Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
siła Czernec, Wasyl Chytruk i inni znani działacze. Także Pawło Mowczan wręczył nagrodę im. Borysa Hrinczenki nowym laureatom: naukowcowi w dziedzinie technologii żywności, doktorowi nauk technicznych Wołodymyrowi Piddubnemu oraz doktorowi nauk filologicznych, profesorowi Uniwersytetu im. Borysa Hrinczenki w Kijowie Mykole Wasykowi. Literaturoznawcę Mykołę Wasykiwa czytelnicy „Słowa Proświty” dobrze znają z wystąpień na łamach naszego pisma, ale nie wszyscy wiedzą, że znany naukowiec jest także tłumaczem, a jego praca została uhonorowana tak wysokim wyróżnieniem, jak nagroda „Ars Translationis” („Sztuka przekładu”) im. Mykoły Łukasza. W 2019 r. Mykoła Wasyków został laureatem za przekład opowiadań „Żyli sobie w Sarmaddehu” tadżyckiego pisarza Aminiego Bahmanjoiry Arabzody, a także sztuki „Noc wspomnień o Sokratesie, czyli sąd nad tępogłowym” i opowiadań „Żołnierzyk”, „Bachiana”, „Nad rzeką Bajdamtał”, przypowieści „Płacz wędrownego ptaka” klasyka literatury kirgiskiej Czyngiza Ajtmatowa („Żurnał »Wsesvit«”, nr 1–2, 2019). Przyłączamy się do gratulacji nowym laureatom!
Tłumaczenie maszynowe
W centralnym biurze „Proświty”, pod przewodnictwem Pawła Mowczana, odbyło się spotkanie przy okrągłym stole z udziałem naukowców, polityków i działaczy społecznych. W swoim słowie wstępnym Paweł Mowczan przypomniał, że to właśnie „Proświta” była inicjatorką ustanowienia Dnia Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa, który przez długi czas obchodzono 9 listopada, a obecnie 27 października. Według słów Pawła Mychajłowycza problemy z umacnianiem języka ukraińskiego w ostatnich latach nigdzie nie zniknęły, a podczas egzystencjalnej wojny Rosji przeciwko Ukrainie nie tylko zachowują swoją aktualność, ale wręcz się zaostrzyły. Chodzi w szczególności o przestrzeń edukacyjną, gdzie władze, pomimo protestów społeczności naukowej, zlikwidowały na przykład Instytut Ukrainoznawstwa. Na granicy przetrwania postawiono wszystkie krajowe związki twórcze oraz Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”. „Tymczasem proświcianie trzymają szyk i właśnie teraz nasi aktywiści w Kijowie, w wielu miastach i wsiach przeprowadzają wydarzenia z okazji Dnia naszego piśmiennictwa i języka” – zaznaczył Paweł Mowczan. Przy okrągłym stole wystąpili Heorhij Filipczuk, Iwan Zajec, Mykoła Waśkiw, Hałyna Daciuk, Dmytro Łomaczuk, Jurij Nahułko, Wa- Podolski do studentów katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Ohijenki. Symboliczna była obecność Mychajła Cymbaluka, medyka bojowego, żołnierza Sił Zbrojnych Ukrainy od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Początkowo odbyło się spotkanie twórcze, podczas którego pisarze i studenci rozmawiali o Paweł Mowczan wręcza nagrodę roli języka ukraińskiego, znaczeniu współczesnej literatury ukraińskiej, ważności rozwoju i zachowania naszego języka. Miło, że w sali wykładowej wszystkie ławki od dawna pomalowane są w żółto-niebieskie barwy, a ściany ozdobione ukraińskimi ręcznikami. Kontynuacja na str. 2 Jurij Nahułko, Mykoła Waśkiw przy okrągłym stole Kontynuacja na str. 2 WALENTYNA DAWIDENKO SERHIJ HALCZENKO
Tłumaczenie maszynowe
Podolscy pisarze-prosvitianie, członkowie NSPU Witalij Michałewski, Natalia Mazur i Mychajło Cymbalniuk z okazji Dnia Piśmienności i Języka Ukraińskiego przyjechali do starożytnego i młodego Kamieńca-
PRENUMERATA—2025
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2025 rok. Ceny są następujące: 1 miesiąc — 65 hrn. 3 miesiące — 195 hrn. 6 miesięcy — 390 hrn. 12 miesięcy — 780 hrn. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. Język jednoczy. 24 października w murach Naukowo-Badawczego Instytutu Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki odbył się szereg wydarzeń poświęconych Dniu Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka. Gośćmi specjalnymi byli rektor uniwersytetu Wołodymyr Buhrow oraz Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń. „Aby popularyzować język ukraiński, potrzebujemy jak najwięcej wysokiej jakości ukraińskich treści książkowych” – zaznaczył rektor KNU Wołodymyr Buhrow. „Popularyzować język ukraiński trzeba przede wszystkim jakościowymi treściami, jakościowym produktem medialnym. Dotyczy to publikacji, kina, spektakli, utworów muzycznych itp.” – powiedział Jurij Bondar, dyrektor Naukowo-Badawczego Instytutu Dziennikarstwa. A po zakończeniu panelu dyskusyjnego na temat używania języka ukraińskiego wśród młodzieży, na studentów Instytutu Dziennikarstwa, którzy wzięli udział w Ogólnoukraińskim konkursie „Język ukraiński – język jedności”, czekała miła niespodzianka. Fundator tego konkursu, przewodniczący Odeskiego oddziału regionalnego Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Jurij Rabotin wręczył kilkorgu studentom oraz kierowniczce katedry technologii redakcyjno-wydawniczych i produkcji Tetianie Krajnikowej dyplomy i książki. „Język ukraiński w tych trudnych czasach nadal jednoczy naród” – powiedział pan Rabotin. Do obecnych zwrócili się również laureaci konkursu jeszcze z pierwszego roku jego przeprowadzenia: zasłużony dziennikarz Ukrainy Andrij Neczytajło, redaktor naczelny „Słowa Proświty” Ihor Zoc, deputowany Rady Obwodowej w Odessie Ołeksij Kobylnykow, a także literat z Irpienia, obrońca Ukrainy Serhij Martyniuk. W swoim wystąpieniu Ihor Zoc wspomniał m.in. o tym, jak w 2007 roku podsumowanie konkursu w obwodzie donieckim odbywało się w kopalni soli w miasteczku Sołedar na głębokości 400 metrów. „W Gorłówce odwiedziliśmy wtedy muzeum Wasyla Stusa, spotkaliśmy się z bojownikami o Ukrainę, którzy przybyli specjalnie do tego górniczego miasteczka, aby uczcić pamięć poległych towarzyszy broni. Dalej droga prowadziła na Ługańszczyznę – do muzeum Borysa Hrinczenki... Obecnie wszystko jest pod okupacją, ukraińskie ślady zostały tam zniszczone. Pozostaje nam jedno – zwyciężać i odzyskiwać swoje!” – powiedział Ihor Zoc. Wspomnieniami o tym, jak włączył się do obrony Ukrainy, o trudnych dniach walk o Irpień w lutym–marcu 2022 r., podzielił się Serhij Martyniuk. Przedstawił on swoją książkę „13 wierszy albo bitwa o Irpień zmieniła świat” i wezwał przyszłych dziennikarzy, aby nigdy nie zapominali o okrucieństwach, których dopuszczali się wobec cywilów rosyjscy okupanci, i szerzyli prawdę o tym, jak nakazuje dziennikarski obowiązek. Zakończenie. Początek na str. 1. Potem wszyscy razem pisali Radiodyktando jedności narodowej, które trzeci rok odbywa się w warunkach pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej. To coroczne wydarzenie jednoczy różne pokolenia Ukraińców na całym świecie wokół ojczystego słowa, co demonstruje jego siłę i ważność. Tekst „Magia głosu” pisarki Oksany Zabużko jest szczególnie czuły i ważny, bo wszyscy musimy słyszeć się nawzajem, a głos Ukrainy musi usłyszeć cały świat. Tego samego dnia Witalij Michalewski, Ludmyła Weseła, Natalja Mazur, Mychajło Cymbaluk spotkali się w bibliotece-filii nr 2 na naukowo-praktycznej konferencji „Język – nasz ideologiczny front Zwycięstwa!”, która odbywała się na bazie Chmielnickiej Akademii Humanistyczno-Pedagogicznej. Witalij Michalewski wystąpił z referatem „Bez języka nie ma narodu!”, co brzmi jak hasło tygodnika kulturologicznego „Słowo Proświty”, w którym podkreślił ważność języka ukraińskiego jako duchowej i kulturowej podstawy narodu w warunkach wojny rosyjsko-ukraińskiej. Podkreślił, że język jest nieodłączną częścią tożsamości narodu, jego wiary i duchowej wytrwałości, co czyni go ważnym elementem naszej walki o niepodległość. Kluczowe znaczenie w zachowaniu języka ma edukacja. Ważne, aby placówki oświatowe zapewniały jakościowe nauczanie w języku ojczystym, a także włączały elementy kultury narodowej do procesu nauczania. Udział członków Proświty, pisarzy, bibliotekarzy, studentów i uczniów w takich wydarzeniach świadczy o ważności zachowania języka ojczystego, wartości narodowych i duchowych. Język ukraiński jest nie tylko symbolem państwowości, służy jako potężny środek oporu, który wzmacnia naszą jedność i siłę narodową na drodze do Zwycięstwa. Witalij MICHALEWSKI, przewodniczący Chmielnickiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Sondaż. Portal informacyjny LIGA.net podaje, że z okazji Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka firma Rakuten Viber przeprowadziła sondaż, pytając, czy użytkownicy spotykali się z naruszeniem ustawy o języku oraz w jakim języku rozmawiają sami respondenci w życiu codziennym i publicznie. 52% Ukraińców zaznaczyło, że w ciągu ostatniego roku spotkało się z naruszeniem ustawy o języku w sferze usług lub w przestrzeni publicznej. 18% nie spotkało się z naruszeniami ustawy, kolejne 18% – nie zwraca na to uwagi. Jak Ukraińcy reagują na naruszenie ustawy o języku: proszą o przejście na ukraiński – 35%; nie reagują – 35%; milczą, ale więcej nie korzystają z usług tego serwisu – 21%; reagują w inny sposób – 16%; zwracają się ze skargą do administratora lub kierownika – 4%; piszą skargę na serwis lub pracownika online lub w mediach społecznościowych – 3%. Ponad połowa ankietowanych (55%) całkowicie przeszła na język państwowy. 22% zaznaczyło, że rozmawia po rosyjsku tylko w życiu codziennym, w przestrzeni publicznej – po ukraińsku. Nie przeszło na ukraiński, ale planuje, 8%, tyle samo nie przeszło i nie planuje przechodzić. 7% zaznaczyło, że przeszło na państwowy, jednak z czasem wróciło do rosyjskiego. Jak respondenci reagują na język rosyjski: nie zwracają uwagi, odpowiadają po ukraińsku – 35%; odpowiadają po rosyjsku – 32%; negatywnie, z zasady odpowiadają po ukraińsku – 20%; nie widzą problemu, rozmawiają tylko po rosyjsku – 8%; ignorują zwracanie się – 5%. W komunikacji z dziećmi 67% ankietowanych rozmawia głównie lub wyłącznie po ukraińsku. 19% – po rosyjsku i ukraińsku. 11% rozmawia głównie po rosyjsku, przerzucając odpowiedzialność za naukę języka państwowego na szkoły. Tylko 3% nie zwracało uwagi na język komunikacji. Nagroda dla członkini Proświty. Z okazji Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka w Kijowie w Domu Pisarzy odbył się koncert członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, artystki Łesi Lubarskiej. Pogratulować wykonawczyni przyszedł również pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Heorhij Filipczuk. Wręczył on pani Łesi najwyższe odznaczenie Proświty – medal „Budowniczy Ukrainy”, a także „Kobziarza” Tarasa Szewczenki. Wśród innych utworów podczas wydarzenia zabrzmiała pieśń dedykowana językowi ukraińskiemu „Języku przedwieczny”, którą napisała Łesia Lubarska. Melodia i wykonanie Ludmyły Czerwinskiej. Wybór przygotował Ihor ZOC.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Dyktando w słonecznym Kamieńcu», s. 1
Kamieniecko-Podolska MCBS wraz ze studentami grupy inkluzywnej Kamieniecko-Podolskiego Kolegium Ekonomicznego oraz z czytelnikami biblioteki. Ogółem, z okazji Dnia Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego, prosvitianie obwodu chmielnickiego przeprowadzili ponad trzydzieści wydarzeń edukacyjno-literackich. Były to występy w lokalnej telewizji, prezentacje książek i almanachów, spotkania ze studentami uczelni wyższych i uczniami szkół Chmielnickiej miejskiej terytorialnej wspólnoty oraz obwodu. Ich miejscami stały się: biblioteki i szkoły wsi Kopystyń, Masiwci, Bachmatiwci, Parchomiwci Chmielnickiej miejskiej terytorialnej wspólnoty; miejskie biblioteki-filie Scentralizowanego Systemu Bibliotecznego Chmielnickiej MTG; Chmielnicka Gimnazjum nr 30; komunalna placówka „Centralna Biblioteka Rady Osiedlowej Czornyj Ostriw” (osiedle Czornyj Ostriw); Jarmolynecka Centralna Biblioteka (miasteczko Jarmolynci); Chmielnicki Obwodowy Muzeum Literackie; Chmielnicka Humanitarno-Pedagogiczna Akademia; Chmielnicki Uniwersytet Narodowy. Znamiennym wydarzeniem stało się także
Tłumaczenie maszynowe
Ołha CHODACKA, zastępczyni przewodniczącego Kijowskiej Proświty
Dzień ukraińskiego piśmiennictwa i języka to szczególna data, która łączy wszystkich, którzy święcie strzegą ojczystego słowa, mającego wielką moc, bo język to głos narodu. A jakże proroczo brzmią słowa naszego wielkiego Tarasa Szewczenki: "…I na straży koło nich postawię słowo", ponieważ kwestia ukraińskiej tożsamości, dziś, w warunkach wojny, ma ogromne znaczenie dla Ukraińców, którzy w ciężkich bojach wywalczają niepodległość! Język ukraiński jest duszą narodu, jego kodem genetycznym, w jego głębinach narodziło się wiele skarbów, z których dumny jest nasz naród.
Mowie, nieśmiertelnemu źródłu, z którego poznajemy otaczający świat, swoją rodzinę, swój naród, poświęcone były uroczystości i koncert „Muzyka tożsamości ukraińskiej”, które z wielkim sukcesem odbyły się 24 października w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki z inicjatywy i z udziałem przewodniczącego Kijowskiej „Proświty”, Narodowego Artysty Ukrainy, wirtuoza skrzypiec i kompozytora Kyryła Stecenki. Z powitalnym słowem wystąpił pierwszy wiceprzewodniczący zarządu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, doktor nauk pedagogicznych, profesor, członek rzeczywisty (akademik) NAPN Ukrainy, zasłużony działacz nauki i techniki, przewodniczący Kongresu Inteligencji Ukraińskiej Heorhij Filipczuk, który zwrócił uwagę na to, że bezpieczeństwo Ukrainy wymaga obecnie pilnego utwierdzenia wartości narodowych – duchowych, moralnych i kulturowo-historycznych. W harmonijnym połączeniu skrzypiec (Kyryło Stecenko) i fortepianu (Natalia Stroczan) emocjonalnie i majestatycznie zabrzmiały utwory Kyryła Stecenki (młodszego): „Zintegrowany Sławień” na skrzypce solo na motywach „Błogosław, duszo moja” K. H. Stecenki (starszego), „Oda do radości” Beethovena, „Jeszcze nie umarła Ukraina…” M. Werbyckiego, „Mnohaja lita” D. Bortniańskiego, „Za Ukrainę” J. Jarosławenka. Szczególną uwagę obecnych wzbudziły „Trzy ukraińskie tańce” XVI–XVII w. w opracowaniu na skrzypce solo Kyryła Stecenki w jego autorskim wykonaniu. Brzmiały utwory M. Berezowskiego, M. Łysenki, K. H. Stecenki (dziadka), M. Leontowycza (druga ukraińska rapsodia „Dumka-Szumka” w transkrypcji na skrzypce z fortepianem W. H. Stecenki (ojca) oraz „Chciałabym stać się piosenką” – transkrypcja muzyki do romansu na słowa Łesi Ukrainki Kyryła Stecenki (młodszego). Gromkimi owacjami i na stojąco publiczność przywitała emocjonalnie zwieńczoną „Sonatę militarną” kompozytora i wirtuoza skrzypiec Kyryła Stecenki, składającą się z trzech części: cz. I – Allegretto ironiko, cz. II – Amare lentamente, cz. III – Rondo scherzando. Synergia dobroczynnej twórczości, atmosfera jedności, wdzięczności i siły ducha panowały podczas wykonania przez K. W. Stecenkę fantazji na temat „Dudarika” do utworu „Oj, dziadu!” kompozytora M. Leontowycza. Wśród zaszczytnych gości uroczystości z okazji Dnia Piśmienności i Języka Ukraińskiego byli: prorektor KNU im. Tarasa Szewczenki Taras Kompanjec; Wasyl Czebanyk – ukraiński grafik, autor grafiki alfabetu „Ruteniа”, twórca ceremonialnego egzemplarza książki „Konstytucja Ukrainy”; Iwan Zaјec – ukraiński polityk, deputowany Rady Narodowej Ukrainy wielu kadencji, działacz społeczny; Michajło Naenko – ukraiński literaturoznawca, doktor nauk filologicznych, profesor, laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki; Ludmiła Worotina – profesorka KNU im. Tarasa Szewczenki i inni. Zespół społecznej inicjatywy „InfoWARTA” oraz wydawnictwo „ADEF-Kniha” (Anżelika Korniienko, Alla Istomina) przedstawiły ekspozycję projektu „Ruteniа”: grafika języka ukraińskiego oraz wystawę książek ukazującą rozwój piśmiennictwa ukraińskiego od Ewangelii Peresopnickiej po współczesne wydania, drukowane rutenickimi czcionkami. Iwan Zaјec wysoko ocenił prezentowaną wystawę i wyraził uzasadnioną opinię o sakralizacji Ewangelii Peresopnickiej, ponieważ zabytek zawiera unikatowy materiał do badania historii języka ukraińskiego na wszystkich jego poziomach, oraz podkreślił wzajemne oddziaływanie elementów ludowo-mownych i książkowych w ukraińskim języku literacko-piśmiennym XV w. Ewangelia Peresopnicka świadczy o ogólnie wysokim poziomie kultury ukraińskiej. Autor czcionek „Ruteniа” Wasyl Czebanyk, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, członek-korespondent Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, profesor, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, podzielił się przemyśleniami na temat autorskiego opracowania zunifikowanego, spójnego systemu historycznie odtworzonych grafem (konstrukcji) liter ukraińskich oraz jego realizacji w 70 krojach czcionek projektu Narodowego alfabetu „Ruteniа”. Podkreślił stworzenie zmysłowego obrazu języka ukraińskiego na podstawie historycznie istniejących rutenickich liter oraz zwrócenie państwu ukraińskiemu jego symbolu wizualnego (obok flagi i herbu) – narodowego alfabetu. Gościem specjalnym – bandurzysta o światowej sławie, Narodowy Artysta Ukrainy Taras Janycki, upamiętniając niebiańskie anioły, które poległy w walkach o naszą Ukrainę, w niezrównany i emocjonalny sposób wykonał pieśń „Płynie kaczka po Tysinie…”, która przejmująco dotknęła serca każdego Ukraińca. Godnie zabrzmiała w jego wykonaniu pieśń „Banduryście, sizy orle” do wiersza T. Szewczenki. Podczas świątecznej imprezy odbyła się uroczysta ceremonia „Neofici” – wręczenie oficjalnych legitymacji członków Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki najlepszym spośród najlepszych działaczom społecznym, naukowcom, artystom, którzy wyrazili chęć poświęcenia się działalności kulturalno-oświatowej. Z rąk zastępczyni przewodniczącego KMO WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Olhy Chodackiej legitymacje otrzymali: Serhij Michajłowycz
Hromowyj – agronom, kandydat nauk rolniczych, członek Międzynarodowego Stowarzyszenia Gryki; Ołeksandr Hryhorowycz Krywenko – aspirant laboratorium wychowania narodowo-patriotycznego Narodowej Akademii Pedagogicznej Ukrainy, wojskowy inżynier radiowy, magister prawa, menedżer-konsultant w zakresie finansów i opodatkowania, dziennikarz; Ołeksandr Ołeksandrowycz Herasymenko – doktor filozofii prawa, prezes Instytutu Badań Polityczno-Prawnych i Religijnych, pisarz; Olena Petriwna Dyba – kandydatka nauk pedagogicznych, reżyserka imprez masowych i utworów audiowizualnych, działaczka społeczna i międzynarodowa wolontariuszka, wykładowczyni Akademii Sztuk im. Pawła Czubynskiego; Taras Josypowycz Janycki – narodowy artysta Ukrainy, kandydat nauk o sztuce, specjalista w zakresie zarządzania placówkami oświatowymi, bandurzysta, śpiewak, solista zespołu „Dnipro”, profesor Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. Rozbrzmiewały szczere życzenia pod adresem proświatowców oraz życzenia godnej służby na froncie kulturalno-oświatowym, niesienia słowa prawdy wśród ludzi, wspierania obrońców i obrończyń, dbania o język, bo jest on – „naszym ideologicznym frontem zwycięstwa” (I. Farion). Serdeczne gratulacje z okazji Dnia Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego, słowa podziękowania pod adresem Kijowskiej „Proświty” oraz Centrum Młodzieżowego Wychowania Kulturalno-Estetycznego Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki – organizatorów świątecznego wydarzenia – wyraził prorektor ds. pracy naukowo-pedagogicznej Taras Kompanec. Szczególne wyróżnienie i upominki od KNU im. Tarasa Szewczenki zostały wręczone narodowemu artyście Ukrainy, przewodniczącemu Kijowskiej „Proświty” Kyrylowi Stecenkowi oraz laureatce międzynarodowych konkursów Natali Stroczan. W „Salonie Artystycznym” KNU im. Tarasa Szewczenki jeszcze długo nie cichły słowa wdzięczności pod adresem Kyryła Stecenka – głównego organizatora i ideowego inspiratora świątecznego wydarzenia, niezrównanego kompozytora i wirtuoza skrzypiec. Tylko razem jesteśmy silni i niepokonani! Trzymajmy szyk kulturalno-oświatowy! Przybliżajmy Zwycięstwo!
Tłumaczenie maszynowe
26 października w Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy w Kijowie odbył się koncert kobzarski „Nasza dumka, nasza pieśń nigdy nie umrze, nie zginie”. Witalij Kobzar, Żdan Biezwerchni, Tetiana Nykytiuk i Dmytro Radczenko wystąpili z dumami, kantami, psalmami i ukraińskimi pieśniami historycznymi. Pracownica muzeum Olena Koreniak opowiedziała o dramatycznych losach kobzarzy z Połtawszczyzny. Różne były ich życiowe drogi, ale wszystkie trudne. Na przykład Pyłyp Kononenko odszedł z tego świata w 1933 roku w Stalingradzie (obecnie Wołgograd w Federacji Rosyjskiej) w niewyjaśnionych okolicznościach. Hryhorij Bażul (sceniczne imię Kelebierda) w 1934 roku został represjonowany, ale cztery lata później powrócił do Charkowa, gdzie założył kapelę bandurzystów. W czasie II wojny światowej Bażul trafił do Niemiec, a stamtąd wyjechał do Australii. Tam Bażul zakładał zespoły kobzarskie, szkołę gry na bandurze, dbał o rozwój ukrainoznawstwa na tym odległym kontynencie. Witalij Kobzar podkreślił, że, podobnie jak w czasach kozackich, naród ukraiński i dziś ponownie broni naszej Ojczyzny. Tetiana Nykytiuk poinformowała, że kobzę wieresajiwską, na której grała, wykonał bratanek Kijowskiego Cechu Kobzarskiego Serhij Pawliczenko z Korsunia-Szewczenkowskiego na Czerkaszczyźnie. Zginął, odpierając natarcie moskiewskich najeźdźców w Wielkiej wojnie.
