki, uzupełnienia portretów, ponieważ często artysta maluje człowieka w środowisku, w którym żyje i działa. Poszczególne pejzaże pokazują widzom barbarzyństwo putinowskich moskali – zrujnowane domy, wybite w wieżowcach okna, ruiny. W tych pracach jest pewien symbolizm. Widzimy na przykład, jak trafiony raszystowski czołg „najadł się” ukraińskiego czarnoziemu, zanurzywszy się wieżą w ziemię. Częściej odwiedzający zatrzymują się przy obrazie, na którym przedstawiono, jak tonie okręt wojenny raszystów „Moskwa”, spowity czarnym dymem. Serhij Pozniak namalował nie ilustrację tego, jak wszystko to działo się naprawdę, a obraz z artystycznym i symbolicznym wyostrzeniem, jakby mówiąc, że podobny czarny dym może czekać Moskwę, i to bez cudzysłowu, i nie w nazwie okrętu. Ogólnie obraz zagłady flagowca moskiewskiej floty morskiej symbolizuje całe to szaleńcze imperium i jego stolicę w momencie początku ich końca. W przemówieniach na otwarciu wystawy wyrażano życzenia autorowi obrazów, aby zachował wszystkie dzieła tu zaprezentowane oraz kontynuował pracę nad tym tematem, gdyż wszedł on już na teren ukraińskiej sztuki jako wydarzenie, które naświetla heroiczny opór Ukraińców wobec raszystowskiej nawały, niezłomność naszego narodu oraz niezachwianą wiarę w zwycięstwo Sił Zbrojnych Ukrainy przy wsparciu cywilizowanego świata. Wystawa jest głęboko patriotyczna i stanowi twórczy wkład Serhija Pozniaka w sprawę odtwarzania współczesnej historii Ukrainy oraz popularyzację jej prawdziwych bohaterów-wyzwolicieli.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro STEPOWYK, doktor nauk o sztuce, profesor, członek korespondent Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Niewielki budynek w stylu pałacowym na kijowskim Podolu, przy ulicy Spaskiej 16-b, to miejskie Muzeum Hetmanatu (czyli podlegające Departamentowi Kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej). Kto zna prawdziwą historię Ukrainy i rolę hetmanatu przez niemal 300 lat, ten życzyłby sobie, aby w naszej stolicy istniało jednak Narodowe Muzeum Hetmanatu, prawdziwy narodowy i międzynarodowy ośrodek popularyzacji i badania ukraińskiej państwowości. Można mieć nadzieję, że takie muzeum powstanie. Ale, dzięki Bogu, już od wielu lat mamy to niewielkie Muzeum Hetmanatu z bezpłatnym wstępem, profesjonalnym zespołem naukowców, którym przez wiele lat kierowała jedna z założycielek muzeum Hałyna Jarowa, a obecnie na jej miejsce przyszła Jewhenija Karaciuba. Jednym z zadań muzeum jest organizowanie wystaw tematycznie związanych z profilem placówki i ogólnie z ukraińską ideą patriotyczną i państwową. Na drugim piętrze muzeum znajduje się przestronna sala, obliczona na eksponowanie do 50 dokumentów lub dzieł sztuki. Niedawno, w listopadzie, kijowianie doznali silnych wrażeń i żywych emocji na otwarciu wystawy indywidualnej członka Narodowego Związku Artystów Ukrainy, zasłużonego artysty Ukrainy Serhija Pozniaka, poświęconej wydarzeniom strasznej wojny moskali-raszystów przeciwko Ukrainie. Z wykształcenia zawodowego maestro Serhij jest grafikiem, ukończył Ukraiński Instytut Poligraficzny we Lwowie, wiele lat poświęcił ilustracyjnej grafice książkowej, projektowaniu książek, pocztówek i plakatów. Ale równolegle z grafiką pracował w dziedzinie malarstwa różnych gatunków: portretu, pejzażu, tematyki historycznej i rodzajowej. Wystawa dzieł malarskich Serhija Pozniaka „Czas wojny. 2022” w Muzeum Hetmanatu na temat raszystowsko-moskiewskiej wojny przeciwko Ukrainie stała się prawdziwym odkryciem dla wielu, którzy znali go wcześniej i którzy dopiero co go poznali: profesjonalny grafik z doskonałym, wyrafinowanym malarstwem, pod każdym względem i przy użyciu wszelkich środków – rysunku, kompozycji, kolorytu, harmonii, proporcji, rytmu! Wystawa jest o wojnie, ale batalistyki tu nie ma. Serhij Pozniak wystawił głównie portrety i pejzaże – w obu gatunkach jest od dawna biegły i utalentowany. Portrety ukraińskich żołnierzy, wolontariuszy – to udana próba przedstawienia naszych heroicznych współczesnych, aby potomni wiedzieli, dzięki komu odniesiono zwycięstwo Ukrainy nad raszystami. To portrety naszych żyjących bohaterów, z których przykład brać będą nowe pokolenia. Nie mogę nie wspomnieć także o tych bohaterach, którym nie dane było przeżyć tej strasznej wojny. Często przechodzę przez plac Sofijski w centrum Kijowa, gdzie rozłożono wystawę fotograficzną poległych bohaterów, i zawsze zatrzymuję się, wpatruję w twarze całkiem młodych chłopaków i starszych mężczyzn, których już nie ma wśród żywych. Bezbrodzi i z modnymi wśród młodzieży bródkami, surowi i, przeciwnie, uśmiechnięci, w plamistym mundurze wojskowym i w cywilnych kurtkach – ależ oni wszyscy są piękni! Jakby ich dusze, które są już w niebie, promieniowały na ich twarze wieczną ukraińską urodą. Mimowolnie do oczu napływają łzy: za co ty ich zabiłeś, nieudolny, karłowaty kremlowski kacie?! Malowane portrety pędzla Serhija Pozniaka na wystawie niosą tę samą boleść serca, a także poczucie godności i optymizmu. Środkami artystycznymi autor maluje nie tylko ich wygląd zewnętrzny, ale także uczucia. Jest to jednocześnie i rep- Artysta Serhij Pozniak
Tłumaczenie maszynowe
Przeglądać i pobierać wszystkie tegoroczne numery gazety „Słowo Proświty” w formacie PDF można w Wikimedia Commons pod linkiem: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slovo_Prosvity,_2022 Przejść do archiwum PDF z poprzednich lat można, korzystając ze specjalnego szablonu nawigacyjnego, który znajduje się nad plikami w kategorii Wikimedia Commons. Trafić do archiwum „SP” w Wikimedia Commons można także ze strony „Słowa Proświty” w Wikipedii. Link do niego znajduje się w szablonie informacyjnym w prawej części strony. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta" im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Lubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Lubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Halyna DACZIUK
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe