Strona · s. 6strona oryginału ↗
Mykoła CHWYLOWYJ: «AZJATYCKI RENESANS» I «PSYCHOLOGICZNA EUROPA»
Слово Просвіти, №44 за 2005 рік
realizacji: wtedy wyrywa się ona w świat zewnętrzny — by kogoś wyzwalać, gdzieś nieść rewolucję, skądś rozpalać światowy pożar. Ale przecież… „na cały świat” rewolucja nie poszła, a w domu została „zjedzona przez synów suk”. Tak więc wczorajszym bohaterskim rewolucjonistom pozostało królestwo szarości i nudy, w którym gęsto zasiały się kwiaty zwątpienia, niezgody i moralnej degeneracji. „Niektórzy z komunistów dorobili się gospodarstwa i zbudowali domek”. To były dopiero pierwsze kwiatki. Lecz już świadek życia i bytu partyjnej elity, robotnik w willi, Sydir podaje swoje streszczenie: „Władza bolszewicka, żebyś wiedziała, to nie pieczarka pieczona. To znaczy wola i wolność. Jak ty sobie pakujesz w pysk, to i innym nie przeszkadzaj. O!” A wczorajszy kanclista pisze podanie: „Proszę mienia zapisać w kandydaty Wašej gosudarstwiennoj partiji”. Ale nie światową rewolucją żyła Ukraina. I nie tylko przyniesioną przez bolszewików. Ona oddychała swoim duchem: „Nie jedna trzęsiłowa noc minęła, idzie, przejdzie — tysiące, tysiące, tysiące (…). Zaśpiewają, zapiszą potomkowie: był Prijmak i Budionny, i były — tysiące, tysiące, tysiące…(…) Grzmiały powstania. Szalały powstańcze oddziały”. „Cała Ukraina powstańcza, zaporoska. Gdzie nie spojrzysz — wszędzie bandyci. Pewnie i za tymi brzozami siedzą…” — niepokoi się przyjezdny w kolonii dziecięcej. Raz po raz słyszymy, że wieś nie lubi komunistów. A w barakach tyfusowych myśli się „wielka ludowa dума: gdzie prawda?” Zatem: cóż to za dziwna ziemia, gdzie wśród prowincjonalnej nudy rodzą się światowe marzenia, w tejże nudzie i gasnące; gdzie wieś dziś idzie za „bolszewikami” („…Byłem w partyzantach. Jeszcze z Machnem chodziłem, a co do czego i dotąd nie doszedłem. Taki już charakter: jak wypiję butelkę, to i za władzą sowietów. Bolszewicy spod ziemi: słońce wschodzi na wschodzie”. Wydawałoby się, że ta wiara wprost przeczy późniejszej orientacji na Europę (nie mówiąc o ortodoksyjnym marksizmie), lecz, jak zobaczymy, w tym była swoja logika. Azja wnosi swoje barwy w obraz wyobrażonej światowej rewolucji, a w miarę uspokajania się Europy te barwy stają się jaskrawsze i bardziej obiecujące. Bolszewicy i podległy im Komintern coraz bardziej wiążą swoje nadzieje z narodowo-wyzwoleńczymi rewolucjami na Wschodzie. W tych warunkach Ukraina staje się jakby poligonem, na którym ma zostać znaleziony i wypróbowany przepis na połączenie społecznych i narodowych zadań rewolucji, rozwiązania społecznych i narodowych problemów w ich związku — w duchu komunistycznych teorii o społecznym i narodowym wyzwoleniu narodów. Ukraina staje się ważnym podmiotem wpływu na rewolucyjny Wschód. To zresztą jedna z głównych podstaw i motywów polityki „ukrainizacji”. Radzieckiej Ukrainie „powierza się” także niektóre kierunki działalności dyplomatycznej, na przykład w stosunkach z kemalistyczną Turcją. Ukraińska inteligencja dobrze rozumiała wzajemne powiązanie narodowo-kulturalnego odrodzenia i sytuacji zewnętrznopolitycznej. I dążyła do maksymalnego wykorzystania sprzyjającej koniunktury. Tym bardziej, że miała już pewne tradycje życzliwej uwagi wobec położenia narodów kolonialnych i widziała obiektywnie uwarunkowaną wspólnotę ich walki z wysiłkami Ukraińców. Wszystko to stało za gwałtownym wzrostem zainteresowania Wschodem w literaturze ukraińskiej i za potężnym rozwojem nauki orientalistycznej na Ukrainie. Zatem idea „azjatyckiego renesansu” u Chwylowego nie była jakąś jego własną fantazją. I miała nie tylko wymiary artystyczne, na których zatrzymamy się dalej. Choć jej poli-
I ostatnie słowa „Arabesek”: „Idę. Niebieskie wieczorne miasto. Azja. Bije zegar. Idę”. „Arabeski” ukazały się drukiem w 1927 roku. Dyskusja literacka, a po istocie polityczna, wokół europejskiej tezy Chwylowego miała już wkrótce zostać ostatecznie zalana falą partyjnego szkalowania. Być może mamy tu jedną z ostatnich prób Chwylowego, by nieco zmienić ujęcie swojego marzenia, unikając najbardziej dotkliwych ciosów oficjozy. Może było też pewne rozczarowanie ideą „Europy”: czy przypadkowe podkreślanie wyobrażonych etycznych i estetycznych przewag świata wschodniego? Ale tutaj musimy przejść do szerszej dyskusji o problemie „azjatyckiego renesansu” i „psychologicznej Europy” u Chwylowego — jak ona wygląda w jego koncepcjach publicystycznych. Pierwsze publicystyczne wystąpienia Chwylowego miały charakter listów do młodzieży literackiej, którą kierował ku szacunkowemu stosunkowi do pracy twórczej i nauki u prawdziwych mistrzów, choćby nie zaliczanych do grona proletariackich, jak na przykład Mykoła Zerow. Pafos pamflecisty skierowany był przeciw „czerwonemu” nieuctwu, „analfabetyzmowi mieszczaństwa” i „ukochanej oświacie w wyszywanej koszuli i z zadrypanskim światopoglądem”, przeciw „bojowej tandecie”, przeciw „masowizmowi” i „wsiowaniu” kultury proletariackiej, której ideologiem Chwylowy ogłaszał „Pług”. Zasadnicze rozbieżności z „Pługiem” przedstawiono obrazowo w ten sposób: „— Zerow czy Harkun-Zadunajski? — Europa czy „oświata”?”. (Harkun-Zadunajski — w tym przypadku nie jest rzeczywistą postacią z „małorosyjskich truposzy” końca XIX — początku XX wieku, lecz uogólnionym obrazem pretensjonalnej niekulturalności i prowincjonalności, stworzonym przez Wynniczenkę. A „oświata” — nie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