Anatolij ZBOROWSKI
Tłumaczenie maszynowe
Dzisiaj projekty, które żyją przynajmniej kilka lat, u wielu budzą podziw. A Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka żyje i działa, jednocząc wokół siebie ukraińską młodzież, już 25 lat. I to nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami. Konkurs został zainicjowany w 1999 roku przez niewielką grupę ludzi, którym nie był obojętny los języka ukraińskiego na Ukrainie. Byli to członkowie Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Liga Ukraińskich Mecenasów”. Przypomnę tych, którzy stali się inicjatorami konkursu. Petro Jacyk, kanadyjski biznesmen i mecenas. Wołodymyr Zahorij, kierownik firmy farmaceutycznej „Darnycia”. Andrij Tawpasz, kierownik firmy cukierniczej „Switocz”… A siłą napędową konkursu stał się dyrektor wykonawczy Ligi, znany pisarz Mychajło Słaboszpycki. Przypominam sobie, jak prowadzone były aktywne negocjacje w Ministerstwie Oświaty, jak Mychajło Słaboszpycki uzgadniał ten projekt z kierownictwem oświatowym, jak rejestrowali go, jak robili liczną prezentację projektu dla dziennikarzy… A potem był pierwszy konkurs, który zakończył się wielkim świętem języka ojczystego, na którym swoje nagrody otrzymali pierwsi zwycięzcy konkursu. I nagrody wręczali na scenie Narodowej Filharmonii mecenas Petro Jacyk i ówczesny Prezydent Ukrainy Łeonid Kuczma. Stało się to sensacją. Zdjęcia z tego wydarzenia obiegły wszystkie media, fragmenty nagradzania pokazały wszystkie ukraińskie kanały telewizyjne. Tak potężny był początek tego popularnego projektu. Dalej konkurs żył już własnym życiem, miał wiele różnych wątków – i zagrażających, i zwycięskich, obejmował miliony młodych uczestników i co roku rozpoczynał się w Dniu Języka i Piśmiennictwa Ukraińskiego. Ta tradycja zachowała się do dziś. Organizatorami i założycielami konkursu są Liga Ukraińskich Mecenasów, Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy oraz Ministerstwo Obrony Ukrainy. Switłana KORONENKO: O tym unikalnym edukacyjnym patriotycznym projekcie opowiada prezydent Ligi Ukraińskich Mecenasów, naukowiec, przedsiębiorca i dobroczyńca, doktor nauk farmaceutycznych, profesor, kierownik katedry farmacji przemysłowej, klinicznej i farmakologii klinicznej NMAPO imienia P. L. Szupyka, przewodniczący Rady Nadzorczej PJSC „Firma Farmaceutyczna „Darnycia” Wołodymyr Antonowycz Zahorij. Wołodymyr ZAHORIJ: Dzisiaj, w trzecim roku pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej, rozumiem, jak słuszną była nasza ówczesna wspólna decyzja o zapoczątkowaniu tego konkursu. W życiu tak się ułożyło, że uczyłem się i pracowałem pewien czas w Rosji. Kiedy wróciłem na Ukrainę, czasami przychodziła mi myśl: dlaczego Ukraińcy w swoim państwie mówią obcym językiem? Rozumiałem, że to kolonialny wpływ sąsiedniego państwa, że nabywano to wiekami, że kompleks narodowej niższości robi swoje… Także wpływ prorosyjskich sił na Ukrainie był potężny, a ustawa o języku, jej 10 artykuł, który określił ukraiński jako jedyny państwowy, nie bardzo działał. Nie było jasności w określeniu priorytetów ustawy językowej, nie było woli politycznej u ówczesnego kierownictwa państwa. Petro Jacyk, który przyjeżdżał na już niepodległą Ukrainę, był zdumiony tym, że na Ukrainie tak wielu ludzi mówi po rosyjsku. „Jak to można zmienić?” – pytał. I rozważał: „Starszego pokolenia już nie zmienić. Trzeba zaczynać od najmłodszych…” Decyzja o zapoczątkowaniu konkursu i finansowaniu go wspólnymi siłami była jednogłośna. Jak pokazał czas, nie pomyliliśmy się. Przez 25 lat miliony i miliony uczniów i studentów „przeszły” przez konkurs. I choć niewielu z nich zdobyło status „najlepszych znawców języka ojczystego”, ale już sam fakt, że rywalizowali w tym turnieju językowym, przygotowywali się do różnych jego etapów, brali udział w Świętach języka ojczystego — wszystko to zrobiło swoje. I my to czujemy dzisiaj. Zapytajcie kogokolwiek z młodszego pokolenia o konkurs języka ukraińskiego i usłyszycie w odpowiedzi: tak, byłem uczestnikiem czy uczestniczką! Wiem o tym konkursie! I zaznaczę: wiedzieć o konkursie to mało. To była ta cicha, ale systemowa praca z młodzieżą, dzięki której formowaliśmy nowe, ukrainocentryczne pokolenie. Kierowaliśmy młodzież ku opanowaniu języka państwowego, formowaliśmy ukraiński naród. Mówiliśmy: jest język — jest naród, nie ma języka – nie ma narodu. Chcę podkreślić, że konkurs imienia Petra Jacyka – to już nie po prostu jeden z ukraińskich projektów edukacyjnych. To – narodowa marka. Marka, która brzmi głośno i wszędzie. I na Ukrainie, i w Ameryce, i w Australii, i we Włoszech, i w wielu innych państwach… Wszędzie, gdzie żyją Ukraińcy. S. K.: Szczególna strona naszego turnieju językowego – konkurs w Ministerstwie Obrony Ukrainy… V. Z.: Kiedy do konkursu dołączyli wojskowi wyższych uczelni Ministerstwa Obrony – to było znaczące wydarzenie, które w pełni oceniliśmy dopiero teraz, podczas wojny. Już nie jeden rok w konkursie biorą udział wojskowi – czy licealiści Kijowskiego Liceum Wojskowego imienia Iwana Bohuna, czy licealiści Liceum Wojskowo-Morskiego imienia wiceadmirała Wołodymyra Bezkorowajnego, czy kadeci Instytutu Wojskowego Telekomunikacji i Informatyzacji imienia Bohaterów Krut, Narodowej Akademii Wojsk Lądowych imienia Petra Sahajdacznego… Bez przesady przechodzili oni w naszym konkursie prawdziwą musztrę językową, prawdziwe przygotowanie patriotyczne. I wielu z nich obecnie broni Ukrainy. S. K.: Fundusz nagród konkursu składa się z darowizn mecenasów. Tak planowano od samego początku. V. Z.: Na ukraińskich ziemiach przez wszystkie wieki istniało dobroczynność. Kroniki doniosły nam informację o dziesięcinach od książąt na cerkwie, szpitale, szkoły przy klasztorach. A później mecenasami byli ukraińscy hetmani. Przypomnijmy tego samego Iwana Mazepę! A czy powstałaby Akademia Kijowsko-Mohylańska, gdyby nie było mecenasów Halszki Hulewiczówny, Petra Sahajdacznego i Petra Mohyły? I nie tylko ich. Nasz konkurs już 25. rok istnieje dzięki darowiznom mecenasów wielu dobroczyńców, począwszy od Petra Jacyka i setek darczyńców z Kanady, USA, Australii, innych krajów świata, a także z Ukrainy. Dla mnie jednym z jaskrawych przykładów zbiorowego mecenasa jest Związek Ukrainek Australii. Ta organizacja społeczna liczy kilka oddziałów, dziesiątki członkiń. Co roku praktycznie od samego początku konkursu zbierają środki na nasz projekt. Związek Ukrainek Australii wspiera konkurs także podczas wojny… Dzisiaj chcę również wspomnieć jeszcze o niektórych mecenasach, którzy wspierali konkurs: to Fundacja Studiów Ukrainoznawczych z Australii, Fundacja imienia Iwana Bahrianeho (USA), Zarządy Krajowe Bractwa byłych żołnierzy 1. Ukraińskiej Dywizji UNA w USA, Kanadzie, Australii, a także Łeonid Liszczyna, Wasyl Mojsiak, Andrij Komorowski, Swiatosław Klucznyk, Lew Babij, Roman Kolisnyk, Marija Fischer-Slyż (Kanada), małżeństwo Tatarków (USA), Łesia Tkacz (Australia)... A także to mecenasi z Ukrainy: AB „Ekspres-Bank”, AT „Eksimed”, PJSC
„Obołoń”, redaktor gazety „Wasze zdorowja” Mykoła Bernyk, pisarz i deputowany ludowy Mychajło Kosiw, poeci i wybitni działacze społeczni Iryna i Ihor Kałynci (Lwów), córka przewodniczącej Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej Kyryła Os’maka Natalia Os’mak (Kijów)… Rozumiem, że wszystkich mecenasów wymienić nie sposób, niektórych z nich już z nami nie ma, ale warto o nich pamiętać i ich wymieniać, ponieważ oni również tworzyli ten konkurs, tworzyli historię Ukrainy. Jak widzimy, mecenasi zdołali zjednoczyć się wokół naszego projektu na rzecz wsparcia języka ukraińskiego i to również można nazwać zbiorowym ukraińskim mecenatem. Podkreślę: zbiorowym ukraińskim mecenatem na całym świecie, gdzie mieszkają Ukraińcy. Nie znam innego takiego przykładu. Chcę jeszcze zaznaczyć, że dzisiaj część finansowych kosztów nagród w konkursie bierze na siebie państwo. Już od kilku lat z rzędu zwycięzcy konkursu, którzy zajęli pierwsze miejsce w etapie ogólnokrajowym, we wszystkich kategoriach wiekowych, otrzymują stypendia prezydenckie. Takie same stypendia prezydenckie otrzymują studenci wyższych uczelni wojskowych. S. K.: Przypominam sobie świątecznie przystrojoną scenę Teatru imienia Iwana Franki sprzed dziesięciu lat podczas Święta Języka Ojczystego z okazji zamknięcia kolejnego konkursu imienia Petra Jacyka. A na niej w pełnej krasie trzydzieści flag różnych państw. Właśnie z tych państw młodzież ukraińskiej diaspory brała udział w konkursie… W. Z.: Wszystko zależy od konkretnych ludzi na konkretnych miejscach. Ja również pamiętam, jak efektowna była scena tamtego dnia. Oznaczało to, że pracownicy Ministerstwa Spraw Zagranicznych (a właśnie oni mieli taką możliwość!) uważnie podeszli do konkursu i zorganizowali odpowiednią pracę nad jego przeprowadzeniem w tych krajach, w których przebywali. Czyli nawiązali kontakty, przekazali informacje, a w rezultacie mieliśmy zwycięzców konkursu z 30 krajów. I to było wspaniałe, to robiło wrażenie! I to jest również propaganda i szerzenie języka ukraińskiego na świecie. Czyli to, co robią wszystkie cywilizowane kraje – promują język! Wiem, że obecnie kwestia ta znajduje się pod baczną uwagą Ministerstwa Oświaty i Nauki. Co prawda, sytuacja – w odróżnieniu od dawnych czasów – jest nieco inna. Jeśli wtedy były to dzieci ukraińskiej diaspory ze szkół niedzielnych czy kościelnych, to teraz są to często uczniowie i studenci, którzy zmuszeni, w związku z rosyjską agresją, wyjechali z Ukrainy i teraz opanowują język ukraiński samodzielnie, ucząc się w zagranicznych placówkach oświatowych. Tutaj musimy być niezwykle uważni, być patriotami i mimo wszystkich trudności związanych z wojną, włączać naszych najmłodszych do nauki języka ukraińskiego. Gdziekolwiek by dzisiaj nie mieszkali. S. K.: Jakie, Pana zdaniem, nowe zadania i wyzwania musi rozwiązać konkurs językowy obecnie? W. Z.: Na ulicach naszych miast i wsi języka ukraińskiego stało się znacznie więcej. Powie to Panu każdy. Przyczyny są zrozumiałe. Na język ukraiński przechodzą obecnie nawet ci, którzy nigdy na niego nie przechodzili. Wojna wniosła takie korekty, których nie było wcześniej. „Russkij mir” przyszedł z rakietami i śmiercią. Wielu przejrzało na oczy, wielu uświadomiło sobie, kto jest naszym prawdziwym wrogiem. I dzisiaj pytanie – w jakim języku mówić? – ma tylko jedną odpowiedź. Po ukraińsku. Oczywiście, nie idealizuję sytuacji językowej. Nie jest ona tak jednoznaczna. I musimy jeszcze wiele pracować. Konkurs imienia Petra Jacyka to tylko jeden z takich kierunków, ale obejmuje on tysiące i tysiące uczniów i studentów nie tylko na Ukrainie, ale i poza jej granicami. Zadaniem konkursu, tak jak przed wojną, jest szerzenie i promowanie języka ukraińskiego. To język państwowy, a my żyjemy w państwie Ukraina. S. K.: Proszę opowiedzieć o otwarciu jubileuszowego, XXV konkursu języka ukraińskiego. W. Z.: Tegoroczny konkurs, zgodnie z dawną tradycją, rozpoczął się w jednym z centrów obwodowych, ale znów zdalnie. Wojna to wojna i żyjemy według jej praw. W tym roku przyjmuje nas obwód tarnopolski. Chcę przy okazji podkreślić, że nasz turniej językowy to nie tylko testowanie znajomości języka państwowego, to jedna z form wychowania patriotycznego i element budowania narodu, i świetnie pracuje on na przyszłość. Oczywiście, chcę pogratulować wszystkim naszym uczestnikom, zarówno tym, którzy będą rywalizować w naszym maratonie językowym po raz pierwszy, jak i tym, którzy brali w nim udział w minionych latach – naszego jubileuszu! Chcę również pogratulować nauczycielom i wykładowcom języka ukraińskiego, którzy przygotowywali i przygotowują uczestników do zawodów. Ich praca jest nieoceniona! Mam nadzieję, że zwycięzców XXV konkursu będziemy witać już w pokojowej i zwycięskiej Ukrainie… Rozmawiała Switłana KORONENKO Na ceremonii wręczenia nagród zwycięzcom XXIV konkursu imienia Petra Jacyka. Rzecznik ochrony języka Taras Kremiń, dyrektor wykonawcza Ligi Switłana Koronenko i prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyr Zahorij. Sala konferencyjna Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy Zwycięzców XXIV konkursu nagradza wiceminister oświaty i nauki Andrij Staszkiw
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nie – jutro wystąpią ze wschodu Moskale i tutaj przybędą. Wszystko! Nie ma Polski! Nie ma państwa, a wy czepiacie się obdartego łachmana polskiego honoru. Tutaj daj Boże nogi wynieść, aby uchronić się przed moskiewską i niemiecką ordą! Zrozumieliście, w jakiej d***e znaleźliśmy się my z wami? Miejscowy lud nam nie współczuje ani na szeląg i słusznie robi! Oni tutaj wszędzie wspierają „Proświtę”, OUN i Sztefana Banderę. To była prawda. Surowa, nieakceptowalna, gorzka i obnażona, ale oczywista. Oszołomiony nauczyciel stał i kłapał ustami jak karaś wyciągnięty z wody. – A, proszę pana dyrektora, co mamy robić my? – Spróbujemy przystosować się do warunków. Słyszałem, że w szkołach wprowadzą język ukraiński – nagle przeszedł na ukraiński. – A my z panem, panie Hnacie (wypowiedział jego imię po ukraińsku), nie jesteśmy Polakami, my jesteśmy Rusinami, czyż nie tak? – A tak, tak – bełkotał skonsternowany pan Ignacy (czy w rzeczywistości – Hnat Zborowski). – To znaczy, Ukraińcami. Zaproponujemy nowej władzy swoje usługi nauczania w języku ukraińskim. Bo skąd oni wezmą takich dobrze przygotowanych nowych nauczycieli? Może i ominie nas ten nagły polityczny huragan… Już nazajutrz do wsi wjeżdżało czerwone sowieckie wojsko. Konne i piesze. Żołnierze – w obdartych mundurach, z karabinami na sznurkach. Na placu wiejskim zebrał się tłum. Na improwizowaną trybunę wszedł człowiek w wieku około czterdziestu lat, chudy i ruchliwy, i co najdziwniejsze – mówiący po ukraińsku. – Pracujący chłopi! Przyszliśmy uwolnić was od władzy polskich panów – krwiopijców, spod ucisku zbrodniczego reżimu pana Piłsudskiego, który pozbawił was wszystkich praw. Od dzisiaj jesteście wolnymi obywatelami Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która wraz z takimi samymi niezależnymi narodami utworzyła pierwsze na świecie państwo robotników i chłopów pod nazwą Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nie ma więcej panów – wyzyskiwaczy, pracować będziecie na siebie, pomagając swojemu pracowniczemu państwu! – patetycznie zakończył mówca. Wybrano też nową władzę. Przewodniczącym rady wiejskiej, na propozycję chłopów, wybrano zamożnego gospodarza Karpa Wasylczuka, jako takiego, który miał pełne wykształcenie gimnazjalne i był umiejętnym gospodarzem. …Politruk odwiedził też szkołę, uważnie obszedł klasy, nakazał dyrektorowi usunąć wszystko, co przypominało Polskę: portrety Piłsudskiego, Mościckiego, Becka, Rydza-Śmigłego, polskie flagi i godła – „orły”. Po dwóch dniach szkoła otworzyła drzwi dla dzieci. One ze zdziwieniem nie znajdowały już w klasach mapy „wielkiej Polski”, gdzie ówczesne państwo było przedstawione „od morza do morza”, czyli od Bałtyckiego do Czarnego morza. Nie było portretów polskich wodzów, Piłsudskiego, Mościckiego, Becka, Rydza-Śmigłego, nawet znanego polskiego poety Adama Mickiewicza. Nagle do klasy wszedł nauczyciel pan Ignacy Zborowski i, przyjaźnie się uśmiechając (co od razu zaniepokoiło uczniów), przywitał się… w języku ukraińskim. – Dzień dobry, dzieci. – I nie dając im ochłonąć, kontynuował: – Od teraz w szkole wprowadzono język ukraiński i ja będę wykładać wam go. Każdego ranka już nie będziemy śpiewać polskiego hymnu „Jeszcze Polska nie zginęła”. Będzie wszystko po nowemu. Dzieci osłupiały od usłyszanego i zobaczonego. Przyjaciółki Hania Wasylczuk i Sarafyna Pasicznyk, które siedziały obok w pierwszej ławce, nie mogły się uspokoić. – Co to w ogóle jest? Jak on śmie? Ach, chruń, wywrotowiec. No poczekaj! – zdecydowanie szepnęła Hania do przyjaciółki. Ona zdecydowanie wstała i śmiało zwróciła się do nauczyciela: – Panie Ignacy, przecież jeszcze całkiem niedawno nie pozwalał nam pan nawet na przerwach rozmawiać po ukraińsku, karcił nas, mówił, że ukraiński to język chłopski i że każdy wykształcony człowiek powinien rozmawiać tylko po polsku i być Polakiem, a teraz mówi pan zupełnie co innego. To kiedy pan mówił prawdę? Klasa zaczęła klaskać. Nauczyciel zmieszał się, poczerwieniał, potem opanowawszy się, łagodnie rzekł: – Widzicie, dzieci, w życiu wszystko nie jest takie proste. Rzecz w tym, że ja też nie jestem Polakiem, a Rusinem, to znaczy, przepraszam, Ukraińcem rodem z Galicji. W dzieciństwie uczyłem się w ukraińskiej szkole. Oto i wiem. To przecież dobrze, kiedy człowiek zna kilka języków. A nazywać mnie po ukraińsku Hnat Iwanowycz. Tak właśnie nazywajcie. Nie wytrzymała Hani przyjaciółka Sarafyna Pasicznyk: – A dlaczego przez tyle lat zmuszał nas pan uczyć się polskiego, codziennie rano śpiewać polski hymn, inne polskie pieśni, wiersze, dlaczego wyśmiewał się pan z nas, Ukraińców? Ma pan choć kropelkę sumienia? Pan świadomie i stale gnębił wszystko nasze, ukraińskie. To jakimże pan wtedy Ukraińcem? Pan jest łajdakiem, chruniem i kłamcą! Nauczyciel aż zbladł od usłyszanego i próbował trzymać się w ryzach. – Taki czas wtedy był. Musiałem mówić i robić to, czego ode mnie wymagała ówczesna władza. Ale teraz wszystko będzie po nowemu, obiecuję. Dzieci nie akceptują jawnego kłamstwa i oszustwa. Przepełnione emocjami, Hania i Sarafyna zdecydowanie wstają, zbierają tornistry, głośno trzaskają szufladami ławek i demonstracyjnie wychodzą z klasy. Za nimi – cała klasa. Zdezorientowany i zhańbiony nauczyciel zostaje sam. Dzieci nie wybaczyły mu chamstwa i służalczego wysługiwania się okupantom. Następnego dnia, przychodząc do szkoły, dzieci nie zobaczyły dawnych nauczycieli – wywrotowców Ignacego Zborowskiego i Józefa Butkiewicza. Oni, jak się okazało, jeszcze o świcie spakowali na bryczkę najpotrzebniejsze mienie i czmychnęli do stacji kolejowej, do Kostopola. Ale na dzieci czekała też niespodzianka: w klasie przywitały je dwie młodziutkie, chudziutkie, miłe nauczycielki, które przysłała nowa władza. Opowiedziały o sobie, że pochodzą z sąsiedniego obwodu kamieniecko-podolskiego Radzieckiej Ukrainy, ukończyły w tym roku Płoskirowską szkołę pedagogiczną, nazywają się Marija Petriwna Hawrylak i Ołena Tarasiwna Załużna. Będą wykładać w szkole wszystkie przedmioty w języku ukraińskim. – Mamy nadzieję – rzekły młode nauczycielki – znajdziemy porozumienie z dziećmi i rodzicami. …Trwał „złoty” wrzesień 1939 roku. Za nim już wyłaniały się przerażające ognie Drugiej wojny światowej. ________________ 1 A teraz, dzieci, prowadzimy lekcję języka polskiego. Naszego rodzimego, naszego pańskiego języka (pol.). 2 „schizma” – czyli herezja; tak mówili Polacy o wierze prawosławnej, którą wyznawali Wołyniacy, w odróżnieniu od wiary katolickiej, którą wyznawali Polacy. 3 rolnik – rolnik, czyli chłop. 4 państwo (pol.) – państwo. 5 rebelia – nieposłuszeństwo, bunt. 6 gębie (pol.) – ustach. 7 Mościcki, Beck, Rydz-Śmigły – ówcześni najwyższego szczebla przywódcy państwa polskiego. 8 Chruń (w Galicji, na Wołyniu) – podła, sprzedajna osoba. 9 Wywrotowiec (tamże) – zdrajca, ten, kto przeszedł na stronę wroga.
Tłumaczenie maszynowe
Swiatosław WASYLCHUK – A teraz, dzieci, przeprowadzimy lekcję języka polskiego. Naszego ojczystego, naszego języka państwowego! – mówił do uczniów po polsku nauczyciel, niewysoki, tęgawy mężczyzna w okularach, w ciemnoszarym garniturze, białej koszuli z czerwoną krawatką, obuty w porządne buty koloru brązowego. „Angielskie” – z zadowoleniem mawiał pan Ignacjusz Zborowski, czyniąc aluzję do jakości wyrobu, przyzwoitej ceny oraz swojej zdolności do nabywania tak modnych, drogich rzeczy. W tej głębokiej wołyńskiej wsi Antonówka uczy już trzeci rok, niesie „dzieciom chłopów” edukację (wiedzę) o „kochanej Rzeczypospolitej”, o „najlepszej na świecie” polskiej literaturze i kulturze. No i, rzecz jasna, uczy „dzieci chłopów-rusinów” poznawać i kochać „najlepiej na świecie język polski” jako ogromny dorobek ludzkości. Mówił dzieciom-uczniom: – Musicie uczyć się i kochać ten język oraz dziękować Panu Bogu, że właśnie z moją pomocą, mieszkając w demokratycznym, cywilizowanym państwie polskim. Za to musimy dziękować naszemu drogiemu marszałkowi, naczelnikowi państwa polskiego, naszemu wodzowi panu Józefowi Piłsudskiemu. (Mówił to „po polsku”, ponieważ odnosił się lekceważąco do języka ukraińskiego jako „chłopskiego”, „rusińskiego”, drugorzędnego i niepotrzebnego). Nawet na przerwach zabraniał uczniom porozumiewać się w ojczystym języku ukraińskim, upatrując w tym nieposłuszeństwo i ignorowanie oficjalnego języka nauczania. Tak postanowił polski sejm, rząd, a wykonywać prawa państwa mieli wszyscy poddani od razu i obowiązkowo. Jego, pana Ignacjusza, złościła i gniewała niechęć ukraińskich dzieci do nauki języka polskiego, polskiej literatury, polskiej historii. Ale siła władzy, prawa w końcu zwycięży, uważał, i ci uparciuchy – Wołyniacy zrozumieją, że nie władając językiem państwowym, szeroką nauką, nie pozbywszy się „schizmy” i nie ochrzciwszy się na Polaka, ty, chłopie, rolniku, nie osiągniesz niczego w życiu. Więc porzuć swoje zaściankowe rusinostwo, stawaj się Polakiem, a państwo stanie się dla ciebie dobrą matką i będziesz czuł się szczęśliwy na tym świecie! Podobne rozmowy prowadził pan Zborowski z uczniami często. Dzisiaj zaś przypomniał im, że już dziesięć dni trwa ciężka wojna, bo przeklęta Szwabia (czyli Niemcy) napadła na Polskę (walki tam, na Zachodzie, prowadzone są codziennie i całkiem niedługo dzielne polskie wojsko rozbije napastników – Niemców i wyrzuci ich poza granice państwa). Nauczymy bezczelnych Szwabów, tak jak Moskali w 1920 roku – patetycznie zakończył pan Zborowski. Lecz niezbyt uważnie słuchali go uczniowie, zwłaszcza starszych klas. Zauważywszy nieposłuszeństwo, nauczyciel wybuchł i zwrócił się do jednego z buntowników, Andrija Wasylczuka. – Panie Andrzej, mów mi wiersz „jestem Polakiem” – Andrij, nastolatek, wyrośnięty chłopak, niechętnie wstał, patrzył spod łba, milczał. – Czego milczysz, mów: „jestem Polakiem”. Pomilczał chłopak jeszcze chwilę, potem zebrał się w sobie i stanowczo odpowiedział nauczycielowi: – Panie Ignacjuszu, ja nie jestem Polakiem. Ja – Ukrainiec! Słyszycie? Wszyscy my tutaj – Ukraińcy. To nasza ziemia, którą zagarnęliście wy, Polacy! A my chcemy także mieć swoje państwo Ukrainę, wolne i niezależne od nikogo. Tak uważa większość w Antonówce – głośno i przekonująco zakończył chłopak. Klasa ucichła. Pan Zborowski nie wiedział, co odpowiedzieć na taką zuchwałość i wywrotowe rzeczy ucznia. Wreszcie, opanowawszy się, gniewnie wykrzyknął: – To jest rebelia! Hajdamaka! A nu, daj łapę! „Daj łapę” – taką karą w polskich szkołach karano uczniów, łamiących dyscyplinę. Uczeń posłusznie podchodził do nauczyciela, wyciągał dłoń. Ten metalową linijką z całej siły bił po dłoni kilka razy. Ręka biedaka potem puchła, długo bolała. I uważano to za normalny środek pedagogiczny. Taka oto kara czekała teraz Andrija. Ale nie na tego trafił: – I nie pomyślę podejść! – wyzywająco powiedział chłopak. – Miejcie na uwadze, tak myślą wszyscy uczniowie. – To nieprawda. A, łajdak, huncwot, wariat, zamknij gębę – wykrzyknął nauczyciel. I wtedy klasa zaszumiała, zahuczała jak rozdrażniony ul. – I ja tak uważam! – poparł Andrija Wołodźka Pasicznyk. – I ja, i ja, i ja – wykrzyknęli Leonid Kobrynowicz, Petko Marczuk, Hryć Demydenko, Fedko Pyłypowycz. Szum, harmider, uczniowie ruszyli do wyjścia. Pan Ignacjusz stał zmieszany, zagubiony i nie rozumiał, co się dzieje, dlaczego jeszcze niedawno posłuszne dzieci okazały takie jawne nieposłuszeństwo, świadomie zlekceważyły autorytet nauczyciela? Smutny i przygnębiony, udał się do swojego pokoju na drugim końcu budynku szkoły, gdzie mieszkała rodzina „kierownika” pana Józefa Butkiewicza i gdzie mieścił się jego niewielki pokój, bo pan Ignacjusz jeszcze nie założył rodziny. W niewielkim korytarzu przybudówki spotkał dyrektora pana Józefa Butkiewicza, który właśnie wychodził z mieszkania, i zaczął skarżyć się na uczniowską samowolę. Ten nieco obojętnie słuchał, potem stanowczo przerwał skomlenie Zborowskiego i powiedział: – Panie Ignacjuszu, wy co, z dębu właśnie spadliście? Jakie dzieci, jaka dyscyplina? O czym wy mówicie? Przecież niemieckie wojsko już wzięło szturmem Warszawę, Kraków, wiele innych miast, zajęło całą zachodnią Polskę i szybko idzie na wschód, już może i we Lwowie. Nie dzisiaj w odzieży, u wielu – karabiny na sznurkach zamiast pasów, na nogach – znoszone buty, nogi – w porwanych owijaczach powyżej kolan. – Oto tacy wyzwoliciele! – dziwili się wieśniacy. Zachowywali się hałaśliwie – wyniośle, śpiewali głośno o „Katiuszy”, która „wychodziła na brzeg stromy” i „bojcu na zachodniej granicy przekazywała pozdrowienia”. Żołnierze podbiegali do wieśniaków, którzy stali przy swoich zagrodach, wyciągali ręce na powitanie, wesoło hałasowali: – Pozdrawiamy z wyzwoleniem spod polskiego ucisku. Od dzisiaj wy – wolni ludzie wolnego kraju. – Sława wielkiemu Stalinowi, wyzwolicielowi narodów świata! – wrzeszczeli inni. Lecz wieśniacy podejrzliwie obserwowali to dziwne obdarte wojsko, które wywoływało raczej wstręt niż zachwyt. – Banda obdartusów! – rzucił lekceważąco jeden z antonowskich gospodarzy Petro Stryjko – i splunął z zawodu. Takiego zdania była większość wieśniaków. ...„Wyzwoliciele” od razu zabrali się do ustanawiania nowej władzy, zwoławszy wieśniaków na zebranie. Prowadził je politruk, mężczyzna gdzieś
Tłumaczenie maszynowe
Olha SŁONIOWSKA, m. Iwano-Frankiwsk „Na poetycką sławę zniżka…” (Dmytro Pawłyczko)
Są artyści, których dorobek twórczy oceniać jest niezwykle odpowiedzialnie. Dmytro Pawłyczko to wybitna postać w gronie szestdziesiatnykiw, poeta, literaturoznawca, tłumacz, polityk, nienasycony pracoholik, niestrudzony pracownik, niezwykle interesująca osobowość. Jego wkład w literaturę ukraińską jest tytaniczny. Jednocześnie w biografii tego artysty jest wiele niejednoznacznych momentów, których również nie można pominąć. Tylko wszechstronna analiza życia i twórczości D. Pawłyczki może dać należyty rezultat literaturoznawczy. Przyjrzyjmy się zatem głównym etapom jego biografii i realizacji twórczej. Jak wiadomo, na 150. rocznicę urodzin Tarasa Hryhorowycza Szewczenki urzędnicy z ZSRR (jednoznacznie w celu monolityzacji Ukrainy w „przyjaznych” objęciach „narodów-braci”) postanowili zezwolić na wypuszczenie na ekrany całego państwa ZSRR filmu o Tarasie Szewczence, którym okazał się kultowy „Sen” (1964) z Iwanem Mykołajczukiem w roli głównej. Scenariusz tego filmu było pisane napisać Dmytrowi Pawłyczce i tym w pewnym stopniu zapewnić zdjęcie z siebie nieformalnego nadzoru KGB, a nawet spowodować własną przeprowadzkę na stałe do stolicy. Mieszkanie na Chreszczatyku okazało się swoistą zaliczką dla poety za jego służbę, a aparat ideologiczny był pewien, że zlekceważyć tego w przyszłości Pawłyczko nie miał prawa. Jednak w rzeczywistości, a co najważniejsze – w perspektywie, poeta nie okazał się aż tak posłuszny i usługujący. Jako scenarzysta filmowy Dmytro Wasylowycz stał się godnym kontynuatorem dzieła Ołeksandra Dowżenki w gatunku kina poetyckiego. Jeszcze za życia tytana poznał go osobiście, kiedy w lutym 1954 r. w Moskwie w Sali Kolumnowej z okazji 300-lecia Rady Perejasławskiej wraz z P. Tyczyną, W. Sosiurą, A. Małyszkiem i P. Woronkiem czytał ze sceny własne wiersze. Wtedy O. Dowżenko niby mimochodem zwrócił uwagę D. Pawłyczki na impresjonistyczny obraz na ścianie w holu, „gdzie niebieska rzeka nie szukała naturalnej drogi wśród żółtych gór”, a na ich tle błyszczała jak płótno sztandaru. Później Ołeś Honczar przekonał Petra Szełesta o wysokiej wartości artystycznej „petlurowskiego” (Mykoła Hryhorczuk) scenariusza filmowego D. Pawłyczki do filmu „Sen” o Tarasie Szewczence i w porę zgasił sztucznie rozdmuchiwany przez ukrainofobów płomień jeszcze przed wyjściem filmu na ekrany, co mogło pochłonąć i film, i studio filmowe imienia O. Dowżenki, a nawet Wasyla Cwirkunowa za jego zbyt uczciwą i odważną postawę patrioty. W dalszej kolejności Ołeś Honczar, Mykoła Bażan i Andrij Małyszko zapewnili Pawłyczce członkostwo w Związku Pisarzy, choć okazało się to dalekie od łatwego osiągnięcia celu. Czymże była spowodowana taka uwaga i szacunek dla D. Pawłyczki? Zatem ekskurs w jego niemal studencką młodość. Jak wiadomo, jeszcze na pierwszych etapach sprawowania władzy przez Nikitę Chruszczowa Andrij Małyszko przy kieliszku bezlitośnie krytykował „całą królewską świtę”: Mołotowa, Malenkowa, Kaganowicza, nazywając ich mistrzami prowokacji nawet w obecności samego Nikity Chruszczowa, który Andrijowi Samijłowyczowi szczególnie sympatyzował. We Lwowie podczas spotkania z inteligencją Andrij Samijłowycz nie na żarty obraził się i rozgniewał z powodu rosyjskojęzycznego powitania go jako stołecznego gościa przez lwowian niby w imieniu galicyjskiego tytana, wykrzykując: „Gdzie podział się Lwów Iwana Franki? Niewolnicy, po co ja was wyzwalałem?!”. Pawłyczko te słowa przyjął oklaskami, a instruktor KC KPU wyszeptał: „Małyszków i Pawłyczków narobimy choćby i setkę!”. Była to otwarta groźba wkrótce bezlitosnego rozprawienia się z oboma. Za kraty, na szczęście, wtedy nie wtrącono żadnego, ale obu pozbawiono oczekiwanych przywilejów i natychmiast przymuszono nauczycieli oraz uczniów do zamalowania atramentem portretu Andrija Małyszki w podręcznikach. Chroniąc młodego D. Pawłyczkę, wtedy właśnie Ołeś Honczar poradził mu zająć się przekładami, gdzie mniej „pasie się” cenzura. Wiersz „Kiedy umarł krwawy Torquemada” został usunięty ze zbioru Pawłyczki, który „zacięła” cenzura, jednak przez szubienicznie odważnego autora ponownie włożony do rękopisu następnego – „Prawda woła”, który wyszedł we Lwowie, choć praktycznie momentalnie go zakazano, a jeszcze nie wykupiony nakład pocięto na sieczkę. Stawanie w tak młodym wieku, jak wtedy był D. Pawłyczko, w opozycji do KPZR, „Gławlitu” i KGB było bardziej niż niebezpieczne. Jak i nie na żarty ryzykownie było Wasylowi Cwirkunowowi zaproponować właśnie Dmytrowi Wasylowyczowi napisanie scenariusza do filmu o Tarasie Szewczence. Ołeksandr Biłasz, który do filmu „Sen” przeniósł chóry ze swojej opery „Hajdamacy”, niespodziewanie nawet dla Dmytra Pawłyczki również poszedł va banque przeciwko władzy i zaproponował jego autorską piosenkę „Leleczeńky” włożyć w usta Ukraińców-pańszczyźnianych w Petersburgu. Zwróćmy uwagę: zrobiono to „w te straszne dni, kiedy nawet słowo „Ukraina” wymawiano szeptem” (Mykoła Hryhorczuk). Ze scenariusza o młodym Tarasie Szewczence „Sen” film zaczął bardzo szybko „ubierać się w żywe ciało” sam z siebie, bez żadnych wcześniejszych rekomendacji i wytycznych „z góry”. W końcu, nawet chociaż rosyjski aktor Mykoła Hubenko oświadczył, że zgadza się grać rolę Tarasa, ale tylko rosyjskojęzycznego(!), reżyser wtedy jeszcze przyszłego filmu Wołodymyr Denysenko oburzony oświadczył mu: „Do widzenia!” – i odwrócił aktora twarzą do drzwi wejściowych. Ukrainofob obraził się, pojechał skarżyć się do Moskwy – i z rozpędu stał się ministrem kultury całego ZSRR! A Kijowskie studio filmowe, oczywiście, czekały gromy i błyskawice. Po zakończeniu ekranizacji film „Sen” jednak został udźwiękowiony w języku rosyjskim, ale przecież kręcono film po ukraińsku, jak zresztą i prawie wszystkie inne ówczesne ukraińskie filmy, dopóki studiem filmowym kierował Wasyl Cwirkunow. Na korzyść scenarzystów, reżyserów i aktorów warto powiedzieć, że oni, na ile to było możliwe, nie ustępowali w kwestiach własnego honoru i praw języka ukraińskiego. Jednak po konflikcie z M. Hubenką zespół redakcyjno-aktorski zasmucił się: odpowiedniego aktora do roli Tarasa Szewczenki znaleźć nie było tak łatwo! W. Denysenko w gorączce poradził D. Pawłyczce spróbować siebie w roli Tarasa. Ale poeta doskonale rozumiał, że do tak kultowej roli potrzeba wirtuoza, dlatego zarekomendował studenta drugiego roku Iwana Mykołajczuka. Argumentacja Dmytra Wasylowycza na korzyść Iwana Mykołajczuka okazała się unikalna: „Jego twarz – to tęsknota za wolnością!”, która mogła być tylko u prawdziwego Tarasa Szewczenki. Bardzo szybko kilka aforyzmów z gorących dyskusji o przyszłym filmie, jak na przykład fraza polskich rewolucjonistów połowy XIX w., którą lubił powtarzać zakochany w Linie Kostenko student moskiewskiego Instytutu Literackiego Jan-Jerzy Pachlowski: „Za waszą i naszą wolność!” – nabrała nowego, nawet kramolnego znaczenia i zabrzmiała w Kijowie jak hasło desperacko odważnego pokolenia szestdziesiatnykiw. Oczywiście, takie demonstracyjne przeciwstawienie się totalitarnemu systemowi mogło skończyć się wielkimi nieprzyjemnościami i dla aktorów, i dla reżysera, i dla Dmytra Pawłyczki, i nawet dyrektora studia filmowego Wasyla Cwirkunowa przede wszystkim. Jednak stał się cud: „Film „Sen” miał wszelkie szanse nie trafić na ekrany, gdyby nie ratująca, wymyślona scena z udziałem 23-letniego pańszczyźnianego Tarasa w pogrzebie Puszkina. Film obejrzało Biuro Polityczne KC KPU na czele z Petrem Szełestem. Pomimo piosenki D. Pawłyczki i O. Biłasza „Z dalekiego kraju bociany leciały” (ziomkowie Tarasa w Petersburgu śpiewają „Wysuszyła siłę obczyzna przeklęta”), film przepuszczono, a Pawłyczce i Denysence dano dyplomy Prezydium Rady Najwyższej”. Tak, na ekrany film rzeczywiście wyszedł rosyjskojęzyczny, co oburzyło nawet przywódcę ukraińskich komunistów w Kanadzie Petra Krawczuka, ale film miał taką pozytywną energię, jakiej przed nim nie miał żaden radziecki film. Duch filmu „Sen” na tyle przeniknął wszystkich obecnych, że odejść od emocji aktorzy, śpiewacy, kompozytor, scenarzysta i reżyser nie mogli tygodniami. Aby zdjąć poziom napięcia, które zwalało ludzi z nóg, skłaniając do nowych ryzykownych osiągnięć, O. Biłasz zaprosił grupę twórczą na polowanie na łosia na Polesiu. Lecz kiedy stadko leśnych saren wyszło spomiędzy sosen na leśną polanę, kompozytor zerwał się z głębokiej zaspy i zawył, że osobiście zastrzeli każdego, kto podniesie broń na te piękne zwierzątka. Po takiej histerii w dalszej kolejności polować już nikt na żadną zwierzynę nie odważał się. Piękno zwyciężyło śmierć. Sukces filmu „Sen” (1964) w dużej mierze zapewnił Pawłyczce nietykalność, choć do tego czasu miał bardzo wiele problemów, co wyjaśnia liczne kompromisy poety z władzą radziecką. W tym samym roku, jak już wspomnieliśmy, młoda rodzina Dmytra Wasylowycza przeprowadziła się do Kijowa. Stąd otwierały się szersze horyzonty i większe możliwości dla twórczości Pawłyczki. Lecz żyło się poecie i tutaj właśnie tak, jak to tylko było możliwe w totalitarnym systemie utalentowanemu ukraińskiemu artyście. Dlatego jako spowiedź można odbierać takie wersy poety: „Nie byłem ja, Panie, bezbożnym, / Ale nosiłem niewolnika znamię”. Z czasem Pawłyczko również jako scenarzysta dołączył do zdjęć filmu „Zachari Berkut” (1972, reżyser Łeonid Osyka) na podstawie powieści Iwana Franki. Przy tym nie przestawał pisać poezji, a w poszczególnych wersach wyrażał dość kramolne myśli. Tak żartować z państwowym potworem, obrazowo mówiąc, w tamtych czasach było bardzo niebezpiecznie, ryzykownie, przede wszystkim w perspektywie wykluczenia z grona pisarzy w ogóle poprzez uniemożliwienie druku w czasopismach i wyjścia na świat nowych książek. Galicjanin, „banderowiec”, całkiem młody poeta z błyskotliwym wykształceniem i znajomością kilku języków jeszcze z gimnazjum, z pochodzenia syn strzelca siczowego i brat poległego żołnierza UPA, Pawłyczko zawsze znajdował się w strefie znacznie większych ryzyk niż artyści-„wschodniacy” jego pokolenia, w szczególności Witalij Korotycz, Borys Olijnyk, a nawet Iwan Dracz czy też Wasyl Symonenko. Biografia Dmytra Pawłyczki w tamtych czasach w pełni nadawała się do sprawy karnej „wroga ludu”. Zatem rozważmy choćby poszczególne momenty biografii, bez których zrozumieć kompromisy Pawłyczki jest niemożliwe. Dmytro Wasylowycz Pawłyczko urodził się w galicyjskiej wsi Stopczatów 28 września 1929 r. w wielodzietnej rodzinie. Ciekawe, że datę urodzenia rodzice zapisali w przybliżeniu, bo zajęci ciągłą ciężką pracą, nie pamiętali jej w rzeczywistości. Matka mówiła Dmytrykowi, że przyszedł na świat, kiedy kopali ziemniaki. Drewniana przestronna chałupa Pawłyczków stała na wzniesieniu, skąd było widać bardzo daleko. Przyroda
Stopczatów oczarowywał nieprzemijającym pięknem, tak jak krajobrazy szewczenkowskich Moryńców czy frankowskich Nahujowic. W pięknej podgórskiej wsi pośród wysokich śniegów co roku rozbrzmiewały starodawne szczedriwki i kolędy, koło cerkwi na Wielkanoc dziewczęta prowadziły korowody i śpiewały wiosnianki, we wsi rodacy wyprawiali huczne wesela, które miały wyrazisty wygląd dramatu ludowego ze wszystkimi jego cechami, a rówieśnicy Dmytra i starsze pokolenie w dni powszednie i od święta ubierali się w barwne huculskie stroje. Jaskrawy koloryt huculskiego środowiska budził w duszach dorastającego pokolenia miłość do piękna we wszystkich jego przejawach. I codzienna praca przy inwentarzu oraz w polu, bez której żadna wiejska rodzina – czy bogata, czy biedna – przeżyć nie mogła, też była na swój sposób piękna, choć ciężka. Już od piątego roku życia Dmytro musiał pracować i jako pastuszek, i jako poganiacz. Ale świadomi rodzice, mimo wiejskiej codzienności, pragnęli dla wszystkich swoich pięciorga dzieci dobrego wykształcenia i jasnego losu. Wasyl Pawłyczko, rozumny i doświadczony Hucuł, niemało widział w swoim życiu. W czasach I wojny światowej uciekł z armii cesarskiej, wtedy też znalazł się jako jeniec wojenny w Kijowie. Właśnie proklamowano Ukraińską Republikę Ludową i Pawłyczko-ojciec cieszył się, że z niebytu powstaje Ukraina, wszak od małego był wychowany na „Kobzarzu” i pragnął Ukrainy jak Wielkanocy swojej duszy. Nawet niepiśmienna matka Dmytra cały „Kobzar” Tarasa Szewczenki znała na pamięć, jeszcze w wieku przedszkolnym deklamowali go też starsi bracia Dmytra. Talent do pisania wierszy przyszły poeta przejął od matki bardzo wcześnie, która wyśpiewywała swoje uczucia we własnych kołomyjkach. Ukończywszy naukę w wiejskiej szkole, Dmytro Pawłyczko wstąpił do gimnazjum w Kołomyi, gdzie sumiennie nauczył się języka niemieckiego i łaciny, od wieku młodzieńczego już biegle władał polskim, z czasem łatwo opanował wiele innych języków. Ówczesne galicyjskie gimnazja dawały należyte wykształcenie. Zdobycze lingwistyczne jeszcze ze szkolnych lat zapewniły Dmytrowi możliwość czytania w oryginale nie tylko Mickiewicza, ale i czerpania z dorobku kulturowego innych narodów z pierwowzorów, a w latach 90. przydały się do nauki innych języków i tłumaczeń dzieł literackich z polskiego, czeskiego, chorwackiego, słoweńskiego, węgierskiego, serbskiego, słowackiego, rumuńskiego, litewskiego, łotewskiego, białoruskiego, bułgarskiego, a także francuskiego, angielskiego, hiszpańskiego, portugalskiego i jeszcze kilku. Pawłyczko-poliglota w działalności translatorskiej zrealizował się chwalebnie. Wykształcony i świadomy narodowo, Wasyl Pawłyczko nieustannie pracował. Nawet kiedy u Pawłyczków spłonął dom, rodzice myśleli przede wszystkim nie o dachu nad głową, a o szkole dla dzieci, choć rodzinie przyszło mieszkać w stajni, dopóki krewni nie złożyli się na godny ich pozycji we wsi nowy duży dom. Początkowo Dmytryk uczył się w polskiej szkole w Jabłonowie, choć okazał się w klasie jedynym Ukraińcem. I to przy tym, że jego ojcu dyrekcja tej placówki oświatowej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zadeklarowała, że jeśli zamierza, by tu uczył się także młodszy syn, to starszy niech określa siebie jako Polaka. Właściwie w młodości w szkole Dmytro Pawliczko przeżył niemal to samo, co wcześniej Wasyl Stefanyk w Kołomyi. Pewnego razu chłopiec stanowczo odmówił przeczytania wiersza w pierwszej osobie, w którym miał nazwać siebie Polakiem. Za to został ukarany przez nauczycielkę: dostał dwadzieścia uderzeń linijką po palcach. Później w jednym z wierszy o tym wydarzeniu poeta pisał:
„Nauczycielka, cienka córka majora,
Krótkowzroczna siwa żmija
W czerwonym kapeluszu muchomora – za stolikiem, a przy tablicy – ja…
A panicze śmieją się zgniłozębo,
Podają mi z kąta miotłę,
A serce moje wali jak bęben,
A czoło pęka od śmiechu.
A pani w krzyk: »Z klasy won, rusinie!«”
Wiejski chłopiec, przyzwyczajony do ciężkiej pracy, podobnie jak bohaterowie Mykoły Winhranowskiego w jego genialnej „małej” prozie („Siromaniec”, „Gąsiątko”, „Pierwiosnka”), boleśnie przeżywał cierpienia nie tylko ludzi, ale i zwierząt domowych. W wierszu „Przyszedł kupiec o czerwonych oczach” liryczny bohater musi zaprowadzić na rzeź małe cielę i cierpieć z powodu jego śmierci oraz tęsknoty krowy z taką siłą, że od tej poezji czytelnikom napływają łzy do oczu:
„Przyszedł kupiec o czerwonych oczach,
Coś na podwórzu z ojcem rozmawiał,
A potem wyciągnął sakiewkę z pieniędzmi
I za moje dzieciństwo zapłacił.
Ubrałem się w nową koszulę
I, ocierając łzy po cichu,
Prowadziłem smutne cielę na sznurku
Do czarnej jatki za starym kupcem.
Widziałem słońce jak nóż we krwi
Tam, gdzie w lasach kończy się ziemia,
I myślałem: »Co, no co powiem krowie,
Kiedy zapyta, gdzie cielę?«”
Pieniądze, uzyskane przez rodziców za cielę, w tym wierszu stają się straszną zapłatą za dzieciństwo lirycznego bohatera. Trafna metafora uwypukla udrękę sumienia chłopca, jego wielką traumę duchową, ponieważ dla rodziców jest to konieczność jak najszybszego opłacenia podatków, a dla niego osobiście – groza tego, co się stało, wina wobec krówki, która nie może się uspokoić z powodu braku swojego cielęcia. Właśnie wysokie przeznaczenie mały Dmytryk intuicyjnie odczuwał już w bardzo młodym wieku. W balladzie „W Kosowie na Iwana” poeta gra swoim wyobrażonym spotkaniem z watażką opryszków Ołeksą Dowbuszem:
„Huculszczyzna jarmarkuje przy cerkwi.
Mówi Dowbusz do mojej mamy:
– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!
(A mnie pożera oczami).
Panienko, sprzedajcie mi tego chłopaka!
A moja matuchna,
Jeszcze młodziutka,
Zanosi się śmiechem, kwitnie:
– Kumie Ołekso! Dam wam go za darmo,
Ale niech podrośnie!”
Zostać opryszkiem w literaturze przypadło Pawliczce dopiero w latach 90., kiedy napisał tomy wierszy „Nostalgia”, „Za nas!”, „Nie zdradź!”, „Psalmy pokutne”, a także dobre dwa tuziny wyraźnie satyrycznych wierszy („List dobroczynnego wyborcy”, „Pobożni chachłowie”, „Dwieście trzydzieści dziewięć”, „Zakarpaccy Rusini”, „Patrzę na dumnego Bohdana” i in.). Buntownicza natura poety wyczuwalna jest w wielu jego wcześniej napisanych utworach. Podczas II wojny światowej hitlerowcy postawili przed kolo-
Dmytro Pawłyczko. 1953 r.
...kołomyjskim gimnazjalistom-nastolatkom stawiano wysokie wymagania: kto nie uczy się na „celująco” i „dobrze”, ten natychmiast wyjeżdża jako „ostarbeiter” do Niemiec na katorżnicze roboty. W tamtych czasach kołomyjskie gimnazjum oddzielał od żydowskiego getta zaledwie wysoki płot z drutu kolczastego. Gimnazjaliści, w większości zdolne dzieci ze wsi, ryzykując własnym życiem, przerzucali żydowskim rówieśnikom jedzenie, które dawali im rodzice, aby zjedli je w czasie przerwy: „Rzucałem chleb przez drut kolczasty. / Żeby poleciał za ciemną przestrzeń, / Za bagno, gdzie unosił się smród, / Przywiązywałem do chleba kamień / I ciskałem nim jak pociskiem… // A we łzach wracałem do matki, / A ona mówiła: – O, nie płacz, / Kamień, który poleciał z chlebami, / Ludziom Bóg w kalach obróci!” Poruszającym wierszem fabularnym z tego samego cyklu „Żydowskie melodie” jest poemat „Dzieci” o ukrywaniu przez wdowę po Marku Czeremszynie, Natalkę Semaniuk, dwóch żydowskich chłopców podczas niemieckiej okupacji, z ogromnym ryzykiem dla samej siebie. Bardzo dramatyczny w swej istocie wiersz „Sprawiedliwa”, w którym bezimienna matka nakłania syna, by zatrudnił się jako policjant, aby mogła ukrywać żydowskie dzieci. Syn zgadza się na haniebne stanowisko, lecz w pierwszym dniu pracy kończy życie samobójstwem. W każdym z wierszy cyklu „Żydowskie melodie” na pierwszym planie stoi ofiarna i szlachetna dusza właśnie ukraińskiego narodu, którego przedstawiciele świadomie podejmują ogromne ryzyko, by ratować ludzi innej narodowości. W 1944 r. rodzinę Pawlyczków spotkało wielkie nieszczęście: wraz z kilkoma innymi wiejskimi zakładnikami Niemcy rozstrzelali starszego brata Dmytra, Petra. Przy jego trumnie Dmytro Pawlyczko po raz pierwszy wystąpił jako poeta. Następnie w poemacie „Ognisko” w imieniu rozstrzelanego brata przekazał wszystkie cierpienia strapionej rodziny oraz historię powstania swojego pierwszego wiersza: „A nasz ojciec odkopywał mogiły, / Wciąż nie wierząc, że syna zabili. / Pod ziemią odnalazł mnie, / Poznał koszulę, płótno lniane, / Po haftowaniu poznał swoje dziecko, / Stratowane przez gestapowców w glinę. / Zmył mi z czoła łzami błoto, / Błagając: „Wstań, mój synku, wstań!” / Wynosił mnie na rękach z dołu / I płakał, jakby bił w dzwony, bez opamiętania. / A nasza matka upadła jak popiół / Na drogę pod furmankę, która mnie wiozła. / Wtedy to iść, umierając z rozpaczy,
Rozwiązywał mi przebite ręce, bojąc się tylko, by cierniste więzadło znów nie wbiło się w martwe ciało. Trumnę dla mnie robiliście w stodole, wtedy po raz pierwszy usłyszałeś głos losu – pisał na powiece, płacząc po cichu, swój pierwszy wiersz ołówkiem stolarskim”. A po wydarzeniach, które spowodowały narodziny tego wiersza, Dmytro czekały nowe, nie mniej straszne próby. Liryczny bohater tego samego utworu, w którym rozpoznaje się gimnazjalistę Dmytra Pawłyczko, wycieńczony pobiciami enkawudzistów i zwątpieniem w sprawiedliwość, w malignie widzi Piotra żywego, i to właśnie brat pomaga chłopcu przetrwać, bo katem okazuje się przebieraniec, chachoł Hlibka (Hlebka?). Starszy przekonuje młodszego, że Niemcom służyli ci sami, którzy służą sowietom: „Szybki w służbie, jak karabin maszynowy. / Robił to, czym Niemcy się brzydzili, / Więźniów wodził do piwnic, / W drut kolczasty wplątywał i bił, / Zapamiętaj: to Hlibka mnie zabił! / Wierzysz w krzyżową drogę swego narodu, / W jego niepokonaną szlachetną urodę; / Ja też wierzę, za ten naród umarłem. / Lecz spójrz teraz na odstępcę! / Pamiętaj swoich katów. W Jabłunowie / Biły cię dębowe klepki parkietu, / W twoją krew maczały szomponi / Kartawcow i Didenko – dwaj chachłowie!” Wymieniając prawdziwe nazwiska katów-enkawudzistów, którzy osobiście rozstrzelali dziesiątki żołnierzy UPA i niewinnych chłopów, poeta podnosi problem janczarstwa w kontekście narodu ukraińskiego połowy XX wieku. W 1945 roku Dmytro Pawłyczko, który miał wówczas ledwie 16 lat, wraz z kilkoma swoimi rówieśnikami epizodycznie włączał się w szeregi żołnierzy UPA. I choć chłopcom nie powierzano zadań bojowych, a setnik Spartan przeganiał chłopców, nakłaniając ich do pójścia do szkoły, ukrycie udziału w „banderowcach” po wojnie okazało się niemożliwe. Właściwie po wkroczeniu Armii Czerwonej na Prykarpacie Dmytro Pawłyczko, jak i jego młodzi towarzysze broni, zostali aresztowani. Prawie pół roku (od jesieni 1945 do wiosny 1946) chłopcy znosili okrutne tortury i przesłuchania w więzieniach w Jabłunowie i Stanisławowie. Co ciekawe, napisany znacznie później cykl wierszy Dmytra Pawłyczki „Pomajdanie” dotyczył wydarzeń Pomarańczowej Rewolucji, ale już wtedy poecie intuicja podpowiadała, że do przelewu krwi jest bardzo blisko. Inaczej z jakiej przyczyny przypomniałby sobie noc aresztowania swojego brata przez gestapowców i mądre zachowanie przedstawicieli pokolenia niewiele starszego od niego, którzy ratowali gimnazjalistów kosztem własnego życia: „Spałem. Spał brat Piotr, lecz w środku nocy łoże / Obudziły latarką niemi gestapowcy. Szepnął do mnie mój brat: „Nie martw się, bratanku, / Idź do szkoły, a ja za ciebie umrę w więzieniu”. / Był złoty miesiąc ze srebrną brwią, / Stawaliśmy w szeregu w smerekowym jarze. / Spartan powiedział mi: „Oddaj, dziecko, broń, / Idź do szkoły, a ja za ciebie tu umrę”.” Oskarżenie o udział w „dziecięcej setce” zostało przez enkawudzistów uszyte białymi nićmi. W końcu nie mieli wcale żadnych dowodów, ale niewiele brakowało do rozstrzelania lub wieloletnich obozów syberyjskich. Na szczęście dla Dmytra Pawłyczki wszystko zakończyło się mniej więcej szczęśliwie: wyszedł z więzienia żywy i nawet fizycznie nieokaleczony. Jednak w dalszym ciągu władza radziecka widziała w zdolnym galicyjskim młodzieńcu Dmytrze Pawłyczce jedynie „banderowca”, „nacjonalistę” i „wroga ludu”, dlatego torowanie mu drogi do literatury było z góry niemal niemożliwe. Wstęp na Uniwersytet Kijowski uniemożliwiono Pawłyczce całkowicie, mimo że Dmytro pomyślnie zdał egzaminy. Do Lwowa młodzieniec wracał na dachu wagonu, ryzykując życiem, ale zdążył jednak złożyć na czas swoje dokumenty o zdanych egzaminach wstępnych w Kijowie i zostać studentem lwowskim. Wiersze nawet zupełnie młodego Dmytra Pawłyczki zdumiewały głęboką znajomością życia (wystarczy wspomnieć jego pierwszy opublikowany wiersz „Dwie choinki”, 1954). Zjednoczenie ziem wschodnioukraińskich i zachodnioukraińskich w 1939 roku młodzieniec, a znacznie później, nawet na początku lat 50., oceniał wyłącznie pozytywnie: ojciec zawsze mówił, że Ukraina ma być jedna. Chwała władzy radzieckiej też nie była przypadkowa: Ukraińcy zachodni otrzymali bowiem prawo nauki w języku ojczystym przynajmniej w siedmioklasowych szkołach, pojawiły się książki i podręczniki w języku ukraińskim – oczywiście zaangażowane. Dmytro zestawiał własne dzieciństwo, wojnę i młodość studencką – i odnotowywał przewagi no-
Dmytro Pawłyczko i Ołeś Honczar. 1978 r.
...doby. Euforia była złudna, ale młodość zawsze jest romantyczna: „Jego wczesna poezja, naznaczona społeczną ostrością, czerpie z wrażeń jego dzieciństwa, które rzeczywiście było poddańcze i ciężkie. Ale choć ta poezja chciała być szczera, brzmiała jak kontrast wobec rzekomo już wolnej i szczęśliwej radzieckiej rzeczywistości, i dlatego była fałszywa” (Mykoła Żulynski). System totalitarny niewypowiedzianie ucieszył się pojawieniem się prokomunistycznego Pawliczki. Zapowiadano nowego Pawła Usenko albo kolejnego ujarzmionego Tyczynę. Tymczasem młody poeta wpada w „pułapkę swojego rozdwojenia” (Mykoła Żulynski). Stąd niedaleko do zdrady, o czym świadczy wiersz Pawliczki „Odpowiedź rodzicom”, demonstracyjnie wydrukowany w gazecie jako manifestacja lojalności wobec władzy radzieckiej, po przeczytaniu którego przez ojca na głos, jak wspominają starsi mieszkańcy Stopczatowa, matka padła z ciężkim atakiem serca. Jednak Pawliczko zdołał zdławić w sobie pragmatyka i niewolnika. Chociaż I. Hruszecki, osobisty przyjaciel L. Breżniewa, szef Zarządu Politycznego Prykarpackiego Okręgu Wojskowego, który brał udział w tłumieniu OUN i mieszkał w centrum Lwowa, pisał druzgocące donosy do Piotra Szelesta na Pawliczkę-poetę, chociaż Dmytro Wasylowicz musiał złożyć pełnomocnictwa redaktora czasopisma „Wszechświat”, chociaż były momenty, gdy nienawidzono go z obu stron: narodowo świadomi za jego przynależność do partii, komuniści – za patriotyzm i ukryty nacjonalizm, Pawliczko, jak mowa o tym w wierszu „Prawednica”, był gotów co najwyżej strzelić sobie kulę w skroń. W cyklu wierszy „Pokutne psalmy” liryczny bohater, na przykład, szczerze wyznaje się ze swojej własnej herezji, odstępstwa: „Nie byłem, Panie, bezbożnym, / Lecz nosiłem piętno niewolnika, / W imię prawdy kłamliwym słowem / Kalałem swoje usta i pióro. //Karmiłem zwierza własnym sercem, / By mniej żarł Ukrainę, / A moja cześć – straszna ofiara – / Krzyczała, stanąwszy na stosie”. Artysta określa siebie jako grzesznika, a własne grzechy – jako niezmazaną winę, jednak odrodzenie Państwa Ukraińskiego w latach 90. przekonuje go, że Bóg nie opuścił Ukrainy, a zatem przebaczył także i jemu osobiście: „I w czas, gdy zdawałoby się trzeba / Zapomnieć Twoje głuche wrota, / Widziałem, jak zszedłeś Ty z nieba / I zdjąłeś naszą matkę z krzyża. D. Pawliczko przenikliwie uświadamiał sobie, że skorzenie Ukrainy nie jest w mocy żadnego wroga. Przyczyną jej niezwyciężoności są sławna historia i przodkowie, potężni swoim państwowym rozumem i bohaterstwem, narodowy genofond, wolnościowa dusza. Poeta wierzył w niezniszczalność swojego narodu: „Ukraino, ty upojona Chmielem, / W twojej krwi – jego trąba; / Tym – jego płonąca siedziba / I trumna, gdzie spokoju nie ma”. Dokładniej nie sposób określić potężnego mentalnego usposobienia, siły ducha narodu. Pomyślnie ukończywszy Lwowski Państwowy Uniwersytet im. Iwana Franki, w 1953 r. Dmytro Pawliczko wstąpił do aspirantury, aktywnie zabrał się do pisania rozprawy kandydackiej. Prace literaturoznawcze tego artysty, pisane w różnych latach, jednoznacznie świadczą, że mógł on stać się wiodącym naukowcem, lecz poezja (a zawsze zajmowała pierwsze miejsce) wymagała coraz więcej czasu. W swoim czasie D. Pawliczko pracował w czasopiśmie „Żowtień” pod kierownictwem Hryhorija Tiutiunnyka, nawet kierował działem poezji w tym czasopiśmie. Gdy w 1953 r. ukazał się pierwszy zbiór wierszy „Miłość i nienawiść”, Dmytra Pawliczkę przyjęto do Związku Pisarzy. _________________ 1 Następnie Ołeksandr Biłasz także napisał muzykę do słów Dmytra Pawliczki do pieśni „Dwa kolory”, „Syberiacy”, „Atak”, „Okienko”, „Jawor i jaworowina”, „Dzwoni na gwiazdach niebo czyste” i wiele innych.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna KOWALENKO
*** I znów noże w mogile Szewczenki, I poświęcone szable w Jaru – na moskala nam przodkowie wyhodowali za to piekielne igrzysko zniewag.
I znów warzymy barbarzyńcom truj-ziele z wiekopomnych buntów hajdamaków, i siejemy wolność, niczym dziki mak, na wrogi lęk, na katowską bezsilność!
Lękam się, i nas osłabia wojna, dopóki za węgłem świat się cofa, I drży siła – jak mielizna... I swój swego zjadliwie przeklina...
Oprzytomniejmy! już wzburzony Dniepr niesie wrogą krew w morze Czarne I Tarasowe przejmujące “zwyciężyć!” rozpaczliwie znów nam żaru w piersi tłoczy i przymusza – aż do bólu od popręgów – nasz duch, tysiącleciami postarzały... ...Piołunowo między ramiona oddycha Ruś – by zdradą-rdzą nie stępiły się owe noże w mogile Szewczenki i te szable, poświęcone w Jaru!
***
Lisy szczekają na tarcze, Lecz słońce wstaje – na Wschodzie! M. Rylski “Słowo o matce”
A na nasze tarcze znów szczekają wściekłe lisy, A o nasze tarcze wyszczerbiły się moskiewskie włócznie. Lecz z wieków trzęsawisk ciężko wschód nasze Słońce toczy... Świecie wolny, a ty? Śmielej na lichą biedotę...
My wytężamy nadmiar naszą krew.. Podopieczny, wesprzyj! Niech usłyszymy rytm i głośną zwycięską rymę! Nam – nasz Krym, a nie Rzym! Nie Sybir – nasze Południe i Północ, oraz zraniony Wschód i rozśpiewane trzecie kury...
Nam tylko nasze – po Ruś. Po prarodzinnego Rodu łany... Szczeka lis na tarcze: gonimy zwierza w sieci! Gonimy!
*** Bucza ka-to-wa-na... Mózg podnosi wrzawę... Buch-ka w piersi, męką-piekłem męczy... Zsuwam s-sukom pętle ciężkich przekleństw: łupiona mokszą-błotem imperialna pleśń – zgiń w Lete pleśnią, licho pokraczne!
Wyrodku-orku, z Oriów krwi nie stoczysz: w nas żywosiła rodu studnia wieszcza: nam dziewięciosiłę wolność od wieków wróżono, my nad światami kutymi duchem wyżsi jesteśmy!
Ziemio zroszona, potupem raszy zraniona, – zagoić! Zdołamy! I Jaryną obsiejemy się! Świat nieopamiętany nas pozna mesjaszem, my, już poznani, świat sobą ograniamy!
Bucza ka-to-wa-na Bucha boleśnie w piersi... Przeżyjemy! Wytrwamy! Jesteśmy my zawsze – i będziemy!
*** Biała Ruś, ty już mi nie biała, Sieroto, pasierbico moskwy.
Jak łuku łukawegoś się nauczyła – Na onuce zbyć chorągwie?
Ja zaś twojego Kupałę przyjaźniłam Do swego szczerego jestestwa; Jego pieśń na moskiewskie widły Nie oddaj wiecznie niemowieć.
Biała Ruś, ty już mi nie biała, Bo cię zacisnął czarny strach, – Bo horda z twojego kraju celuje W nasze z rodu rodne RUSKIE pra.
Ranami Ukraina zakrwawiła, Z nami świat świta przeciw złu… Biała Ruś, we mnie ty bólem białym I swoim milczeniem zapiekłaś się.
*** Za wojną – wojna. Znów moskal po stepach złowieszczy, znów zbuntowana Ruś goni genami gwar gęsty… Znów zbuntowaną Ruś etapu-je w nowe sołowki zakolysana w drut, wyzwolicielka matka-moskowia. Znów gułagi nowe filtracyjne nowe obozy… Lecz wciąż te same workuty, taganrogi, biełomory, norylskie… I nie zapomniane “sprawy” – te, co “wiecznie przechowywać” – ukraińskie – odczytują znów fsb-owskie nowe szulery. A mnie w pamięci – w trzy sztychy, w trzy wieki głębokie – ze Słobożan i Siczy moich przodków siwe ucieczki. Wyzwolicielko-matko, wyzwalałaś ty i ich spod biczów z prarodzinnych ziem, nam pod słońcem od wieków przeznaczonych. A mnie w pamięci mojego pradziada dzwonów płacz – w nieschodzony Sybir, co schodził go na krzyż zgolony. A jeszcze pradziad leśnik… A jeszcze pradziad kułak-siewca… A jeszcze... matkę twoją by tak! – Wszyscy przez ciebie obnażeni i ogoleni! A jeszcze koniuch mój dziad. A jeszcze i ojca – gniłą sumę. Ty ode mnie i mnie wyzwalałaś w czerwone surmy…. Za wojną – wojna. I twojeż – za tobą więzienia: już zbuntowana Ruś goni geny gęste na szturmy wyzwalać i ciebie, moksza-matko, w twojąże kołymę.
Za wojną – wojna.
*** Co tobie, wuju, tam – w petersburskiej zakamarku? Przodków naszych żółte kości nie uwierają? Tutaj domownik samogrodzki na ciebie tupie: rasza zagnieździła nasze rokowisko kulami –
i łupie licho. Puszczyk ci nasz nie pohukuje? Serce nie puka Buczą i Mariupolem? Matka-Ukraina nie zawodzi czarnymi dźwiękami? Co tobie, wuju, tam – pod czerwonym kopułą?
Tyś przecież Czujczenko! i czołobitnyś putinowi, a w trzy zgięcia – “nacików” nabanderowanych... Zerwany z korzenia, – oddaliłeś się bezdrożami... Świat między nami, wuju, obcyje darniami.
Wnuki śpiewają “w ługu kalinę” rozweselone!
“Sławę Ukrainie” świat gwarzy ufnie! Co tobie, wuju? Diabła jakiegoś wcielono? Ty – obok kata! Ty we mnie – bólem-wyrwą!
Tyś mi się przywidział, niczym z pola Błądnego, – tego, co w Diedowie, co pod parami kucyjskimi. Gdzie twoja rodność? Skąd taka nagana? Krew zdziczała – ciemną z ciebie stróżką.
Może... A, możeż... tatusiowy bracie zruszczony... Wiotka Hetmanka, wiedz, jeszcze w kolano chyli się; i staw pod Brzozowym obficie wzdycha czaplami; czerwiec podparł Sokurówkę na słoneczników kulach...
Co tobie, wuju, tam, w petersburskiej zakamarku? Rodnego rodu martwi i żywi nie uwierają? Rasza zagnieździła nasze rokowisko kulami... I domownik samogrodzki na ciebie tupie...
Kontrnatarcie A chmury ciężkie – niczym dywizja czołgów – na jesień… Celowo na północ dremną – rakiety topoli. Skacze mój duch ponad orków rudymi pokosami – Spętany ukrami lichotą moskiewskich swawoli.
A świat wokół mnie – spłoszona przestrzeń migracji: ptaków i ludzi, i strasznych cudzoziemskich istot… Jak wyraj bolesny – moja żółto-niebieska nacja – Gnieździ te przeloty z nizin i wysokości.
A wrzesień ulewy wzięły w nieprzełamaną oblężenie: I siwym potopem zrywają wrogi ponton. Ja kontrnatarcie... Mój postępu rytm i ton Przybliżył na oddech wyczekiwaną od wieków zwycięstwo – nad zmierzchem ostatnim czerwonych kremlowskich rotund.
A chmury ciężkie, niczym dywizja czołgów – na orków...
*** Słyszę: płyną ognie przeze mnie, Stugnami stęka step nasz prastary… Słyszę: skacząco krzepnę w strzemionach – Bóg nasz zapomniany woła na wiec.
Widzę: w niebieskie Swaroga koło Złoto krzeszą miecze na krzyż. Słowo powstało osią – i na alarm! Rodna modlitwa odstrasza nieczystość.
Iskry zygzaka – w duszy krzykiem, w ciemność wieków i w namuły kąpielisk … Duch dziwności z praojcowskich nastojów niemocy krewne ukraińskie pali.
Wnuki dażbogowe w znoszonych łachmanach wiary obcej jeszcze nie zmarniały. Buntem bandażuję rodu niepamięć, Przodkom patrzę w zabolały Wyraj…
给予, mój praRODZIE, siły pomocne: Zwołajmy żywioły okrzykiem prawym – Ruś-Ukrainę uleczyć w sieczy I zgubę uczynić moksza-barbarzyńcom…
Słyszę: ogniami w Słowo płynę ja…
*** A zwycięstwo będzie. I będzie sąd: Kto jak je kuł i jak podkuwał... Kto z tarczą i za nie – choć na tarczę, A kto strzegł węgłów i ciepłych kryjówek.
Kto kaleczył na froncie – i znów na front (jemuż nie słowiki, a kule ćwierkały), kto z kupioną chorobą – na peron uciekał siebie – świat za oczy – spłoszony...
Kto niezdradziecko między ruinami dzielił wodę dziesięciu po łyczku; kto konwój humanitarny dzielił między złodziei i po zamorskich ucztował egzotykach.
Kto przy sercu grzał żółto-niebieskie, kto w zanadrzu miął czapkę popandopały i oddawał kraj s-sukom za niedopałek...
Podnosi wschód prarodzinne geny chorągwi – I zwycięstwo będzie. I będzie sąd. ...Byle tylko było zapytać z kogo.
*** Te czarne trumny płyną, niczym łodzie do brzegów. I każdy – do swojego... Na włóczniach świec zapalonych – synowie i gdzieś jeszcze niedaleko zwycięstwo...
I ból jeszcze taki głęboki – w gdzieś... I bezświat jeszcze taki mroczny... I nocy bezsennych bachmuty i bucze... I ten wyryty okop moich piersi,
dzie całą Ukrainę chce się utaić, obronić, otulić, ukryć… od moskiewskoustych zwierzo-oprawców, tej wojny krwawych wojowników!
Boże mój, ratuj i zachowaj! Poślij naszym Aniołom wsparcie! ...Na włóczniach zapalonych świec – synowie... A zwycięstwo – do świtu – się opóźnia.
*** My narostiliśmy korę Dębu Żeleźniaka, My wzmocniliśmy się w korzeń Ruś nas trzyma wiązka.
My rozpostarliśmy koronę Świata na widnokrąg. My – w walce i w zbroi, My od wieków tutaj!
Zgiń, dwugłowe stado, wybrydzone w Moskwie, ty sobie naprzykrzyłeś w piekle na napiwki
Zakopać się tobie dość na ukraińskie ziele żeby po twoim rodzie nasienie nie wyrosło.
Zniknij w konwulsjach agonii, W pętli własnych więzów... My – w walce i w zbroi: Nasze od wieków tutaj!
Tłumaczenie maszynowe
W muzeum pamięci Mykoły Łysenki (Muzeum wybitnych działaczy ukraińskiej kultury) trwa unikatowa wystawa “Mykoła Łysenko w Lipsku: etapy kształtowania się muzyka i kompozytora. W 155. rocznicę ukończenia konserwatorium Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego”. Walentyna DAWIDENKO, dziennikarka, pisarka Zdjęcia Anastasiji TELIKOWEJ Wystawa reprezentuje ważną stronę w twórczej biografii Łysenki, który świadomie wybrał edukację muzyczną jako zawodową, wbrew ówczesnym wyobrażeniom, że szlachcicowi przystoi jedynie amatorskie zainteresowanie muzyką. 8 września 1867 roku o dziewiątej rano dwudziestopięcioletni Mykoła Łysenko wyrusza do Lipska – Lipska, by uczyć się w konserwatorium Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego, jednym z najlepszych w Europie. Jedzie dyliżansem z kijowskiego biura dyliżansów na Podolu (budynek z 1850 roku zachował się), i kiedy “trąbka konduktora zatrąbiła odjazd”, trochę się zasmucił. Ale nabrał otuchy, wspomniawszy, że jedzie dla swojego upragnionego marzenia. Arcydzieła zachodnioeuropejskiej sztuki muzycznej nie tylko uczynią go przekonanym Europejczykiem w szerokim znaczeniu tego słowa, ale także posłużą ukształtowaniu go jako zawodowego muzyka, otworzą perspektywy występowania w europejskich miastach. A także przyczynią się do rozwoju talentu kompozytorskiego. Celem wystawy jest odkrycie prawdziwego znaczenia lipskich studiów Mykoły Łysenki w kształtowaniu twórczego stylu i umiejętności zawodowych oraz, w konsekwencji, jego własnego wkładu w kształtowanie ukraińskiej pedagogiki muzycznej i kultury muzycznej końca XIX – początku XX wieku. O pobycie Mykoły Łysenki w Lipsku i dwóch latach nauki w konserwatorium (1867–1869), jego spuściźnie muzycznej z tego czasu, a także o wysokiej ocenie jego twórczości świadczą dokumenty archiwalne miasta Lipska, niemieckojęzyczne encyklopedie. Tak, rejestr matrykulacyjny konserwatorium z lat 60. XIX wieku zawiera numer porządkowy wpisu 1397 i adnotację “Lissenko Nikolas z Kijowa…”. Oprócz zajęć w konserwatorium, Łysenko brał prywatne lekcje u niektórych profesorów i samodzielnie studiował poszczególne dyscypliny teoretyczno-muzyczne, opanowywał grę na skrzypcach i organach oraz brał dodatkowe lekcje kompozycji i teorii muzyki. Jego pedagogami byli znani w Europie muzycy Carl Reinecke, Ignaz Moscheles, Ferdinand David, Ernst Wenzel, Ernst Friedrich Richter, Robert Benjamin Papperitz. W wolnych chwilach odwiedzał operę, galerie obrazów, kościół św. Tomasza, Gewandhaus. Życie muzyczne Lipska i w tamtych czasach było różnorodne: koncerty muzyki akademickiej odbywały się w sali Gewandhaus. A muzykę duchową wykonywano w kościołach, głównie w kościele św. Tomasza. Łysence najbardziej podobały się koncerty akademickie. Na fotografiach, które zaprezentowano w ekspozycji, znajduje się budynek konserwatorium z pierwszej połowy XIX w., Gewandhaus za czasów Łysenki, budynek przy Nürnberger Straße 17, gdzie wynajmował mieszkanie. W czasie nauki młody muzyk napisał kilka utworów instrumentalnych. Pierwszą w wykazie utworów Mykoły Łysenki klasyczną kompozycją fortepianową jest “Suita ukraińska w formie dawnych tańców na podstawie pieśni ludowych”, op. 2. We współczesnym muzykologii zaznacza się, że ma ona charakterystyczne cechy wczesnego modernizmu. Na wystawie po raz pierwszy zaprezentowano autografy utworów Łysenki, napisanych w ciągu dwóch lat nauki w Lipsku. W nich kładziono podwaliny pod Łysenkowe modele narodowego języka muzycznego i stylu, szczególny stosunek do ogólnoeuropejskich osiągnięć oraz samych sposobów ich wnoszenia do rodzimej kultury muzycznej. W konserwatorium kontynuował studiowanie sztuki klawiszowej wielkiego niemieckiego kompozytora J.S. Bacha. Potem swoim uczniom mówił: “Bach – to wasz powszedni chleb”. W Lipsku Mykoła Łysenko wydrukował trzy zeszyty zbioru ukraińskich pieśni ludowych, które zaaranżował. Tutaj też rozpoczął pracę nad “Muzyką do Kobziarza Tarasa Szewczenki”. Na prośbę lwowskich muzyków pisze “Testament” do słów Szewczenki. Łysenko wytrwale przyswajał kurs konserwatoryjny. Dzięki utalentowanej i sumiennej pracy czteroletni kurs nauki ukończył w dwa lata. Głównym utworem wykonanym na egzaminacyjnym wieczorze dyplomowym był IV Koncert fortepianowy Beethovena. Do jego pierwszej części Łysenko napisał własną kadencję. Lipska prasa odnotowała wybitny sukces młodego muzyka kilkoma pochlebnymi recenzjami. Gazeta “Leipziger Tageblatt” 10 kwietnia 1869 roku pisała: “Wykonanie pana Mykoły Łysenki z Kijowa było doprawdy wybitne. Pierwszą część bardzo trudnego koncertu Beethovena przeprowadził z natchnieniem i artyzmem. Błyskotliwa kadencja, jak słyszeliśmy, należy do samego wykonawcy”. Już w naszych czasach została ona zrekonstruowana przez kijowskiego kompozytora, wykonawcę i pianistę Mychajła Stepanenkę. Dyplom Konserwatorium Lipskiego, gdzie M. Łysenko ukończył swoją edukację muzyczną w 1872 roku, oznaczony jest w “Katalogu wystawy poświęconej Mykole Łysence z okazji 85-lecia urodzin i 15-lecia śmierci” (Kijów, 1924 r.) numerem 536. W 17-tomowej niemieckiej encyklopedii muzycznej “Muzyka w historii i współczesności” (wydawnictwo Bärenreiter, Kassel) zaznacza się, że “Łysenko był najwybitniejszym ukraińskim kompozytorem swoich czasów, etnografem, pianistą, dyrygentem chóralnym i nauczycielem muzyki”. Po raz pierwszy utwory Mykoły Łysenki, napisane podczas nauki w Konserwatorium Lipskim Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego, może posłuchać każdy ze zwiedzających muzeum, dzięki kodom QR umieszczonym w ekspozycji wystawy “Mykoła Łysenko w Lipsku”. A z tematycznej wycieczki dowiecie się o mało znanych i barwnych epizodach jego podróży “po naukę do Niemców”. Najbardziej ciernistą, zapewne, była droga dyliżansem do Lwowa, która trwała ponad cztery doby, bo 25-letni pasażer zatrzymywał się na nocleg w miasteczkach powiatowych i odnotuje, że “dyliżans ma tę niedogodność, że wszystko robi się na polecenie konduktora”. Spostrzegawczy młodzieniec opisze w listach także starożytne ruiny zamku w Korcu i Nowogród Wołyński, barwne stroje miejscowej ludności i zauważy, że “ziemia Drewlan pod wieloma względami i dziś przedstawia się interesująco ze względu na swoje starożytne pozostałości”. Ze Lwowa wyruszy pociągiem do Krakowa, a do Lipska dotrze dopiero tydzień po wyjeździe z Kijowa. W ekspozycji zaprezentowano po raz pierwszy autografy utworów Mykoły Łysenki z okresu lipskiego z kolekcji muzealnej oraz fotografie znaczących zabytków historycznych miasta z tamtej epoki, w szczególności konserwatorium i Gewandhaus. Wystawa potrwa do 10 grudnia. Nasi partnerzy: Goethe-Institut Ukraine, Międzynarodowa Fundacja Iwana Franki. Zapisy na tematyczną wycieczkę “Mykoła Łysenko w Lipsku”: (044) 288-06-18; (044) 289-02-91; (063) 724-21-98; (050) 353-59-75 (Viber); (068) 703-31-83 (Telegram). Fragment ekspozycji. Na banerze powiększone zdjęcie 25-letniego Mykoły Łysenki. W oryginale na odwrocie podpis: "Ukochanej siostrzyczce Sochwijce i bratu Mychajłowi od Mykoły na pamiątkę. 10 kwietnia 1868 r. Lipsk" Dyrektor muzeum Olha Hural, Walentyna Dawidenko, koordynatorka programów kulturalnych Goethe-Institut Ukraine Liza Sirenko Muzyk, wolontariusz i skrzypek, artysta ludowy Ukrainy Kyryło Stecenko i koncertmistrz Natalija Stroczan
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowie odbyło się forum „Decentralizacja kultury: wyzwania i perspektywy reformy. Odbudowa wspólnot przez kulturę”. Podczas modułu „Przekształcanie sieci kulturalnych we wspólnotach” uczestnicy omówili wyzwania, z którymi mierzą się ośrodki kultury, pomysły na ich rozwój oraz inicjatywy legislacyjne dotyczące rozszerzenia uprawnień organów samorządu lokalnego w zakresie świadczenia usług kulturalnych. Zastępczyni przewodniczącego Komitetu Rady Najwyższej Ukrainy ds. polityki humanitarnej i informacyjnej Jewhenija Krawczuk podkreśliła wagę forum jako platformy do prezentacji udanych praktyk kulturalnych, w tym przekształcania muzeów, bibliotek i klubów w nowoczesne i efektywne instytucje kultury. Dyrektorka Departamentu Odbudowy i Kulturalnej Reintegracji Deokupowanych Terytoriów Ministerstwa Kultury i Komunikacji Strategicznej Diana Trima zaprezentowała wyniki ogólnoukraińskiej ankiety „Wyzwania rozwoju kultury we wspólnotach”, w której wzięło udział 855 wspólnot. Ankieta podkreśliła znaczenie wspólnych wysiłków wspólnot i ministerstw w pokonywaniu wyzwań kulturalnych w czasie wojny. Według słów Diany Trimy 60% respondentów wskazało potrzebę wymiany doświadczeń jako jeden z priorytetów rozwoju sektora kultury, zwłaszcza w warunkach niedoboru kadr. Ponadto 67% wspólnot poparło przyznanie lokalnym radom uprawnień do kształtowania sieci instytucji kultury. Ten fakt świadczy o dążeniu wspólnot do większej autonomii i zaangażowania w rozwiązywanie spraw w dziedzinie kultury na miejscu. „Wyniki ankiety pokazały, że większość odbiorców usług kulturalnych stanowią osoby w podeszłym wieku, młodzież i rodziny, które często zwracają się do instytucji kultury po psychoemocjonalne odprężenie. Najbardziej popularne pozostają biblioteki i kluby, które mają szeroką sieć w regionach”, – zaznaczyła ona. Zastępca dyrektora Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Wspólnot Ihor Abram’juk podkreślił: „Szczególne znaczenie dla nas mają ośrodki kultury, gdzie ludzie mogą się uczyć, komunikować, rozwijać twórczość i regenerować się po ciężkich wydarzeniach. To miejsca, w których każdy może poczuć siłę ducha wspólnoty i zrozumieć, że nasze osiągnięcia i kultura mają wartość, której nie wolno stracić. Jeśli będziemy oszczędzać na kulturze, przybliżymy kolejną wojnę”. Forum „Decentralizacja kultury: wyzwania i perspektywy reformy. Odbudowa wspólnot przez kulturę” zorganizowano w ramach Projektu USAID „GOVERLA” z inicjatywy Komitetu Rady Najwyższej Ukrainy ds. polityki humanitarnej i informacyjnej we współpracy z Ministerstwem Kultury i Komunikacji Strategicznej oraz Biurem Wsparcia Odbudowy przy MKSK.
Według informacji Ministerstwa Kultury i Strategicznych Komunikacji
Tłumaczenie maszynowe
Roman KOWAL, Klub Historyczny „Chołodnyj Jar”
22 października 2024 r. wraz z Ołeksijem Muszakiem wyruszyliśmy z Kijowa na Chmielnicczyznę, na stację Balin, gdzie w czerwcu 1919 r. zakończyło się życie pułkownika Armii UNR Petra Bołbochana, aby rozpocząć przygotowania do godnego uczczenia jego pamięci. Z Kałusza do Balina przyjechał nasz towarzysz, rzeźbiarz Ihor Semak, autor Pomnika ochotników kozackich w Chołodnym Jarze. W naradzie jednomyślnych wzięli udział deputowany Rady Rejonowej Kamieńca Podolskiego Wołodymyr Baranowski, przewodniczący gminy Smotryniec Ihor Jałocha, starosta okręgu starostwa Balin Mychajło Berezhanski, przewodniczący Proświty w Kamieńcu Podolskim Sławko Poliatynczuk oraz inni dobrodzieje.
Wszyscy zebrali się przy pamiątkowym znaku Petrowi Bołbochanowi, postawionym w 2005 roku. Niestety marmurowa płyta została umieszczona poniżej peronu, w zagłębieniu, a napis na niej jest niewyraźny – aby go odczytać, trzeba podejść bardzo blisko. Postanowiliśmy nie łączyć naszego projektu z istniejącym. Dość już stawiania naszym bohaterom pomników w krzakach! Dlatego zaproponowałem postawienie pomnika tuż przed historycznym budynkiem stacji, aby Bołbochan stał się duchowym sercem tego terytorium, na którym spoczywa. Wszyscy się z tym zgodzili. Ale wtedy niespodziewanie przyłączył się do nas naczelnik stacji. Oczywiście musiałem zapytać go o zdanie. Naczelnik stacji nie ucieszył się z naszego pomysłu.
– A może on tu komuś będzie przeszkadzał? Lepiej postawić go tam, obok tej płyty, tam nikomu nie będzie przeszkadzał.
Oto śmieszno-gorzka prawda życia! Pomnik ukraińskiego wodza „komuś będzie przeszkadzał”! Ciekawe, czy naczelnikowi stacji „przeszkadzałby” pomnik jakiegoś sowieckiego „bohatera”?..
Ihor Semak, Roman Kowal, Ołeksij Muszak
Po tym ja – już nie najbardziej przychylnym tonem – krótko zadałem ostatnie pytanie: – A jeśli kierownictwo wyda rozkaz, to wykonacie? – Tak – z gotowością odpowiedział kierownik stacji. No i dobrze.
List do kierownictwa „Ukrzaliznycji” Klub Historyczny „Chołodnyj Jar” oraz Fundacja Charytatywna „GloryUA” już przygotowali. I oczywiście liczymy na pozytywną – państwową! – decyzję. A tymczasem ofiarowałem dla chlebodawców gminy Smotryniec oraz Balińskiego okręgu starostwa po dwa egzemplarze naszej z Jurijem Juzyczem książki „Petro Bołbocz an. Wspomnienia, świadectwa, dokumenty”. Niech pracują! Niech oświetlają promieniami chwały zaporożców Bołbochana, kozaków i kozaczek ziemi, która na wieki przygarnęła naszego przyjaciela! Dziękuję za pomoc w organizacji podróży Wiktorowi Prytuliakowi, Ruslanowi Jołtuchowskiemu, aktywistom WO „Swoboda”, zwłaszcza Wołodymyrowi Baranowskiemu, a przede wszystkim Ołeksijowi Muszakowi, który był inicjatorem pomysłu uczczenia drogiej nam osoby i organizatorem pierwszej podróży na stację Balin, do pułkownika Bołbochana.
Przypominam, że 5 listopada 1918 r. Hetman Ukrainy Pawło Skoropadski za zwycięskie walki 2. Pieszego Zaporoskiego Pułku Petra Bołbochana nad Rosjanami (w obronie ukraińskiej granicy) podniósł go do stopnia pułkownika Armii Państwa Ukraińskiego z sformułą „Za błyskotliwą służbę Ukrainie”. Była to ocena zawodowego wojskowego, generała porucznika Pawła Skoropadskiego. Nawiasem mówiąc, zamierzamy uczcić także jego – Hetmana Państwa Ukraińskiego. A tymczasem rzeźbiarz Ihor Semak już rozpoczął pracę nad szkicem przyszłego pomnika pułkownika Bołbochana – twórcy ukraińskiego wojska, które i dziś kontynuuje swoją ciężką walkę z historycznym wrogiem.
Tłumaczenie maszynowe
Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Wojna zmieniła strategię pisarską autorów książki „Wielowiekowa literacko-artystyczna broń ukraińskiego zwycięstwa” i skierowała główne ścieżki oraz zadania rozwoju kultury narodowej na aktualne poszukiwania kreatywne, aby zachować w tym dziele dorobek kultury ukraińskiej, która od tysiąca lat przeżywa wojnę z krajem-agresorem. Wałerij Bitajew, Władysław Kornijenko oraz Jurij Mosenkis odzwierciedlili w formie literacko-artystycznej przebieg dziesięciowiekowej walki, wytrwałość i niezłomność narodu ukraińskiego, męstwo i heroizm Ukraińców przez pryzmat naszej kultury. Jest to dzieło, w którym w formie literacko-alegorycznej odzwierciedlono heroiczną walkę narodu ukraińskiego, przerażającą rzeczywistość wojny kulturowej oraz siłę ukraińskiej broni duchowej. Autorzy, broniąc zasad paradygmatów kulturowych we współczesnej literaturze, stworzyli swoje dzieło jako projekt indywidualny zarówno pod względem formy, jak i struktury oraz osobliwości interakcji podczas. Wołodymyr STECIUK. Po zajęciu Wuhłedaru przez raszystów w mediach społecznościowych pojawiło się bardzo bolesne pytanie dotyczące kolejnego, zbyt spóźnionego wycofania ukraińskich pododdziałów z niemal otoczonego przez wroga miasta, co doprowadziło do znacznych strat wśród personelu heroicznej 72. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. Czarnych Zaporożców, która go broniła. „Najwyższe dowództwo zdradziło 72. brygadę w Wuhłedarze” – pisze na swojej stronie na Facebooku ekspert wojskowy, weteran wojny Mykyta Bak. Według niego najlepsza 72. brygada, która heroicznie broniła Kijowa, a do tej pory Wuhłedaru, tak i nie otrzymała rozkazu wycofania. Jak donoszą eksperci, znalazłszy się pod piekielnym ogniem wroga, ukraińscy wojskowi nawet nie zdołali ewakuować wszystkich rannych i wielu żołnierzy rzekomo dostało się do niewoli. Istnieją informacje o schwytaniu i rozstrzelaniu przez raszystów na jednej z pozycji 5 ukraińskich żołnierzy, a także o utracie na trasie odwrotu niemal trzydziestu osób, które uznaje się za zaginione bez wieści. „Dowództwo powinno było wydać rozkaz o zorganizowanym wyjściu z Wuhłedaru jeszcze 24-26 września, czyli faktycznie na tydzień przed tym, jak miasto zostało utracone” – uważa ekspert wojskowy, znany dziennikarz, redaktor naczelny wydania „Cenzor.NET” Jurij Butusow. Przy tym dziennikarz zaznaczył, że nie otrzymawszy rozkazu od dowództwa OTU „Donieck” (pułkownik Łucenko), dowództwo 72. brygady musiało na własną odpowiedzialność przeprowadzić wycofanie ostatnich pododdziałów osłonowych z powodu niemożności dalszego prowadzenia obrony (podano za publikacją na stronie https://prm.ua/). Wyższe dowództwo wojskowe oczywiście próbuje teraz jakoś tłumaczyć nieczasowe wycofanie z Wuhłedaru, ale kto wyjaśni dość dziwną prawidłowość, z którą od czasu do czasu stykają się właśnie najlepsze ukraińskie jednostki. Udało im się odtworzyć i przekazać w książce właśnie charakter narodu ukraińskiego, jego rdzenną istotę, która polega na połączeniu heroiki z liryką. Biorąc pod uwagę płodną i wieloletnią działalność twórczą Wałerija Bitajewa, Władysława Kornijenki oraz Jurija Mosenkisa, skalę i artystyczną wagę „Wielowiekowej literacko-artystycznej broni ukraińskiego zwycięstwa” dla teraźniejszości i przyszłości, kulturowo-polityczny wkład dzieła w integrację i popularyzację sztuki ukraińskiej we współczesnym europejskim kontekście globalnym, a także wkład w walkę kulturową przeciwko jakiejkolwiek ludobójczej ideologii, uważam, że ta książka zasługuje na wyróżnienie najwyższą nagrodą w dziedzinie literaturoznawstwa i kulturoznawstwa, którą bez wątpienia jest Narodowa Nagroda Ukrainy im. Tarasa Szewczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
jednostki wojskowe z najbardziej zmotywowanym i zdolnym do walki składem osobowym, kiedy wskutek spóźnionych decyzji wyższego dowództwa wojskowego o wycofaniu się z pozycji, w obliczu groźby okrążenia, faktycznie oddawano je wrogowi na pastwę? Pierwszym najgłośniejszym i wyjątkowo dotkliwym skutkiem takich nieterminowych decyzji o wycofaniu stał się iłowajski kocioł,
potem – debalcewski, potem nastąpiła kapitulacja wobec wroga na pastwę bohaterskich kiborgów z lotniska… W okresie pełnoskalowej inwazji smutny rachunek takich spóźnionych decyzji kontynuowano w Mariupolu, gdzie do ostatniego trzymano na rubieżach obrony bohaterskich obrońców miasta oraz „Azowstal” z legendarnego pułku „Azow”, podrozdziałów piechoty morskiej, straży przybrzeżnej Państwowej Służby Pogranicznej Ukrainy, policji patrolowej i obrony terytorialnej. A potem, za pośrednictwem ONZ i Czerwonego Krzyża, haniebnie oddano wszystkich obrońców wrogowi do niewoli, gdzie bohaterscy obrońcy Mariupola przebywają w większości także do dziś. Tak samo trzymano do ostatniego na doszczętnie zniszczonych pozycjach bohaterskich obrońców Bachmutu, nazywanego w ludzie miastem-twierdzą za swoją wytrwałość. A potem nastąpiła heroiczna obrona Awdijiwki, która również zakończyła się spóźnioną decyzją o odwrocie, ciężkimi stratami, a dla niektórych niewolą, a nawet rozstrzelaniem. Według różnych szacunków, w wrogiej niewoli znalazło się wówczas od 100 do 800 ukraińskich obrońców. Eksperci wskazują również na znaczną liczbę rannych i zaginionych bez wieści. I oto taka sama historia ze spóźnionym wycofaniem jednostek wojskowych wydarzyła się w Wuhłedarze, kiedy pod szalonym naciskiem i bezlitosnym ostrzałem artyleryjskim rosjan ukraińscy obrońcy musieli opuścić jeszcze jedno miasto... Czy nie wydaje się wam, panowie, że taka wytrwała i niezwykle smutna sytuacja, która niezmiennie utrzymuje się przez dziesięć lat rosyjsko-ukraińskiej wojny, bardziej przypomina planowe oczyszczanie najbardziej świadomej bohaterskiej części ukraińskich obrońców – że tak powiem, „denazyfikację” w terminologii agresora, niż rozsądne planowanie i prowadzenie operacji wojskowych? I jednocześnie, jako akcja wychowawcza dla innych, mówiąc: będziecie dalej stawiać opór, z wami będzie to samo. Czy nie w tym celu coraz częściej wrogie zbrodniarze wojenni dokonują egzekucji wziętych do niewoli ukraińskich żołnierzy? Więc czy warto się dziwić, że mamy teraz spore problemy z mobilizacją, gdy TCK polują na osoby podlegające obowiązkowi wojskowemu niemal po całym kraju? Zatem po Iłowajsku był Mińsk–1, po Debalcewem – Mińsk–2, po sabotażu przygotowań wojskowych do możliwego rosyjskiego ataku i wreszcie po pełnoskalowej rosyjskiej inwazji był Stambuł–1. Po utracie Awdijiwki odbył się Globalny szczyt pokoju w Lucernie (Szwajcaria). Sądząc po wszystkim, preludium do kolejnego Globalnego szczytu pokoju–2 i tzw. pokojowych rozmów Stambuł–2 ma stać się pokrowski kocioł. Czy jednak ta dla nas zbyt smutna prawidłowość zostanie wreszcie pokonana i czy rzeczywiście zakończymy zwycięsko dla nas decydującą bitwę z imperium zła – kurskim łukiem i krymskim kotłem? Chciałoby się wierzyć, że wraz z forsowaniem właśnie tej zwycięskiej wersji u dowództwa wojskowego i bohaterskich żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy zwlekania już nie będzie.
Tłumaczenie maszynowe
Ołena ŁOHINOWA, młodsza pracownica naukowa Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka. „Już dawno nie ma go na tym świecie. A jego pieśni codziennie aktywnie wpływają na naszą teraźniejszość. Brzmią nie tylko w salach koncertowych. Brzmią w każdym mieście, wsi... Brzmią także na froncie krwawej walki o naszą niepodległość. Wzywają w szeregi patriotów Ukrainy nową generację młodzieży naszego państwa. Wieczna chwała i cześć naszemu ukraińskiemu Orfeuszowi, wybitnemu Maestro, Bohaterowi Ukrainy Wołodymyrowi Mychajłowyczowi Iwasjukowi” – tak szczerze i przejmująco pisze Wałerij Manaczynski w nowej książce „Ukraiński Orfeusz. Szkolne lata Wołodymyra Iwasjuka”. Wałerij Manaczynski, kolega z klasy i przyjaciel Wołodymyra Iwasjuka, uczestnik „Bukowynki”, fizyk z zawodu i liryk z powołania, wspomina, że „pierwsze strony wspomnień napisane są w pokoju, gdzie zimą dalekiego 1963 roku razem z Wołodymyrem uczyliśmy się chwytać pierwsze akordy na jego gitarze, w tym samym pokoju napisane jest posłowie”. Niezwykle skromny, ale szczery patriota i wolontariusz W. Manaczynski codziennie wraz z żoną Tetianą dołącza do wyplatania siatek maskujących w brygadzie wolontariackiej przesiedleńców „Piwdeń-Schid” (wewnętrznie przesiedleni z Bachmutu, Berdiańska, Mariupola, Nikopola, Chersonia, Charkowa, Iziumu), w ten sposób przybliżając upragnione zwycięstwo. Przez długi czas rodzina Manaczynskich mieszkała w Chersoniu. Od 24 kwietnia 2022 roku powróciła do miasta młodości pana Wałerija – Kicmania. Z okazji Międzynarodowego Dnia Muzyki w Czerniowieckim Obwodowym Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka odbyła się prezentacja książki Wałerija Manaczynskiego, na którą przybyli żona autora Tetiana, młodszy brat Wołodymyr, przyjaciele z Kicmania, koledzy z klasy Wałerija Manaczynskiego i Wołodymyra Iwasjuka, soliści VIA „Bukowynka” Jurij Buławka, Bohdan Tymoczko, Ludmyła Wołoszuk; znane osobistości regionu – Daryna Stasiuk, Hryhorij Maksymjuk, Wałentyna Czołkan, Hałyna Dobrowolska, Łarysa Kuruszczak oraz studenci II roku katedry muzyki wydziału pedagogiki, psychologii i pracy socjalnej Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza. Goście z wzruszeniem oglądali pokaz slajdów „Pieśń tę weź sobie na pamiątkę…”, gdzie z archiwalnych czarno-białych fotografii patrzą na nas młodzi i szczęśliwi, pełni marzeń i nadziei młodzieńcy i dziewczęta... Uczestnicy „Bukowynki” rozpoznawali siebie, swoich przyjaciół i Wołodię. Nagranie audio z 1966 roku utworu wokalnego „Moja pieśń” w wykonaniu zespołu „Bukowynka”, do którego muzykę i wiersze napisał młody Wołodymyr Iwasjuk, poruszyło do łez tych, którzy śpiewali ją w ubiegłym wieku. Duchowe i niezwykle podniosłe było wystąpienie Oksany Mychajłiwny Iwasjuk, jasne i wzruszające – Daryny Stasiuk, intymne i emocjonalne – Bohdana Tymoczki. Według wspomnień pana Wałerija, VIA „Bukowynka” był jednym z pierwszych zespołów wokalno-instrumentalnych Ukrainy. „Nasz zespół, twórcze laboratorium Wołodi jako muzyka, coraz bardziej staje się polem jego twórczości jako młodego kompozytora. Daje możliwość wcielania w życie twórczych planów, docierania z jego pieśniami do szerokiego kręgu słuchaczy”. Książka będzie interesująca nie tylko dla muzykologów i studentów, ale także dla tych, którzy interesują się twórczą drogą W. Iwasjuka. Zapiski z dziennika, wspomnienia przyjaciół, uczestników „Bukowynki”, fotografie z rodzinnego archiwum, materiały z Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka wzbogaciły tak ważne wydanie dla kulturoznawców, studentów, wszystkich, którzy kochają pieśni genialnego maestro. Natalija Moroz, p.o. dyrektora Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka, podziękowała Wałerijowi Witalijowyczowi za niesamowite wspomnienia ze szkolnych lat kompozytora, za ciekawe fakty i fotografie, zaznaczając, że podarowane książki uzupełnią rodzinną bibliotekę. Niedawno Natalija Martyniwna powróciła z Düsseldorfu (Niemcy), gdzie wystąpiła w Instytucie imienia Heinricha Heinego z wykładem „Jubileuszowy rok Wołodymyra Iwasjuka. Prezentacja pracy Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka”. W Düsseldorfie od 20 sierpnia do 27 września działała wystawa objazdowa „Ścieżka dźwiękowa wolności”, na której można było obejrzeć rzadkie muzealne fotografie, publikacje prasowe o Wołodymyrze Iwasjuku oraz festiwalu „Czerwona ruta–89”. Nowa książka o Wołodymyrze Iwasjuku również podróżowała z nią do Niemiec, ponieważ Wołodia ponad wszystko kochał czytać, „wzbogacał się wiedzą ze światowej skarbnicy literackiej – osiągnięć ludzkiego rozumu i ducha”. Muzyka rozbrzmiewała tego dnia w dawnym rodzinnym domu Iwasjuków. Niewielki koncert dla gości muzeum przygotowały studentki katedry muzyki wydziału pedagogiki, psychologii i pracy socjalnej Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza Kateryna Teteriadczenko, Alina Szewczuk, Switłana Hryszczuk, Anastasija Mazur pod kierunkiem wykładowcy, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Iwana Hatrycza. Brzmiały jasne melodie ukraińskich pieśni ludowych, ukraińskich utworów wokalnych estrady – „Zaproś mnie w sny swoje” (wiersze Bohdana Stelmacha, muzyka Wołodymyra Iwasjuka), „Serce” (wiersze Ludmyły Kalenczuk, muzyka Iwana Hatrycza). A „Czerwona ruta” Wołodymyra Iwasjuka po raz kolejny połączyła swoim urokiem i siłą wszystkich szczerych Ukraińców, którzy odwiedzili tego dnia urodziny książki. Na podarowanej książce „Ukraiński Orfeusz. Szkolne lata Wołodymyra Iwasjuka” (wydawnictwo „Rodowid”, 2024 rok) Wałerij Manaczynski zostawił wymowny autograf: „Mam zaszczyt podarować tę książkę Czerniowieckiemu Obwodowemu Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka. Jest to mój wkład w zachowanie pamięci o naszym wybitnym Ukraińcu, nowoczesnym, genialnym kompozytorze, utalentowanym muzyku i poecie Wołodymyrze Mychajłowyczu Iwasjuku”.
przychodzili do Dmytra Petrejki i pytali, czy jest zawodowym piosenkarzem. A on skromnie odpowiadał: „Nie, w dzień pracuję jako kierowca, a wieczorem śpiewam, ponieważ bardzo kocham ukraińską pieśń”. „Smereczyna” i Dmytro Petrejko brali udział i występowali w najlepszych salach koncertowych w Paryżu. Sukces był niepowtarzalny. Najbardziej wszystkich oczarowała pieśń „Czeremszyna”. Stała się ona wtedy znana na całym świecie. Wiejski kierowca swoim talentem, swoją miłością do rodzinnej ziemi, do ukraińskiej pieśni, zwyczajów i tradycji, swoją wielką pracowitością i wytrwałością zdołał rozsławić Ukrainę, podnieść jej autorytet w Europie. Do Francji jeździli wtedy znani ludzie naszego regionu: Orest Sirecki – zasłużony pracownik kultury Ukrainy, twórca i kierownik ludowego zespołu tańca w Waszkowcach „Czeremszyna”, który dobrze znają na Ukrainie i w Europie; Iwan Hryhorijczuk – naczelnik wydziału kultury rejonu wyżnickiego, którego komunistyczna władza nie lubiła, bo był wielkim patriotą Ukrainy, oraz jeszcze ponad 30 uczestników. W tamtym czasie amerykański prezydent Ronald Reagan nazwał Związek Radziecki, a była to praktycznie rosyjska imperium, – imperium zła. I my przekonujemy się o tym teraz każdego dnia. Imperium zła wtedy nie lubiło i nie ufało Ukraińcom. Dlatego nad zespołem artystycznym, który występował we Francji, stale prowadzono nadzór. Z nimi stale było dwóch pracowników Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego. Wtedy za każdym człowiekiem, który wyjeżdżał za granicę, prowadzono stały nadzór, żeby nie daj Boże nie powiedział prawdy albo nie został żyć w innym państwie świata. Jedna pracownica KGB była z Moskwy. Uważano ją za tłumaczkę, aby kontrolowała komunikację naszych ludowych amatorów z obywatelami innych państw. Inny pracownik KGB był z Czerniowiec. Uważano go za reżysera. Ale nie mogło wtedy, nie będzie mogło i teraz imperium zła zniszczyć Ukrainy, bo my – jesteśmy Ukraińcami. Rodzina Dmytra i Marii Petrejków żyje z ukraińską pieśnią, żeby zachowała się ona na wieki i żywiła ukraińskiego ducha.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro NYKYFORIAK. Pracując w wydziale oświaty, przez dziesięć lat ramię w ramię byłem obok kierowcy Dmytra Petrejki. Stale jeździliśmy po placówkach oświatowych rejonu z różnymi zadaniami. Dmytro miał wspaniały, czysty głos. Podczas świąt, jubileuszy dla pracowników oświaty najlepszym prezentem była ukraińska pieśń w jego wykonaniu. Bóg dał mu dar śpiewu. I on w pełni wykorzystał to dla ludzi i dla Ukrainy. Mieszkamy z nim w jednej wsi. Dmytro wraz ze swoją żoną Mariją całe swoje życie poświęcili ukraińskiej pieśni ludowej, zachowaniu zwyczajów i tradycji naszego regionu. W dzień oboje szli do pracy, a wieczorami również oboje – na próby do domu kultury we wsi Banyliw. Talentu danego przez Boga nie roztrwonili, lecz oddali ludziom dla duchowego wzbogacenia. Na początku lipca 1984 roku w ówczesnym Związku przeprowadzano konkurs amatorskich zespołów folklorystycznych w celu wyłonienia uczestników na Międzynarodowy Festiwal Twórczości Ludowej, który odbywał się w stolicy Francji, Paryżu. W Wyżnicy działał już sławny ludowy amatorski zespół tańca „Smereczyna” pod kierownictwem znanego na Ukrainie Wałerija Waśkowa. Przyjechała tu poważna komisja konkursowa z Kijowa. Zapoznali się z zespołem twórczym, który zachwycił swoim huculskim kolorytem, niepowstrzymanymi, jak burzliwy Czeremosz, tańcami. To była wyższa klasa, wyszlifowany, wyrafinowany kunszt tańca huculskiego, jakiego nie widziano w ówczesnym imperium. To była dusza Huculszczyzny, dusza Ukrainy. Odbyło się także przesłuchanie wykonawców pieśni ludowych i estradowych, ale za pierwszym razem nikogo nie wybrano. Ktoś z pracowników kultury przypomniał sobie, że w Banyłowie jest Dmytro Petrejko, który ma głos o niesamowitym brzmieniu. Zadzwonili do przedstawicieli władz we wsi, wysłali autobus. Tego dnia Dmytro przygotowywał sianokiszonkę na kołchozowym samochodzie ciężarowym. Z pola zabrali go do Wyżnicy, w domu zdążył tylko się przebrać. Z nim pojechał także akompaniator, kierownik artystyczny Banyłowskiego Domu Kultury Bohdan Rus. Na próbę nie było czasu – od razu na scenę. Dmytro Petrejko wykonał pieśń kompozytora Wasyla Mychajluka do słów poety Mykoły Jurijczuka „Czeremszyna”. Poważna komisja poszła się naradzić. Po pół godziny wyłoniono zwycięzców – zespół „Smereczyna” i solistę Dmytra Petrejkę. Warto zaznaczyć, że niezwykle ważną rolę w kształtowaniu się Dmytra Petrejki jako piosenkarza, szlifowaniu jego talentu odegrali dyrektor Banyłowskiego Domu Kultury, utalentowany kierownik znanego zespołu folklorystycznego „Banyliwska tołoka” Wasyl Mazuriak oraz żona Marija Petrejko. Rozpoczął się okres wytrwałych przygotowań, niemal codziennych prób. Jedną z pieśni Dmytro musiał wykonać w języku francuskim. Dlatego zwracał się o pomoc do swojej nauczycielki języka francuskiego Mariji Łuczko. Trzeciego sierpnia 1984 roku „Smereczyna” pod kierownictwem Wałerija Waśkowa, orkiestra instrumentów ludowych pod kierownictwem Jurija Błyszczuka i solista Dmytro Petrejko wylecieli do Moskwy, gdzie zespół stał się najlepszym w ogromnym imperium i otrzymał prawo występowania na festiwalu zespołów folklorystycznych we Francji. Zespół jeździł z koncertami po wielu miastach Francji. Dmytro Petrejko wykonywał pieśni w przerwach między występami „Smereczyny”. Międzynarodowy festiwal folklorystyczny odbywał się w mieście Confolens. Tutaj zebrały się dziesiątki tysięcy widzów. „Smereczyna”, Dmytro Petrejko, orkiestra instrumentów ludowych wywołali zachwyt i wielki szacunek dla ukraińskiej kultury, pieśni ludowych, tańców, zwyczajów i tradycji u francuskich widzów, obywateli innych państw. Bardzo wielu było przedstawicieli ukraińskiej diaspory z Francji, innych państw europejskich, USA, Kanady. Oni podcho-
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła PROCIUK. Kontynuacja. Początek w nr 34—42 z 2024 r. Dokąd zmierzasz, Wasylu? Zatrzymaj się we wsi Kołodno pod Zbarażem. Jeszcze 16 stycznia 1944 r. dowódca Grupy „Bohun” Petro Olijnyk – Enej wydał rozkaz komendantom nadrejonów w sprawie wyznaczenia osób odpowiedzialnych za rozwiązywanie spraw wojskowych, zaplecza i samoobrony: ROZKAZ nr 27 Do komendantów nadrejonów WO. W związku ze zbliżaniem się frontu i bolszewickiej rzeczywistości ROZKAZUJĘ: Ustalając możliwości działań w położeniu oderwanym od centrum w celu rozwiązywania spraw wojskowych i zaplecza, wyznaczam do odwołania: w nadrejonie 6/6 – dowódcę Hrycia, 7/7 – Kropywę, 4/4 – Jasenia, 3/3 – komendanta Matwija. Kontaktować się z referentem SB i komendantem Ptashką – raportować swoim zwierzchnikom organizacyjnym, ważniejsze dane szyfrować. Przypis: cyfry w rozkazie oznaczały zaszyfrowane nazwy nadrejonów (zgodnie z podziałem administracyjnym OUN): 6/6 – Dubieński; 7/7 – Krzemieniecki; 4/4 – Zdołbunowski; 3/3 – Rówieński; 2/2 – Korecki. Zatem Enej, który sam również musiał w dalszej kolejności przejść do podziemia i dlatego dobierał sobie najbardziej niezawodnych i zaufanych ludzi, zdecydował, że Kropywie lepiej pozostać w podziemiu na Krzemieniecczyźnie. Bo dobra znajomość terenu i ludzi da mu możliwość działania tutaj samodzielnie i skutecznego pomagania stąd nowo utworzonej rajdowej Grupie UPA-Południe, utrzymywania z nią niezawodnej łączności. Większość kureni i sotni UPA odchodziła na południe. A na Krzemieniecczyźnie pozostawały tylko sotnie Burłaczenki, Hamaliji, Wjuna, Doksa, szkoła podoficerska i szkoła saperów oraz oddział konny Dańki. Przybyła tutaj i sotnia Panasa z Dubieńszczyzny. Trzeba było zachować je podczas przejścia frontu, nie dać im wpaść pod uderzenie jednostek frontowych. Kropywa miał niezwłocznie rozlokować je w bezpiecznych miejscach, w uroczyskach w głębi lasów. A po przejściu frontu – koordynować ich działania, kontynuować walkę przeciwko stalinowskim okupantom. Sotnie Hamaliji i Panasa nie zdołały utrzymać się na wyznaczonych terenach i również poszły w rajd razem z Grupą UPA-Południe”. „Kropywa odjechał (to było w pierwszej połowie lutego. – M. P.), a ja z jego ludźmi przeniosłem się do wsi Antoniowce. Trwały już walki o miasto Dubno. W tym czasie do wsi Dubieński Majdan, gdzie stał sztab grupy Południe, przybyła część szkoły starszyzny UPA „Leśne diabły”. Każdemu strzelcowi wydano świadectwo ukończenia skróconego kursu szkolenia starszyzny. Sztab grupy Południe rozdzielił większość z nich do różnych oddziałów, a 22 kursantów przydzielono Kropywie. Do mnie przybył dowódca Kropywa z chorążym Żytnim i kursantami. Aby wiedzieć, do czego i gdzie się nadają, Kropywa zlecił przeprowadzenie ich klasyfikacji. Każdego po kolei wzywałem do pokoju i odpowiednio do stopnia wojskowego, ich wykształcenia i wyszkolenia wojskowego, dawałem im swoją ocenę”. Kropywa z kursantami wyjechał w kierunku wsi Zabara, dokąd przeniósł się cały sztab. „Przyjechał łącznik od Kropywy. Pisał mi w grypsie, bym razem ze swoim pocztem przybył do sztabu. W odległości trzech kilometrów od wsi Mała Iłowica byli już bolszewiccy partyzanci, czy nawet czaty Armii Czerwonej. Na chutorze Dibrowa, koło wsi Zabara, zastałem sztab w niepełnym składzie, bo był on już właściwie rozwiązany. Szef sztabu Czernyk pozostał w okolicy Krzemieńca. Dowódca Kropywa pozostawał na miejscu (czyli na Krzemieniecczyźnie zgodnie z wyżej przytoczonym rozkazem Eneja nr 27 z 16.01.44 r. – M. P.), a mnie przydzielono do grupy Wschód na miejsce Kropywy. Tak my, umówiwszy się na prędce o łączność oraz ustalając hasło, rozjechaliśmy się każdy w swoją stronę. Jak podawał wywiad, wieś Zaliśce była zajęta przez bolszewicką partyzantkę, która szła cały czas przed sowieckim frontem i boleśnie nam dokuczała. Jednym słowem, zaczęła się nowa rzeczywistość”. „Sowieccy partyzanci dość dokładnie przeszukiwali teren za ukraińskimi powstańcami. Dowódca Kropywa przeżył taki przypadek: sowieccy partyzanci otoczyli go nocą z pocztem w chacie, gdzie w żaden sposób nie spodziewał się napadu. Ludzie z jego pocztu zginęli. Jemu samemu udało się, dzięki jego nieprzeciętnej odwadze, wyskoczyć na dwór. W bieliźnie i boso przebiegł on po śniegu pięć kilometrów, aż dopóki nie dostał w pobliskiej wsi ubrania”. Ostatnia sotnia wysłana w rajd na południe. Wasyl został tylko ze swoimi chłopcami-ochroniarzami. Poczuł, jak niespotykane zmęczenie ogarnia go. Miał niezwykle wytrzymały organizm. Wszystkie trudności partyzanckiego życia marszowego znosił lekko, jakby się do tego urodził. Godzina-dwie krótkiego snu-zapomnienia, garść zimnej wody lub garstka śniegu na twarz – i znów przed powstańcami był rześki i energiczny dowódca Kropywa. Ale nieludzkie napięcie ostatnich dni i nocy dało o sobie znać. Trzeba było choć parę godzin porządnie się wyspać. Na taki wypadek miał on pewną chatę na skraju wsi Zabara. Tam właśnie postanowił przenocować ze swoimi chłopcami-ochroniarzami. Szybko się rozebrał, na co już dawno nie pozwalał sobie, i od razu mocno zasnął. I nagle – wybuchy granatów i złe serie z automatów. Jeszcze ostatecznie nie przebudziwszy się, zrozumiał, że to nie sen. Chłopcy zajęli obronę i prowadzili ogień krótkimi, celnymi seriami, nie pozwalając wrogom zbliżyć się do chaty. Oszczędzali naboje.
Wasyl również chwycił swój wierny „empe” i stanął przy wybitym oknie. Po sile wrogiego ognia widział, że napastników jest wielu i przebicie się jest niemożliwe. Jeden po drugim padali wierni chłopcy-ochroniarze. Zginęli także gospodarze domu. Wasyl nagle uświadomił sobie, że żywy pozostał tylko on jeden i już wkrótce nadejdzie także jego czas. Zaprzestał ognia i przycichł. Kilka ciężkich uderzeń i przez wybite drzwi do chaty wdarli się bolszewiccy partyzanci. Ale nikogo żywego już tu nie było. Martwi powstańcy leżeli, nie wypuszczając z rąk broni, obok okien, a w kącie swojej chaty zasnęli wiecznym snem gospodarz i gospodyni. Ale nie zauważyli bolszewicy, że zanim wdarli się do chaty, lekka niewidzialna postać bezgłośnie wyskoczyła przez okno i zniknęła w ciemności lutowej nocy. Nie czując chłodu, biegł Wasyl po zamarzniętej drodze. Ostre kryształki lodu raniły bose stopy i za jego śladem już wyciągnęły się czerwone krwawe kropki. Biła w twarz śnieżna zamieć, zacierając jego ślady. A on, zwyciężając nieznośny ból, wciąż biegł i biegł, bo wiedział, że to jest jego jedyny ratunek. Pięć kilometrów boso i w samej bieliźnie biegł Wasyl do sąsiedniej wsi Antonowce. Cicho zapukał w okno do dobrze znanych ludzi. Poznali, wpuścili. Zobaczywszy zakrwawione stopy Wasyla, gospodyni aż klasnęła w dłonie. Ale zaraz nalała zimnej wody do miski i kazała Wasylowi zanurzyć tam stopy. Zranione nogi zostały obmyte i przewiązane. Gospodarz poszedł do staniczego po odzież i obuwie. Przyszedł staniczy, przyniósł kożuch i kozacką czapkę, uszytą przez wiejskie dziewczęta. Ale zobaczywszy, że to za mało, bo Wasyl przybiegł w samej bieliźnie, znów poszedł gdzieś i przyniósł całą niezbędną odzież i buty. Podziękował Wasyl staniczemu i gospodarzom i chciał już iść, ale poradzili mu, żeby w dzień we wsi się nie pokazywał i przeczekał u nich do wieczora, żeby nikt tutaj go nie zobaczył. Wieczorem, kiedy już ściemniało, Wasyl zebrał się i wyszedł na dwór. Zamieć ucichła. Ze zdziwieniem zobaczył osiodłanego niewielkiego konika, który jakby czekał na niego. Gospodyni wyniosła worek naramienny z żywnością. Wdzięcznie spojrzał Wasyl na swoich wybawców, objął i ucałował ich na pożegnanie. Wsiadł w siodło i nie oglądając się, ruszył w drogę. Odjechał trochę, zatrzymał się. Dokąd teraz jechać, co robić dalej? A może... Nagle wyraźnie usłyszał cieniutkie dziecięce głosiki. Przecież to jego drogie dzieciątka Gala i Mykołka wyciągają do niego swoje rączęta, proszą-błagają... – Tato, gdzie wy, chodźcie do domu, my was tak czekamy, t-a-a-to, gdzie wy-y-y? Aż ścisnęło się serce od tej wizji i od tych słów. Wasyl zawsze był wolny w swoim wyborze, bo posiadał niezwykle rzadki dar – poczucie wewnętrznej wolności. Nie bał się formalnych oskarżeń o dezercję, odpowiadał tylko przed swoim sumieniem. Niedługo wahał się i teraz. Przed nim stanął obraz cierpiącej ukraińskiej matki-ziemi, który często malował się teraz w jego wyobraźni. Mógł widzieć ją całą naraz, ogarniając wzrokiem od krańca do krańca, od Polesia do brzegów Morza Czarnego. I ona również błagała go o ochronę... – Oj, ziemio moja droga ukraińska! Nie mam ja ani armat, ani czołgów, ani samolotów. Tylko serce gorące jeszcze bije w piersiach i to jest wszystko, co mogę ci oddać... I znów usłyszał głuchy, jakby spod ziemi jęk: – Ratuj, chroń mnie, Wasylu... Z jakiegoś powodu przypomniała się Wasylowi dawna przypowieść, którą słyszał jeszcze w dzieciństwie. Było to w starożytnym Rzymie, kiedy Wiara Chrystusowa dopiero zaczęła rozprzestrzeniać się wśród narodów. Pierwsi chrześcijanie byli okrutnie prześladowani przez rzymskich cesarzy. A niósł Światło Chrystusowej Wiary wtedy w Rzymie apostoł Piotr, pierwszy uczeń Chrystusa. I oto wierni przyjaciele przekazali Piotrowi, że zaraz mają go aresztować i stracić. Taki rozkaz wydał cesarz. Przyjaciele poradzili Piotrowi, żeby natychmiast opuścił Rzym i uratował swoje życie. Posłuchał apostoł Piotr swoich przyjaciół i uciekł z Rzymu, ratując się przed nieuniknioną śmiercią. I oto idzie Piotr drogą, coraz bardziej oddalając się od strasznego Rzymu. I nagle zobaczył, że drogą naprzeciw niego idzie Jezus Chrystus. I zapytał Jezus Piotra: – Quo vadis (dokąd idziesz), Piotrze? – Idę ja z Rzymu, a ty dokąd idziesz, Jezusie? – A ja idę do Rzymu? – A dlaczego ty idziesz do Rzymu, Jezusie? – A dlatego, że ty idziesz z Rzymu, Piotrze! I zrobiło się wstyd Piotrowi za swoją małą wiarę, i zawrócił on z powrotem do Rzymu, i kontynuował niesienie ludziom Światła Chrystusa. Złapali go słudzy cesarza i torturowali, a potem powiesili głową w dół. A Wiara Chrystusowa od tego czasu szybko zaczęła rozprzestrzeniać się wśród wszystkich narodów świata. Oto taka przypowieść z jakiegoś powodu przypomniała się tamtej lutowej nocy Wasylowi. I już więcej nie rozmyślając, zwrócił on konia na południe i pojechał do swojego „Rzymu”. Na drugi dzień pod wieczór był już we wsi Kołodno. Wartownicy poznali dowódcę Kropywę i on bez zatrzymania wjechał do wsi. Na rogu ulic stali powstańcy, o czymś cicho rozmawiali. Wasyl zszedł z konia, podszedł bliżej, przywitał się. Rozmowa ustała. Nastroszone spojrzenia ostrymi szpilkami wpiły się w niego, jakby mówiąc: „No oto jeszcze jeden „przewodnik” pojawił się na naszą głowę”. Jeszcze o nic nie zapytawszy, Wasyl od razu zrozumiał, że sytuacja tutaj nie jest łatwa. Wyczerpane twarze, gorączkowy niedobry blask w oczach, znoszona, podarta odzież, dziurawe, podwiązane drutami telefonicznymi buty – wszystko to wymownie świadczyło o ciężkim stanie powstańczego wojska. Było widać, że ci ludzie w ostatnich dniach wycierpieli wiele niedoli i znajdują się na granicy załamania nerwowego. Wysoki chudy z zapadłymi nieogolonymi policzkami powstaniec zwrócił się do Kropywy: – Druhu dowódco, Wy mnie znacie nie jeden dzień. Jeszcze latem 42-go roku w oddziale Kruka na Łanowiecczyźnie zaczęliśmy razem walczyć za Ukrainę. Zawsze my wierzyliśmy swoim dowódcom, a dowódcy
– nam. I nawet wtedy, gdy podczas nieudanego rajdu pod Zasław i Sławutę w czerwcu 43 roku straciliśmy wielu naszych przyjaciół i wieźliśmy ich, pobitych, na wozach z powrotem do lasu antoniowieckiego – ta wiara nie zgasła. Bo wszyscy dobrze wiemy, że wojny bez ofiar nie bywa. Wszyscy jesteśmy gotowi oddać swoje życie za Wolność naszego narodu, ale teraz tutaj wytworzyła się zupełnie inna sytuacja. Już dwa tygodnie przebywamy tutaj, na postoju we wsi Kołodno, i z każdym dniem staje się coraz gorzej. Nasze mundury zamieniły się w łachmany, a nasze obuwie „prosi o litość”. Choć Kołodno to duża wieś, nie jest w stanie wyżywić dwóch tysięcy ludzi, mimo że miejscowa ludność odnosi się do nas bardzo dobrze. Rannych z każdym dniem przybywa, a leki się kończą. Ale to wszystko drobnostki, jeśli wziąć pod uwagę to, że każdy z nas ma teraz nie więcej niż po pięć-dziesięć naboi. Czyż można mówić o jakichkolwiek działaniach bojowych przy takim zaopatrzeniu? Wiemy, że dowództwo planowało przejście frontu na sowieckie zaplecze małymi oddziałami, ale wszystkie próby zrobienia tego okazały się nieudane. Kurenie Chmary i Ołeha, które jako pierwsze miały przebić się na sowieckie zaplecze, zostały rozbite, a ich resztki znajdują się teraz tutaj, w Kołodnie. Z dnia na dzień czekamy na nową ofensywę sowietów. Tutaj, gdzie nie ma lasu, na otwartym terenie nie jesteśmy w stanie przeciwstawić się regularnym oddziałom czerwonej armii. Zostaniemy po prostu zniszczeni na miejscu, bo żadnego istotnego oporu sowietom nie będziemy w stanie tutaj stawić. Wie o tym każdy powstaniec, dlatego i nastroje mamy przygnębione. A czarnowąsy strzelec, podtrzymując zabandażowaną rękę, dodał: – Wszystko to nie byłoby takie straszne, gdyby nie ta zdrada. Sam jestem z kurenia Chmary i wiem, jak to było naprawdę. Nasz kureń składał się głównie z byłych czerwonoarmistów-dezerterów i żołnierzy z okrążenia. Jeszcze przed rajdem widać było, że cały czas trzymają się osobno i o czymś między sobą rozmawiają, ale niestety nikt nie zwrócił na to uwagi. I kiedy byliśmy już na granicy winnickiego, natknęliśmy się na sowiecki zwiad, który nie stanowił dla nas szczególnego zagrożenia. Ale ci byli czerwonoarmiści-dezerterzy, zamiast otworzyć ogień do czerwonego zwiadu, zaczęli otaczać dowódców Chmarę i Ołeha, politprzewodnika Tarasa i tych powstańców, którzy znajdowali się obok nich. Stało się jasne, że chcą przejść na stronę wroga, a za swoje dezerterstwo i przebywanie w UPA chcą wykupić się życiem swoich dowódców. Z wielkimi trudnościami udało nam się oderwać od zdrajców i nie dać się wziąć do bolszewickiej niewoli. Milcząc, wysłuchał Kropywa tych prawdziwych i szczerych świadectw przyjaciół-powstańców. Rozumiał, że otwierają się przed nim, ponieważ pokładają w nim nadzieję. Wierzyli, że wraz z przybyciem Kropywy do Kołodna wszystko musi zmienić się na lepsze, on musi znaleźć właściwe wyjście z tej patowej sytuacji, w której się znaleźli. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jednego z najbardziej sumiennych literaturoznawców źródłoznawców, Hryhorija Złenkę. W listopadzie 1983 r. udało mi się odnaleźć w jednym z moskiewskich archiwów brudnopisy czterech wierszy Tarasa Szewczenki, które uważano za zaginione. Wspominano o nich jedynie w przedmowie W. Domanickiego do „Kobziarza” z 1908 roku (widział je u córki zmarłego profesora M. Storożenki). Były to autografy wierszy „Gdybyś ty, Bohdanie pijany…”, „Naśladowanie Ezechiela. Rozdział 19”, „Ozeasz. Rozdział XIV” oraz fragment drugiej redakcji „Liczę w niewoli dni i noce…” („…Mętnymi błotami…”). O tym odkryciu odmówiła wydrukowania jakiejkolwiek informacji nawet „Literaturna Ukrajina”, więc złożyłem niewielki artykuł do moskiewskiej „Litieraturnoj gaziety”. Publikacja ukazała się przed dniem urodzin T. Szewczenki w marcowym numerze z 1984 r. i stała się swoistą bombą, ponieważ wspomniałem o wierszu „Gdybyś ty, Bohdanie pijany…”, który w tamtym czasie na polecenie głównego „ideologa” Małanczuka był usuwany ze wszystkich wydań „Kobziarza”. W moskiewskim archiwum widziałem niektóre rękopisy nieznanych mi osób, w tym również w języku polskim, a H. Złenko podejrzewał, że mogły to być autografy przyjaciela Szewczenki, Arkadija Wenhżynowskiego, o czym napisał mi zaraz po przeczytaniu mojej publikacji. Trzeba było kontynuować poszukiwania, ale droga do Moskwy okazała się bardzo daleka, ponieważ w KC Komunistycznej Partii Ukrainy napisano anonimowy donos o tym, że jakiś młodszy pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki z zachwytem opowiada o odkrytych przez siebie rękopisach Szewczenki i zakazanym w istocie jego wierszu „Gdybyś ty, Bohdanie…” (właśnie tak napisałem w swoim artykule, aby słowo „pijany” nie wzbudziło podejrzeń u moskiewskich cenzorów). Na rozmowę („na dywanik”) do KC wezwano dyrektora Instytutu Literatury i sekretarza komitetu partyjnego, bo jak można było wpłynąć na bezpartyjnego autora publikacji? Literacko-naukowy dorobek H. Złenki jest dość duży. Możliwe, że zmieściłby się w kilku tomach (może w 5), gdzie obowiązkowo musiałyby zostać przedrukowane także jego artykuły do encyklopedii, wszak tylko w sześciotomowej Encyklopedii Szewczenkowskiej opublikowano 328 jego artykułów. Daleko nie każdy najbardziej produktywny szewczenkoznawca może pochwalić się takim dorobkiem. Przygotowując do wydania spuściznę literacką akademika A. Krymskiego (w wydawnictwie „Folio” w latach 2021–2023 ukazały się trzy książki prozy i epistolografii), nie mogłem pominąć ciekawej rozprawy H. Złenki o Ahatanhele Juchymowyczu jako badaczu i wydawcy utworów S. Rudanśkiego. Opowieściami H. Złenki zachwycali się nie tylko akademicy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (Ołeś Honczar, Łeonid Nowyczenko i in.), ale także liczni czytelnicy i badacze historii ukraińskiej kultury. Jeszcze w 1968 r. w Odessie wydano zbiór „Stepanowi Rudanśkiemu”. Wśród czterech członków redakcji – Hryhorij Złenko. Jest on również autorem dość obszernego artykułu „Pierwsze, siedmiotomowe”, gdzie mowa była o lwowskim wydaniu spuścizny S. Rudanśkiego, które rozpoczęto w 1895 r. pierwszym tomem, przygotowanym do druku przez odesytę Mychajła Komarowa. A jeszcze w tym zbiorze znajduje się rozdział „Zapomniane” (zebrał, przygotował do druku i skomentował Hryhorij Złenko). Być może i nam, współczesnym i potomnym Hryhorija Demjanowycza, potrzeba zebrać i wydać chociaż główny zasób jego twórczej spuścizny?
Tłumaczenie maszynowe
Serhij HAŁCZENKO
O takich badaczach-poszukiwaczach jak Hryhorij Złenko, niestety, prawie nie pisze się utworów biograficznych, nie układa się kronik ich życia i twórczości. Poświęca się im zazwyczaj artykuły lub wspomnienia, gdyż aby pisać o takich pasjonatach, trzeba niemało wiedzieć o obiekcie ich badań, któremu poświęcali lata poszukiwań, a czasem i całe swoje życie twórcze. Pod koniec lat 70. XX wieku do Centralnego Państwowego Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki USRR trafiło archiwum poety-akademika P. H. Tyczyny. Na prośbę kierownictwa tej placówki zgodziłem się stanąć na czele grupy naukowców-archiwistów, która miała opisać ten unikalny pod względem zawartości i objętości osobisty fundusz archiwalny poety, i wybrałem do swojej pracy najciekawszy dział „Rękopisy utworów poetyckich”. Zanurzywszy się w głębiny archiwum P. Tyczyny, całkowicie zmieniłem swoje zdanie o twórczości poety, którego wielostronna osobowość twórcza była daleka od tego, jak przedstawiali ją czytelnikom najbardziej autorytatywni w tamtym czasie badacze, ograniczeni radziecką ideologią. I pierwszym kamieniem obrazy stał się tomik „Słoneczne klarnety”. Na okładce pierwszego wydania z 1918 r. znajduje się słonecznik autorstwa artysty Mychajła Żuka – nauczyciela rysunku w Czernihowskim Seminarium Duchownym, w którym do 1913 r. uczył się Pawło Tyczyna. I oto najbardziej sumienny tyczynoznawca Stanisław Telniuk pyta mnie: „Jakiż był pierwszy tomik poetycki P. Tyczyny?”. „We wszystkich wydaniach utworów poety i badaniach o nim – odpowiadam – zaznacza się, że pierwszym tomikiem są „Słoneczne klarnety””. „E nie – mówi Stanisław Wołodymyrowycz – czytaj artykuł „Młody ja, młody…” Hryhorija Złenki, wydrukowany w gazecie „Literaturna Ukrajina” 20 sierpnia 1971 roku”. Ja w tym czasie jeszcze służyłem w wojsku i, rzecz jasna, publikacji nie czytałem. W gazecie nieznany mi badacz wydrukował list młodego poety P. Tyczyny do redaktora odeskiego czasopisma „Osnowa” Andrija Nikowskiego: „Głęboko szanowny Andrzeju Wasilowiczu! Śpiewy panichidne u mnie jeszcze do tej pory nie są wykończone. Właśnie nadeszły egzaminy w Instytucie i przyjdzie mi na półtora tygodnia pojechać do Saratowa. Jak wykończę – to zanim wydrukuję, przyślę Panu na „miłą rozmowę””. Tak oto publikacja H. Złenki dała i mnie nitkę do poszukiwań pierwszego przygotowanego, ale niewydanego przez autora tomiku „Śpiewy panichidne”, którego rękopis odnalazł się później u spadkobierców znanego ukraińskiego artysty i poety Mychajła Iwanowycza Żuka (1883–1964). Właścicielem rękopisu „Śpiewy panichidne” lub cyklu „Śpiewy panichidne” oraz zeszytu z wierszami P. Tyczyny z lat 1909–1910, jak okazało się później, został odeski kolekcjoner Serhij Łuszczyk, który po raz pierwszy opublikował je w wydaniu: Tyczyna P. Śpiewy panichidne. Poezje / Odessa, Hajtek, 1993. – 114 s. Publikacji wszystkich tekstów poetyckich dokonano z równoległym odtworzeniem autografów. Opis rękopisu tomiku podano w gruntownym artykule S. Łuszczyka „„Śpiewy panichidne” – los rękopisu” (s. 35–49). Oprócz tego w wydaniu wydrukowano wiersze z młodzieńczego zeszytu P. Tyczyny, jego listy do M. Żuka, A. Nikowskiego oraz autografy na książkach (wszystkie publikacje podano z równoległym faksymilowym odtworzeniem tekstów). Wydaje mi się, że tak cenna publikacja została zrealizowana nie bez wsparcia H. Złenki, który jeszcze w 1971 r. opublikował wspomniany wyżej list P. Tyczyny. Tutaj trzeba jedynie dodać komentarz do tego tekstu, w którym mowa była o wyjeździe na egzaminy do Saratowa. Tyczyna w tym czasie uczył się w Kijowskim Instytucie Handlowym, który po wybuchu pierwszej wojny światowej został ewakuowany do Saratowa, i studenci, którzy pozostawali w Kijowie, musieli jeździć na sesje egzaminacyjne do dalekiego rosyjskiego miasta. Prawie codziennie na początku lat 80. XX wieku, po zakończeniu pracy nad uporządkowaniem rękopisów P. Tyczyny i przygotowaniem do druku jego spuścizny w 12 tomach, w czym brał najaktywniejszy udział S. Telniuk, wychodziliśmy ze starodawnego budynku archiwum-muzeum, znajdującego się na terenie rezerwatu „Sofia Kijowska”, i kierowaliśmy się zazwyczaj na Włodzimierską Górkę, gdzie wieczorową porą zbierały się niewielkie grupki kijowskich pisarzy. Właśnie tam można było mówić o wszystkim, o czym się zapragnie, i żadnego mikrofonu! Te grupki literatów nazywały same siebie kozowodami (od prowadzenia kozy), najwyraźniej za wzór służyło towarzystwo mocemordów na Jagotynszczyźnie byłej guberni połtawskiej, w którym w połowie lat 40. XIX wieku brał udział także Taras Szewczenko. Na zboczach Dniepru można było i wypić kieliszek, i piosenkę zanucić. A co najważniejsze – rozmowy, rozmowy o tym, co boli, o tym, co palące, co nie dawało spokoju pisarskiej braci. Pewnego razu powędrowaliśmy ze Stanisławem od Soboru Sofijskiego do Chreszczatyka, gdzie w letnią pogodną porę było mnóstwo ludzi, czego nie lubiliśmy. I nagle S. Telniuk zatrzymał się jak wryty i zaczął poprawiać swoje okulary z grubymi szkłami. Naprzeciw nas również zatrzymał się nieznany mi mężczyzna, w takich samych potężnych jak u Stanisława okularach. Po chwili ściskali już sobie dłonie, a mój towarzysz przedstawił mnie nieznajomemu: – Hryhorij Złenko z Odessy! Publikator listu Pawła Hryhorowycza! Spotkanie było krótkie, bo przyjezdny gdzieś się śpieszył w jakiejś pilnej sprawie, a S. Telniuk opowiedział mi wiele ciekawego o moim, jak się okazało, ziomku – obaj byliśmy z byłego powiatu kaniowskiego, a w tamtym czasie z rejonu myroniwskiego: H. Złenko ze wsi Potik, a ja z Pustowit. Zatem mieliśmy o czym porozmawiać… Niestety, z jakiegoś powodu nie udało mi się w porę zapoznać z tomikiem poezji H. Złenki „Późna liryka” (2003), który powstawał równolegle z jego fundamentalnymi badaniami i nie tylko w przededniu własnych siedemdziesiątych urodzin. W rozdziale „Potik” jest zaledwie dziewięć wierszy o rodzinnej wsi, znanej na Ukrainie głównie dzięki Tarasowi Szewczence, który przyjeżdżał do Potoków (tak to wtedy się nazywało) do swoich przyjaciół Tarnowskich. Tamże Szewczenko naszkicował do swojego albumu podróżnego z 1845 roku akwarelę „Komora w Potokach”: na pierwszej i ostatniej stronie okładki „Późnej liryki” H. Złenki reprodukowane są dwa fragmenty tego dzieła sztuki, które uwieczniło drewniany zabytek architektury wiejskiej, który, rzecz jasna, nie zachował się do dzisiaj. Na pierwszym planie przed komorą – postać kobieca, w której badacze dopatrują się Nadiji Wasyliwny Tarnowskiej – siostry właściciela majątku w Potokach Wasyla Wasylowycza Tarnowskiego-starszego. Z Nadiją Wasyliwną Taras Hryhorowycz nawet zostali kumami – chrzcili 28 sierpnia 1845 r. córkę miejscowego diaka M. H. Howadowskiego. A w lewym górnym rogu – zdjęcie (prawie miniaturowe) autora książki Hryhorija Złenki... „Tak dawno nie jeździłem do Potoku”, – wyznał Hryhorij Demjanowycz w sonecie „Potok nasz przy drodze w biały świat…”, gdzie, zapewne, jeszcze w okresie przed-szewczenkowskim „zakorzenił się zlenkowski w nim ród”. Dla odesity H. Złenki niełatwo było patrzeć w rodzinnej wsi, jak gospodaruje „na ojcowskim obejściu – inni ludzie, / Wszystko postarzało się i umiera tutaj, / O mój mały, mój daleki raju!..” „Nie zamierzam wspomnień pisać”, – czytamy w innym wierszu – całkowicie autobiograficznym, jak i niektóre inne utwory wspomnianego tomiku: Głodny rok… Głodny czterdziesty szósty. Ani okruszyny chleba. Placki z łupin. W żołądku ból skrycie tępy, I od tego bólu – choć w wodę z mostu. Małemu Hryhorijowi w czterdziestym szóstym było zaledwie dwanaście lat (urodził się 7 listopada), ale dobrze zapamiętał „placki z łupin” (najwyraźniej była to łuska z prosa – odpady z wyłuskanego w stępie z niego kaszy jaglanej). W pamięci wiejskich dzieci, którym wraz z rodzicami-kołchoźnikami-pańszczyźnianymi – przyszło cierpieć z głodu „na naszej, nie swojej ziemi” (T. Szewczenko), zapisały się dalekie od idyllicznych obrazy wiejskiego bytu. W stosunkowo niewielkim dorobku poetyckim H. Złenki jest niemało autobiograficznych niuansów, a wśród nich najciekawsza jest wzmianka o nauczycielu języka ukraińskiego Własie Mykytowyczu Pustowicie, który przychodził do klasy w starym rudym płaszczu i „Jeszcze nie umarła…” mruczał cicho i „Nie bał się, że doniosą…” W rodzinie Złenków, jak i w wielu chłopskich chatach, był „Kobziarz” Tarasa Szewczenki, i jego poezję lubiła słuchać matka: przędzie i słucha, jak Hrycia czyta „Katerynę”, „Najmyczkę” oraz inne utwory poety. „Ojcu i matce, którzy zaszczepili nienasyconą miłość do słowa” – taką dedykację napisał H. Złenko na swojej pierwszej książce „Nieśmiertelne” (1968). W mojej rodzinnej wsi Pustowity (do początku lat 60. XX wieku – Pustowity) starsi ludzie rzekę Rasawkę nazywali po prostu potoczkiem. Najwyraźniej nie była jeszcze tak pełnowodna, żeby nazywać ją potokiem. Najwyraźniej Zlenkowski Potok (pochodna od Szewczenkowych Potoków) był i szerszy, i pełnowodniejszy niż potoczek w Pustowitach, choć odległość między naszymi wsiami jest mniejsza niż dwadzieścia kilometrów. To jeśli podążać Szerokim szlakiem, wspominanym w poezji Szewczenki, i przy Ostrej mogile skręcić w prawo na Kosy szlak na Zelenky (i tam bywał Szewczenko), a stamtąd już na Potok. To zaledwie parę godzin marszu, a jeśli na przełaj przez Rosawę – to będzie kilometrów dwanaście. Czyż to odległość dla wiejskich dzieci, kiedy chodziliśmy do Bohusławia jeść lody? Co tam jakieś 12–15 kilometrów! W książce H. Złenki „Lata i ludzie. Opowieści pisarza-poszukiwacza” (2009) jest niezwykle ciekawy rozdział o Arkadiju Kazce „… Świata białego nie wypił”, który skrócił sobie życie w odeskim więzieniu 23 listopada 1929 r. (został aresztowany 10 września w sfabrykowanej sprawie ZWU). Autor opowieści zacytował list do niego S. Telniuka z 24 kwietnia 1983 r.: „Może się zdarzyć, że do Odessy pojedzie w delegację z „L[iteraturnej] U[krainy] Serhij Halczenko. Chcę, żeby on nieco poszukał o Arkadiju Kazce, M. I. Żuku, o innych, związanych z Tyczyną ludziach” (Złenko H. Lata i ludzie. Opowieści pisarza-poszukiwacza. / Odessa, „Astroprint”, 2009. – s. 158). Ale moja podróż do Odessy odbyła się dwa lata później, kiedy zawiozłem na leczenie do Instytutu imienia W. P. Fiłatowa wdowę po pisarzu Hryhoriju Kosynce, Tamarę Mychajliwnę Moroz-Striłeć. W wolnym od załatwiania leczenia drogiej mi osobie czasie zadzwoniłem do Hryhorija Demjanowycza, mając nadzieję, że ziomek skieruje moje poszukiwania w odeskich archiwach. Zaprosił mnie do domu i byłem w jego mieszkaniu przy ul. Warneńskiej, wypełnionym po brzegi książkami. W tamtym czasie w archiwum P. Tyczyny i u S. Telniuka było już zebranych niemało materiałów twórczych A. Kazki, które opublikował w wydaniu „Chabry” („Rad. pysmennyk”, 1989). Szukać czegoś w odeskich archiwach i muzeach było próżno, bo je dawno już zbadał jeden z naj-
7 listopada Hryhorij Złenko skończyłby 90 lat, ale od kilku lat nie ma go już wśród nas (zmarł w Odessie 25 sierpnia 2015 r.). Przez 40 lat kierował działem redakcyjno-wydawniczym Odeskiej Narodowej Biblioteki Naukowej, która, podobnie jak miasto Odessa, stała się bliska sercu pochodzącego ze wsi Potik na Kijowszczyźnie badacza. Z okazji jubileuszu pisarza, literaturoznawcy i jednego z najbardziej sumiennych bibliografów współczesności, Biblioteka Odeska przygotowała książkę „Niestrudzony poszukiwacz skarbów duchowych” z przedmową jego ziomka z okolic Myroniwki, Serhija Halczenki. Proponujemy czytelnikom gazety artykuł S. Halczenki, który zostanie wydrukowany we wspomnianej książce, mającej ukazać się na jubileuszową datę H. Złenki.
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowskiej Akademickiej Pracowni Sztuki Teatralnej „Suzirja” odbyły się premierowe pokazy monodramu „Byli. Monolog ze schronu”. To historia o obecnej wojnie, o miłości, człowieczeństwie, o zwycięstwie nad strachem i okolicznościami, o chlebie naszym powszednim – tym, który jest w niebie i na ziemi. Autorem noweli „Byli”, na podstawie której stworzono monodram, oraz wykonawcą roli Roberta jest zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Hołosniak. Dziś pan Wołodymyr jest gościem „Słowa Proświty”. – Proszę opowiedzieć historię powstania tego spektaklu. – Najpierw była nowela „Byli” (napisana podczas wojny). Weszła ona do zbioru mojej prozy, który składa się z powieści „Kulejący” i „Chór Jaruzelskiego”. Książka ta ukazała się w wydawnictwie „Hamazej” – jednym z reprintów wydawnictwa „Zełenyj Pes” braci Kapranowych (obecnie, niestety, już jednego). We wrześniu ubiegłego roku odbywał się festiwal książki KyivBookFest. Poprosiłem swoich kolegów – zasłużoną artystkę Ukrainy Natalię Jaroszenko i artystę ludowego Tarasa Żyrkę (oboje to aktorzy Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki), aby pomogli mi w performatywnym czytaniu na festiwalu. Zaznaczę, że na KyivBookFest każde wydawnictwo, oprócz sprzedaży książek, starało się zorganizować ciekawe rozmowy i spotkania. A ja postanowiłem zaprezentować się w ten sposób. Zaryzykowaliśmy, tworząc nie tylko pokaz performatywny, ale szkic spektaklu. Wielu osobom się podobało, były dobre recenzje. Otrzymaliśmy zaproszenie od radia „Kultura”. Nagraliśmy tam nowelę jesienią ubiegłego roku. I ta audycja ukazała się w drugą rocznicę rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Również były dobre recenzje. W szczególności bardzo ciepło wypowiedziała się literaturoznawczyni Iryna Sławinśka. Na czytaniu był reżyser Odeskiego Teatru Komedii Muzycznej imienia Mychajła Wodianego Witalij Sinikow. Po tym teatr zamówił u mnie napisanie sztuki na podstawie noweli „Byli”. Równolegle złożyłem swój indywidualny projekt stworzenia monodramu na konkurs grantowy Ukraińskiego Funduszu Kultury. Wiosną przyszło powiadomienie, że mój grant został wybrany przez ekspertów funduszu i mogę przystąpić do pracy. Następnie wraz z dyrektorem artystycznym Kijowskiej Akademickiej Pracowni Sztuki Teatralnej „Suzirja”, artystą ludowym Ukrainy Ołeksijem Kużelnym, zaczęliśmy realizować ten projekt. Jest on dla mnie bardzo ważny, ponieważ dotyka osobistych spraw. Jak wielu Ukraińców, jestem poruszony tym, jak pomagali nam sąsiedzi-Europejczycy. Moja żona i syn po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny pojechali do Polski, do miasta Leżajsk, skąd pochodzi mój główny bohater. Tam zostali ciepło przyjęci, otrzymali wszechstronną pomoc. Byłem niezwykle poruszony i musiałem tę energię wzruszenia gdzieś skierować. Wymyśliłem historię. Można powiedzieć, że inspirowali mnie w niej konkretni ludzie, którzy przyjęli moją rodzinę. Ale w utworze nie ma od nich nic. To szczęśliwi i dość młodzi ludzie, którym ułożyło się życie. Wziąłem od nich tylko imiona głównych bohaterów, a także pieska, mając nadzieję, że spektakl przekaże widzom zawarte w nim emocje i energię”. „Nie przewidywałem, że mój cykl kompozycji może stać się baletem. To odważny eksperyment” – skomentował Maksym Kołomijec. „Tańczymy o miłości: spotkaniu i rozstaniu, smutku, rozczarowaniu, utracie siebie, o tym, jak odnajdujemy oparcie w sobie i wracamy do siebie nawzajem. W spektaklu wszystko kończy się dobrze” – podzieliła się wrażeniami kierowniczka artystyczna baletu, zasłużona artystka Ukrainy Antonina Radijewśka. Kostiumograf Kostiantyn Ponomarow zaznaczył: „Zadaniem projektanta jest sprawienie, aby to, co piękne w ubraniu, stało się wygodne, a to, co wygodne – piękne. To mój debiut i cieszę się, że udało mi się osiągnąć tę równowagę”.
Według informacji Ministerstwa Kultury i Komunikacji Strategicznej na rzecz Gacziego. Kiedy napisałem nowelę, poczułem jakby jakąś ulgę. Wykonałem swoją pracę, wniosłem kropelkę do morza wdzięczności za pomoc naszym europejskim przyjaciołom. Wymyśliłem scenografię – wózek piekarski. Wymyśliłem też, jak sterować światłem, żeby być niezależnym. Przecież spektakl musi się odbyć w każdych okolicznościach (nawet jeśli wyłączą prąd) i musi być mobilny. Ołeksij Kużelnyj podsunął swoje wspaniałe pomysły. I krok po kroku realizowaliśmy nasz projekt. Rezultat w pewnym sensie jest pośredni, będziemy jeszcze dopracowywać spektakl. Otrzymałem też propozycję od polskich partnerów, którzy są gotowi zagwarantować wsparcie materialne. Zrobimy spektakl, który będzie bazował nie tyle na noweli, co na sztuce. Przerobimy go na spektakl, w którym będzie trzy lub cztery postacie. A monospektakl zostawimy do udziału w festiwalach. – Chciałbym wrócić do odeskiej inscenizacji. Czy brał Pan udział w tworzeniu tego spektaklu? – Nie, tylko przerobiłem swoją nowelę dla odesian w formie sztuki. Tam pojawiły się nowe sceny, nowe wątki, inaczej napisana fabuła. W lutym przekazałem im ten materiał. Jeszcze nawet nie widziałem premiery, która odbyła się we wrześniu. W tym czasie miałem szczyt przygotowań do własnego pokazu, więc nie mogłem sobie pozwolić na wyjazd do Odessy. Mam nadzieję trafić na jeden z kolejnych pokazów, aby zobaczyć pracę swoich kolegów. Przeczytałem już recenzję spektaklu w wydaniu „Dumska”. Pojawiła się na stronie odeskiego teatru – przemyślana analiza pewnej pani i dość komplementarne opinie o tym spektaklu. Rozmawiałem z dyrektorką-kierowniczką artystyczną teatru i reżyserem o tym spektaklu. – Jeszcze w 2022 roku zdarzało mi się czytać niemało uwag, że Odeski Teatr Komedii Muzycznej jest bodaj jedynym państwowym teatrem Ukrainy, który kontynuuje wystawianie spektakli w języku rosyjskim. Najwyraźniej po tym sytuacja zaczęła się zmieniać? – Swoją sztukę oczywiście napisałem w języku ukraińskim. Po tym, jak oddałem swój materiał, zacząłem śledzić afisze. Widzę, że spektakle wychodzą po ukraińsku. Ale nie jestem głębokim znawcą tego teatru, dlatego mam nadzieję poznać go w najbliższym czasie. – Porozmawiajmy o nowym monospektaklu, specyfice procesu prób. – Żyjemy w stresującym czasie, wiele zmieniło się w naszym życiu. Obecnie pracuję nie w teatrze, a w biurze prasowym jednej z instytucji. Miałem czas na próby wieczorami albo w soboty i niedziele. To dość trudne, bo muszę o 8:00 być w pracy, a po 17:00 jechać do teatru. O 22:00-23:00 przyjeżdżałem do domu, zmęczony po prostu padałem na łóżko. Pierwszy raz w życiu tworzyłem spektakl, poświęcając na niego nie czas pracy, a czas osobisty. Druga specyfika polega na tym, że odpowiadałem za wiele obszarów. Sam musiałem zakupić elementy dekoracji, kostiumy itp., bo osobiście odpowiadam przed Ukraińską Fundacją Kulturalną. Cały management spektaklu był na mojej głowie, to niezwykle trudne. Czasami nawet żałowałem, że podjąłem się tego projektu. Rzecz w tym, że to grant dla osób fizycznych. Gdyby to był grant obliczony na kilka osób, które na przykład pracują w teatrze, to ktoś odpowiadałby za część twórczą, inny – za materialną czy zapewnienie informacyjne. A tutaj wszystko trzeba robić samemu. Nawet tacę na chleb robiłem własnymi rękami. Ale dla mnie ważne jest, że tę pracę zauważono i są gotowi ją wesprzeć, aby przerodziła się w wielki spektakl. – Pewnie nieprzypadkowo na wystawienie wybrano teatr „Suzirja”. – Można było zrealizować ten projekt w różnych miejscach, ale ostatecznie wszystkie drogi zaprowadziły do „Suzirja”. Z kierownikiem artystycznym tego teatru Ołeksijem Kużelnym mam dawne relacje. Swego czasu szedł tu mój monospektakl „Walka z cieniem”, zaczynało się życie monospektaklu „Chcę do Paryża”. Ołeksij Pawłowycz jest takim człowiekiem, że nawet w trudnych dla niego czasach znajduje możliwość wsparcia innych. Za co jestem mu bardzo wdzięczny. Mimo wszystkich trudności, które były, spektakl narodził się i ma wszelkie szanse w dość bliskiej perspektywie osiągnąć dobry poziom. – Każdy widz wyciągnie własny wniosek z tego, co zobaczył. Ale czy Pan jako autor i reżyser starał się przemycić swoją główną myśl? – Bardzo ważne było dla mnie, aby być uczciwym w tym materiale. Musi być coś, co trzymałoby ludzi, kiedy dzieje się tak wielka tragedia na naszych oczach. Gdzie znajdować siły? Na pierwszy rzut oka prosi się coś optymistycznego, nawet żartobliwego. Ale mam taki sposób myślenia, że ogłupianie ludzi jakimiś happy endami dla mnie nie działa. Jestem człowiekiem, który chce uczciwej sytuacji. Będę starał się w każdych okolicznościach pozostać silnym, szukać wyjść. Mnie nie trzeba „ogłupiać”.
Chciałem pokazać silnego człowieka, który mimo przeżytej tragedii znajduje w sobie siły, by dalej robić rzeczy pożyteczne dla innych. Odpowiednio odczuwa energetyczny zwrot, który pomaga się trzymać. Zawód piekarza wybrałem nieprzypadkowo. Ponieważ chleb jest nieprostym symbolem w tym spektaklu. Jest wieloznaczny, wielopłaszczyznowy. Wydaje się, że widzowie dobrze to odczytali. Przynajmniej pokazały to dyskusje, które odbywały się po trzech pokazach spektaklu. Wiele osób opowiadało o swoich receptach na to, jak być silnym, jak pokonać strach, jak pokonać okoliczności, w których się znaleźliśmy. Jak już powiedziałem, miałem pomysł, by uczciwie podejść do tej sytuacji. Pokazać, że człowiek nawet w najtrudniejszych sytuacjach pozostaje człowiekiem. Świadomie wybrałem na głównego bohatera Polaka. Martwiłem się, żeby nie doszło do retraumatyzacji widzów, żeby nie zaszkodzić swoim dziełem artystycznym. Wielu zauważyło, że wszystko dzieje się przez optykę Polaka, który przyjeżdża do Ukrainy. Gdyby działo się to z punktu widzenia Ukraińca, to przekroczyłbym tę granicę, której nie mogłem sobie pozwolić przekroczyć. Moi koledzy i psychologowie zauważali, że spojrzenie z boku nie traumatyzuje widza. – Na ile jest pan zadowolony ze swojej pracy po pierwszych pokazach? – Nasz sposób prób dał o sobie znać. To i wyczerpanie, i wyłączenia prądu, i problemy z transportem z powodu alarmów lotniczych. Spośród trzech pokazów jeden wydał mi się lepszy od dwóch pozostałych. W każdym razie spektakl wymaga dopracowania. A rezultaty muszą być w krótkoterminowej perspektywie. – Czy nie ma pan myśli o wznowieniu monospektakli, o których już pan wspominał? – Chciałbym to zrobić w perspektywie. Mieć w repertuarze trzy monospektakle – to niemało dla aktora. Więc myśli są. Co więcej, w planach jest stworzenie monoteatru. Na przykład jest monoteatr „Kryk” w Dnieprze oraz „Kut” w Chmielnickim. Chciałbym mieć i swój. Ale to na razie dalekie marzenie. – Co udało się panu zrobić w czasie pełnoskalowej wojny jako pisarzowi? – Napisałem kilka powieści. Wśród nich powieść „Czerwona góra”, która jeszcze nie była publikowana. Tam brzmi temat winy każdego za to, co teraz się dzieje. Idąc na niewielkie kompromisy czy dokonując jakichś czynów, przyczyniliśmy się do tego, że powstała taka sytuacja, przez którą teraz trwa wojna. Sztuka „Ojciec” jest o wydarzeniach na tyłach, ale wszystko kręci się wokół wojny. Za jakiś czas będę proponował tę sztukę teatrom. Teraz kończę powieść, która obejmuje duży przedział czasu, zaczynając od I wojny światowej aż do teraz. O niewielkiej wsi, pierwowzorze tej, w której się urodziłem. Gdzie wszyscy żyją jak jedna wielka rodzina. Gdzie nie zamyka się drzwi, gdzie ludzie znają się nawzajem po imionach, kto ma jakie problemy, dolegliwości. I jak czas powoli rozrzuca ludzi po różnych krajach. Czasami w różnych siłach zbrojnych przychodzi walczyć przeciwko sobie. Mam nadzieję ukończyć tę powieść w najbliższym czasie. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
25 października w Charkowskim Narodowym Akademickim Teatrze Opery i Baletu im. M. W. Łysenki odbyła się premiera baletu-przypowieści „Smocze pieśni” do muzyki Maksyma Koloméjcia. Wyjątkowość spektaklu tkwi w niezwykłej scenerii scenicznej, stworzonej za pomocą nowoczesnych technologii cyfrowych. Zupełnie nieszablonowe podejście do plastycznego rozwiązania postaci oraz warstwy wizualnej, połączone z kostiumami wykonawców i grafiką elektroniczną, zachwycało widzów swoją wyrazistością. Według słów generalnego dyrektora – kierownika artystycznego teatru Ihora Tuluzowa, w czasie pełnowymiarowej wojny jest to pierwszy pełnoprawny premierowy spektakl, stworzony przez zespół „od zera”: „W pewnym sensie dla nas to wyzwanie twórcze. To trudny eksperyment, ale jestem pewien, że się uda”. Autorka libretta Żanna Czepela opowiedziała o inspiracji, jaką otrzymała od muzyki Maksyma Koloméjcia: „Najpierw „zachorowałam” na muzykę, w której jest wiele dramaturgii i która powinna stać się baletem. Tę ideę chętnie podchwyciła Antonina Radijewska. Mamy na-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dla mnie tak drogimi. Nie byliśmy zamożni materialnie, ale mieliśmy bogactwo duszy. Właśnie to można zobaczyć u bohaterów nowego spektaklu. Jak już wspomniałam, reżyser skrócił sztukę i dobrze, że to zrobił. Zniknęło wiele zbędnych szczegółów, zwłaszcza scen, w których postaci dużo piją. Myślę, że ten spektakl przyciągnie ludzi, którzy marzą o takiej miłości, jaka tu jest. W przedstawieniu brzmi muzyka jazzowa, która kiedyś weszła w nasze życie. Władza wówczas jej zakazywała. Ta muzyka dawała rytm, siłę ducha; to, że bohaterowie na końcu grają na instrumentach muzycznych, jest jakby powrotem do ich młodości. Widzowie aktywnie reagują na tę scenę. Daje ona radość, dodaje sił.
– Czy znacie się z wykonawcami pozostałych ról od wielu lat?
– Tak, dużo rozmawialiśmy, graliśmy. Były różne spektakle, jedne szły długo, inne nie bardzo. Wszyscy koledzy po scenie są bardzo różni. Jak zauważyli widzowie, powstała bardzo mocna grupa wykonawcza. Obsada dobrana jest bardzo trafnie, widać indywidualność każdego.
– Jakie są Pani wrażenia z pierwszych pokazów?
– Zaprosiliśmy na przedstawienie przyjaciół, którzy mogą szczerze powiedzieć wszystko, co myślą. Na przykład artysta Ihor Horiany przyznał, że był pod wrażeniem. Spektakl sprawił mu w duszy taką radość. Cały czas widzi, jak chodzę, mówię, ile we mnie uroku, piękna, wytworności. I jednocześnie dobroci, którą daję tym ludziom. Moja bohaterka jest wrażliwa, ma bolesne punkty. Piękna kobieta, która nie wyszła za mąż. Nosi walizkę, w której jest welon. Liczy na to, że ktoś z przyjaciół jej się oświadczy. Tak, każdy mógł jej złożyć propozycję, ale zwyciężyła przyjaźń. To grono ludzi jest dla niej najbliższe, najdroższe. Za każdym razem ten obraz będzie rodził się na nowo. Ale w każdym razie w Conti nigdy nie będzie złości ani zazdrości. Ona ciągle wspomina swoje dziecko, fantazjuje, żyje nim. Spektakl porusza serca, wzrusza. Ludzie zaczęli częściej chodzić do teatru, bo potrzebują oczyszczenia duszy.
– Wspominała Pani o przedstawieniu o Sarze Bernhardt. Czy chciałaby Pani, żeby znów powróciło do repertuaru teatru?
– To była wspaniała praca, znakomity spektakl. A czy powróci, nie wiem. Obecnie w repertuarze naszego teatru pojawia się wiele nowych przedstawień. Najważniejsze, żeby były wysokiej jakości. Dlatego zaprasza się ciekawych reżyserów, a aktorzy starają się grać po nowemu. Życie trwa, trzeba udowadniać swoje mistrzostwo, oddawać duszę i serce teatrowi. I oczywiście, żeby nastał pokój. Jakby przywykliśmy do alarmów powietrznych, ale mimo to serce ściska się, gdy je słyszymy i odczuwamy ból. Chciałoby się, żeby wojna szybciej się skończyła i nasi chłopcy wrócili do domu. Żeby teatr żył i stały kolejki po bilety na wszystkie spektakle. Jest praca, jest cel, by się doskonalić. Jestem wdzięczna wszystkim, którzy uczestniczyli w tworzeniu tego spektaklu. Chciałabym wspomnieć dyrektora – kierownika artystycznego naszego teatru Kyryła Kaszlikowa oraz kierownika części literacko-dramatycznej Borysa Kuricyna.
Tłumaczenie maszynowe
Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny imienia Łesi Ukrainki zaprezentował nowy spektakl „Solo na perkusję”, stworzony na podstawie utworu światowej sławy słowackiego dramaturga Oswalda Zahradníka „Solo na zegar z biciem”.
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru
W spektaklu występują wiodący aktorzy teatru – Łarysa Kadochnykowa, Borys Wozniuk, Serhij Ozyrianyj, Wiktor Sarajkin oraz Wiktor Aldoszyn. A obok, w tym zespole Mistrzów, pojawiają się młodzi aktorzy teatru, którzy stawiają swoje pierwsze kroki na słynnej scenie – Kateryna Szkoła oraz Ołeksandr Hrekow. Reżyserem-inscenizatorem i autorem oprawy scenicznej spektaklu jest Wałentyn Kozmenko-Delinde. Kijowski widz dobrze zna tego reżysera jako twórcę wielu wspaniałych spektakli w kijowskich teatrach. Jednak od wielu lat mieszka on i pracuje na Słowacji. Dlatego „Solo na perkusję” można uznać za powrót reżysera do rodzinnego miasta, rodzinnego teatru, do swoich korzeni, do ulubionych aktorów, z którymi nie widział się od wielu lat. Oto jak powiedział o tym sam reżyser w odezwie do widza:
„Miałem trzynaście lat... Zajrzałem do kasy Teatru Łesi Ukrainki. – Czy dziś gra Chałatow? – Nie. Już odwróciłem się, by odejść... – Dziś gra Mażuga. Też bardzo dobrze... Proszę zobaczyć – nie pożałujecie... Nie pożałowałem. Później „do Mażugi” pójdzie uczyć się na wydział aktorski moja przyszła żona. Wtedy jeszcze się z nią nie znałem... Byłem wtedy jeszcze młodym kadetem słynnej kijowskiej szkoły wojskowej. I po raz drugi oglądam „Małżeństwo z konkursu” Carla Goldoniego. Wiele lat później w tej samej sztuce będzie grała moja przyszła żona u tego samego Jurija Mażugi w swoim spektaklu dyplomowym. A dziś – w tej szczęśliwej przeszłości – na scenę w spektaklu Dmytro Aleksidzego wleci porywczo czarujący Mykoła Ruszkowski! Później, już po wspólnej z nim pracy (stało się niemożliwe: ja – reżyser, On – mój aktor!)... i On mi po jubileuszowym (naszym wspólnym spektaklu!) powie coś takiego, po czym przekonam się, że na tym świecie wciąż żyje Szlachetność... i w Teatrze też! Będę was trzymał przy swoim sercu, dopóki ono bije, drogi Nicku. Nicku! Jak wszyscy byli piękni w tym spektaklu! Do dziś pamiętam zapach makijażu, lakieru z peruk... zapach powietrza od czarujących Aktorek – upajający zapach Teatru! Nie można było się w nim nie zakochać... Kobiecie, Mężczyźnie, Bestii... i mnie. Jak to podniośle brzmiało – Teatr Łesi Ukrainki! Wtedy pytano: widziałeś u Łesi? Widziałem... a jakże! Kijowianie widzieli wszystko! Kiedy, już wiele lat później, wróciłem do Kijowa z rozbitymi nadziejami, tuż po ukończeniu instytutu teatralnego imienia Karpenki-Karego, i bezradnie patrzyłem w pusty sufit... Zadzwonili do mnie! Z Łesi Ukrainki! W tamtych czasach łatwiej było dostać się do oddziału kosmonautów niż do trupy Teatru Łesi Ukrainki. Nie zostałem artylerzystą – jak przystało na kadeta, który wybił obcasami dziewięć parad na Chreszczatyku... Stałem się „pilotem doświadczalnym” pod wszechwidzącym żyrandolem w parterze tego słynnego Teatru... – Dziś gra Chałatow?! – Gra! Po naszej długiej rozłące los znów dzwoni z Łesi Ukrainki! – Szanowny panie, czy nie zgodziłby się pan zrealizować spektaklu z naszymi Koryfeuszami? – Kyryło, drogi! Kiedy zaczynamy!?.. Ten spektakl jest o moim pokoleniu. „Solo na perkusję...” Tak właśnie nazywa się w poprawnym tłumaczeniu ze słowackiego. Byłem o jedno uściśnięcie dłoni od słynnego autora... – Pozwolę sobie was przedstawić... Oswald – zdumiewający człowiek... wypijmy... Jak żałuję, że nie wypiłem z nim... nie zdążyłem. Jest tak zdumiewający, że zanurzając się na tyle, na ile starczy tchu, w jego dramaturgię, rozumiesz: on jest Poetą! A Poeta – to Człowiek, który czuje realną obecność Boskości! Obiecuję wam to!.. Jeszcze nie zdążyliście wyznać miłości? Jak wam zazdroszczę... Przed wami to jeszcze wszystko! Jeszcze nie powariowaliście wystarczająco z przyjaciółmi przy butelce (czy dwóch? czy więcej...) wina i nie wytańczyliście się do słodkiego zmęczenia? To też przed wami! Jakże wam nie zazdrościć! Nie zdążyliście podzielić się tym, co skryte (tajemne!) z waszym już dorosłym dzieckiem? O, ten duchowo-upajający duet czeka na was! Zdążycie... Ruszajcie! Cuda się nie skończyły – one dopiero się zaczynają! Nawet jeśli macie po sześćdziesiątce, a nawet więcej! Wszystko przed wami – tak jak u bohaterów naszej historii... „Solo na perkusję...” – to solo dla tych, którzy nie stracili wiary w piękno! Więc naprzód! Piękno jest wieczne! Zazdroszczę Wam...”
Po zakończeniu spektaklu mieliśmy okazję porozmawiać z odtwórczynią roli Conti, narodową artystką Ukrainy, laureatką Nagrody Szewczenkowskiej, Łarysą Kadochnykową. Ale najpierw poprosiliśmy aktorkę, by przypomniała, jak dla niej zaczęła się Wielka Wojna. – Na kilka dni przed tym graliśmy spektakl „Muzyka miłości” o George Sand i Chopinie. Spektakl udał się bardzo dobrze, a po jego zakończeniu Ołena Topol, która grała w nim moją córkę, zaczęła płakać. Pytam: „Dlaczego płaczesz?”. A ona odpowiada, że całkiem niedługo rozpocznie się wojna. Do ostatniej chwili nie mogłam uwierzyć, że to możliwe. A po kilku dniach rzeczywiście zaczął się ten koszmar. A jeszcze po kilku dniach zadzwonił do mnie reżyser Dmytro Tomaszpolski i zaproponował zagranie w filmie poświęconym pierwszym dniom wojny. Od razu się zgodziłam. W tym czasie teatr nie pracował, wszyscy się rozjechali. Zapraszano mnie do Kanady i Francji. Pomyślałam: jak ja zostawię swój dom, męża i, co najważniejsze, teatr? Powiedziałam, że nigdzie nie pojadę. Praca, którą zaproponował Dmytro Tomaszpolski, stała się prawdziwym ratunkiem. Kręciliśmy codziennie. Przyjeżdżał po mnie, jechaliśmy do studia, po mieście. Strasznie było widzieć puste ulice. Przeżyliśmy to. Dla mnie najważniejsza jest praca. Póki są siły i pracujesz, to nie chorujesz. – Teatr im. Łesi Ukrainki przeszedł na język ukraiński. Pewnie było to dla pani trudne? – Właśnie z tego powodu zdjęto spektakl o Sarze Bernhardt. A spektakl „Muzyka miłości” też zagrałam w języku rosyjskim trzydzieści razy. Trzeba było przejść na ukraiński. Zwróciłam się do wspaniałej prezenterki telewizyjnej Tetiany Cymbał. Ćwiczyła ze mną przez dwa miesiące. Początkowo po sylabach, potem lepiej. Nad wznowieniem tego spektaklu pracowaliśmy dwa miesiące, były cztery próby generalne. I spektakl znów ruszył. Pełne sale, widzowie przychodzą. Jestem niezwykle wdzięczna Tetianie. – A jak pojawił się nowy spektakl? – Po tym, jak zdjęto spektakl o Sarze Bernhardt, w teatrze zaczęto myśleć o nowej inscenizacji. Szukano sztuki dla mnie, z moją indywidualnością. Proponowano różne warianty, aż pojawił się pomysł wystawienia spektaklu według sztuki Oswalda Zahradnika. Myślano też, kto mógłby zostać reżyserem. Wybór padł na Walentyna Kozmenkę-Delinde. Chętnie zgodził się na tę propozycję. Przetłumaczył sztukę na język ukraiński, nazwał spektakl „Solo na perkusję”. Rozdzielił też role. W sumie jest tu siedmiu bohaterów i w zasadzie wszyscy są główni. Wyszedł piękny zespół. Jestem niezwykle zadowolona, że spotkałam tego reżysera. Swego czasu pracował w naszym teatrze, wystawił też wiele spektakli w Teatrze im. Franki. Dziś mieszka na Słowacji, ma w sobie europejskiego ducha. Ogólnie Kozmenko-Delinde zaczerpnął wiele z europejskiej i ukraińskiej kultury teatralnej. Jest wspaniałym człowiekiem, doskonale zna literaturę, sztukę teatralną. Wraz z nim do teatru wszedł nowy powiew. Walentyn skrócił sztukę, nie chciał wystawiać spektaklu o ludziach z domu starców. To spektakl o ludziach w średnim wieku. Są piękni, silni, pamiętają czasy jazzu. I najważniejsza w tym spektaklu jest przyjaźń. Trzeba kochać siebie nawzajem, nie zazdrościć, a cieszyć się z sukcesów przyjaciela. Reżyser też zdążył nas pokochać. Czułam, jak ciężko było mu wyjeżdżać. Nie zrobiliśmy ani jednej próby generalnej, a pokaz publiczny był jak pierwsza próba. Asystentka reżysera powiedziała wtedy: „Spektakl poruszył mnie tym, jak graliście. Jak bardzo chciałabym mieć takich przyjaciół. Jak bardzo chciałabym, żeby nikt mi nie zazdrościł”. Tak było u szestdziesiatnykiw – taka sama silna przyjaźń. Najmniej mówiliśmy o pieniądzach, ale tak cieszyliśmy się z sukcesów innych. Zazdrość to straszna rzecz w sztuce. Niestety, opanowała wiele sfer naszego życia. Są tacy ludzie, którzy potajemnie zazdroszczą i niszczą swoją duszę oraz duszę tej osoby, do której żywią to uczucie. Ale oczywiście pozostali też ci, którzy cieszą się z sukcesów innych. – Co może pani powiedzieć o swojej bohaterce? – W spektaklu wymyśliliśmy tak, że Conti urodziła dziecko, potem coś się stało – i je straciła. Ojcem dziecka jest rzekomo Chmelyk (aktor Wiktor Sarajkin). Wszyscy bohaterowie są w niej zakochani. Czuć jej urok i dziecięcą miłość ze spotkania z przyjaciółmi. I tyle czaru jest w tej kobiecie, że wszyscy przyjaciele byli w niej zakochani. Conti dowiedziała się, że jeden z jej przyjaciół Abel (Serhij Ozirjanyj) wziął na wychowanie dziecko. Kiedy zobaczyła tego chłopca, przyszła jej myśl, że w tym samym wieku mógłby być teraz jej syn. Conti marzy, by syn był obok i by poświęciła mu resztę swojego życia. Jest w niej dużo radości, jest szczęśliwa, widząc swoich przyjaciół i chce każdemu pomóc, każdemu zrobić coś dobrego. Ja też swego czasu miałam wielu takich przyjaciół. To przyjaciele Jurija Illenki. Byli
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
do wykonania salby potrzeba od 20 do 80 monet. Na przykład istnieje salba, która jest przechowywana w Czerniowieckim Muzeum Sztuki. Kandydatka nauk filologicznych Iwanna Stefjuk mówi o tym artefakcie: „Nie jest w idealnym stanie, ale można zobaczyć, że na materiale naszyto aż 80 austriackich hellerów”. W Wielkim słowniku wyjaśniającym przeczytamy, że „salby (salby) to ozdoba szyjno-piersiowa z jednego lub kilku rzędów monet, w istocie – metalowe korale”. Forma salby jest trójkątna lub owalna. Salba była nie tylko ozdobą statusową, ale służyła również jako amulet przeciwko złemu oku. Wszak ozdoba niejako przyodziewała swoją właścicielkę w srebrną zbroję. Tradycja noszenia wielorzędowych ozdób jest charakterystyczna nie tylko dla mieszkańców Bukowiny, ale także dla ludności wschodnioromańskiej (Rumuni, Mołdawianie). Z pokolenia na pokolenie na Bukowinie przekazywano salbę. Tę ozdobę z reguły darował dziewczynce na urodziny jej ojciec chrzestny lub przekazywała ją w spadku babcia. Taka tradycja na Bukowinie sięga zamierzchłych czasów. Doktor nauk historycznych Serhij Pywowarow w pracy „Monety, dukacze, zhardy, salby – ozdoby Bukowinek z przedostatniego stulecia” odnosi tradycję ozdabiania się monetami przez mieszkańców naszych terenów jeszcze do czasów późnoantycznych (w szczególności świadczą o tym znaleziska archeologiczne we wsi Stawczany w rejonie chocimskim, wsi Hrusziwci w rejonie kelmieneckim). Naukowiec klasyfikuje te znaleziska jako artefakty kultury czerniachowskiej, które datuje się na III–V w. n.e. I to, że Bukowinki do dziś w święta zakładają salbę, świadczy o życiodajnej sile ukraińskich ozdób ludowych, które swoją unikalnością i różnorodnością będą przyciągać jeszcze niejedno pokolenie ukraińskich piękności. Dwustronny dukacz z przedstawieniem po jednej ze stron sceny „Pokłon Trzech Króli”, awers, II poł. XVII w., Połtawszczyzna, srebro. Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Historycznych Kosztowności Ukrainy. Z początkiem rosyjsko-ukraińskiej wojny od 2014 roku Ukraińcy zaczęli bardziej zwracać się ku swoim korzeniom. Jesteśmy świadkami wielkiego popytu wśród Ukrainek na narodowe cechy w ubiorze i życiu codziennym. Po pełnoskalowej inwazji raszystów 24 lutego 2022 roku Ukraińcy z bronią w ręku wywalczają prawo do porozumiewania się w ojczystym języku ukraińskim na ojczystej ziemi, szanowania zwyczajów i tradycji swoich przodków, bycia wolnymi i niezależnymi. Jeśli jeszcze jakieś 20 lat temu korale czy inne ukraińskie ozdoby ludowe wywoływały zdziwienie, to teraz jest to oznaka przynależności do dziedzictwa narodowego. Ukraińska badaczka Darija Kułduszowa zaznacza: „Kobiety zaczęły odtwarzać całe wizerunki tradycyjnego stroju, w których obowiązkowo obecne były ozdoby. Mistrzynie zaczynają nie tylko wytwarzać ukraińskie tradycyjne ozdoby, one duplikują starodawne egzemplarze. A projektanci organicznie łączą z nimi swoje współczesne kolekcje”. Tak przydają się ukraińskie ozdoby ludowe, które przypominają o sile ducha i woli naszych przodków. Austriackie monety, na których wybito słowo „dukatus”, posłużyły rodakom za podstawę do wykonania unikalnej ozdoby piersiowej. Od XVII wieku na Ukrainie u honorowych gospodyń można było zobaczyć dukacz w centrum kompozycji z korali lub osobno na wstążce. W XIX wieku dukacze zaczęły być masowo używane na Wołyniu, Galicji, Lewobrzeżu, Czernihowszczyźnie, Słobożanszczyźnie, w szczególności na Woroneżczyźnie i Kurszczyźnie (etnicznych terytoriach ukraińskich). Jeśli majątek był niewielki, to panny do korali dodawały dukacz z prymitywnym wizerunkiem i bez kokardy. A jeśli odwrotnie – wtedy w centrum ozdób piersiowych dostojnej pani królował kosztowny dukacz z elegancką kokardą. Dukacze były jednostronne lub dwustronne z przedstawieniem głównie wątków religijnych. Salba z rejonu kicmańskiego. Kolekcja Mykoły Szkriblaka. Zdjęcie Mykoły Szkriblaka. Przez represje i konfiskaty kozackiego majątku na rozkazy Piotra I czy też Katarzyny II oraz po dwóch niszczycielskich wojnach i trzech Hołodomorach, dukacze prawie zniknęły z użytku. Jednak dziś miłośnicy ukraińskiej kultury mają możliwość zobaczyć kolekcje starodawnych dukaczy w Czernihowskim Muzeum Historycznym, Kijowskim Muzeum Historycznych Kosztowności Ukrainy, Połtawskim Muzeum Krajoznawczym oraz Kijowskim Muzeum Historycznym. W Niepodległej Ukrainie popyt na ozdobę wzrósł. Teraz możemy zobaczyć podobny medalion na zawieszce z kokardą jako oryginalny dodatek do tradycyjnych korali. Współcześni mistrzowie wytwarzają dukacze jako medaliony, do których dodają łańcuszki lub kokardy, zdobione kamieniami, koralikami czy inną ozdobą. Lecz jeśli wykonanie dukacza wymagało jednej lub dwóch monet, to dla bukowińskich mieszkańców wsi Wołoka. Zdjęcie z kolekcji Anastasiji Pentelejczuk. Dukacz – moneta podobna do medalu z metalową kokardą, czasem pokrytą kamyczkami czy koralikami. Zdjęcie ELLE. Myron FEDORI
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz — 1000 hrywien. 2. Wasylczuk Swiatosław Karpowycz — 1100 hrywien. 3. Moroz Łarysa Zachariwna — 500 hrywien. 4. Żywyłko Witalij Petrowycz — 1000 hrywien. 5. Stolarowa Anna — 1000 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe