Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Mychajło HRUSZEWSKI: „OSIEDLIŁEM SIĘ W MOSKWIE, ARBAT, 55”

Слово Просвіти, №44 за 2005 рік

Wystąpienie dyrektora generalnego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie Wołodymyra Melnyczenki na Międzynarodowej konferencji naukowej „Andriej Biełyj w zmieniającym się świecie” (Moskwa, 26 października 2005 r.) Centrum Kultury Ukrainy znajduje się przy Starym Arbacie 9, kilkaset metrów od Mieszkania-Muzeum Andrieja Biełego, czyli, mówiąc jego słowami, „w granicach świata arbackiego”. Nie wątpię, że arbackość, rozpuszczona we krwi, jest niewidocznie obecna na waszym forum naukowym i czyni je szczególnie atrakcyjnym i niepowtarzalnym, otwartym na najbardziej nieoczekiwane tematy i wystąpienia. W każdym razie mogę was zapewnić, że obecna konferencja naukowa po raz pierwszy łączy dwa wielkie i, zdawałoby się, niekompatybilne nazwiska — Andrieja Biełego oraz Mychajła Hruszewskiego — wybitnego ukraińskiego historyka i literaturoznawcę, akademika, działacza społecznego i politycznego, ojca ukraińskiej państwowości, pierwszego prezydenta Ukrainy. Jest ku temu ważny powód. Jesienią 1916 roku, przebywając na carskim zesłaniu, Mychajło Serhijowycz Hruszewski dzięki staraniom Rosyjskiej Akademii Nauk przeniósł się z Kazania do Moskwy i osiedlił się na Arbacie. Nawiasem mówiąc, jako pierwszy w Rosji napisał o tym wybitny znawca Arbatu Sigurd Ottowicz Szmidt, który przed chwilą witał naszą konferencję. W jednym z listów Hruszewski donosił: „Osiedliłem się w Moskwie, Arbat 55, m. 8 (róg Dienieżnego)”. Dziesięć lat przed tym z mieszkania nr 7 w domu Rachmanowa wyprowadził się Andriej Biełyj. U niego czytamy: „Pamięta się dawny Arbat: Arbat przeszłości... przy Dienieżnym — dom Rachmanowa... W nim się urodziłem; w nim dwadzieścia sześć lat mieszkałem”. Mamy możliwość poruszyć ten temat dzięki przyjaznym związkom twórczym między Centrum Kultury Ukrainy a Mieszkaniem-Muzeum Andrieja Biełego, Państwowym Muzeum A. S. Puszkina. Otóż od 11 września 1916 roku do 11 marca 1917 roku, czyli równo pół roku, Mychajło Hruszewski, pomimo jawnego nadzoru policji, prowadził w Moskwie wielką pracę naukową, wydawniczą i społeczną, pisał słynną „Historię Ukrainy-Rusi”, przekroczył próg swojego 50-lecia. Pozostawił mało znane wspomnienia o domu nr 55 i starodawnej ulicy, którą nazwał „jedną z wielkich moskiewskich arterii”. Przede wszystkim Hruszewski zauważył duchowy adres domu Rachmanowa: „Na rogu Dienieżnego pierieułka, między dwoma cerkwiami...”. O jakich świątyniach była mowa? Najbliższą domu była cerkiew Życiodajnej Trójcy na skrzyżowaniu Arbatu i Dienieżnego. O niej pisał Andriej Biełyj: „Tutaj i cerkiew Troicko-Arbacka z dziedzińcem cerkiewnym, nawet ogródkiem, wyciągniętym ścieżką w Dienieżny...”. Druga cerkiew — św. Mikołaja w Płotnikach — stała na Arbacie o sto kroków od domu nr 55. Jej złote kopuły są uwiecznione na znanej z podręczników obrazie Wasilija Polenowa „Moskiewskie podwórko”. Nawiasem mówiąc, duchowymi dominantami Arbatu były wtedy trzy cerkwie św. Mikołaja — św. Mikołaja w Płotnikach, św. Mikołaja na Piaskach i św. Mikołaja Objawionego. Nieprzypadkowo Biełyj pisał: „Sam Arbat — czymże jest, jeśli nie ulicą Mikołajską?”. Dawno nadszedł czas, by głębiej wniknąć w te słowa wybitnego arbatczyka, który wprowadził do historycznego obiegu te pojęcia — „arbatczyk” i „arbatczycy”. Biełyj rozpatrywał Arbat nie tylko jako przestrzeń geograficzną, ale i kulturową, duchową, na zawsze utrwalił terminy „świat arbacki” i „stary Arbat”. Wszystkie cerkwie Mikołajskie zostały bezlitośnie zburzone na początku lat 30. ubiegłego wieku, co oznaczało upadek Starego Arbatu. Hruszewski wyraźnie podawał swój adres: ulica Arbat 55. Jednak we wszystkich dokumentach policyjnych zapisano: „Hruszewski mieszkał w domu nr 32 przy zaułku Dienieżnym”. Ten adres również nie został wzięty z sufitu. Właśnie pod tym numerem dom oficjalnie figurował w części miasta Preczystieńskiej. Między innymi, nawet teraz, gdy idzie się Arbatem od placu Smoleńskiego, widzi się prawie obok siebie, ale po różnych stronach domu dwie tabliczki: „Arbat 55” i „Dienieżny 32”. Nawiasem mówiąc, archiwa świadczą, że pod koniec XIX wieku dom Rachmanowa miał nr 65 przy ulicy Arbat i nr 40 przy zaułku Dienieżnym, a na przełomie wieków dom figurował pod nr 40 po obu stronach. Obecną numerację wprowadzono na początku 1914 roku. W tym czasie w domu mieszkały jeszcze dwie rodziny, wspominane przez Biełego: Wygodczikowowie i Sołowjowowie, a także Bugajowowie. Mychajło Hruszewski pozostawił opis mieszkania nr 8, w którym wynajmował dwa pokoje: „Z wąskiego korytarzyka drzwi prowadziły do przestronnego gabinetu z dwoma oknami, z niego drzwi do drugiego pokoju, który nie miał osobnego wyjścia na korytarz; ja mieszkałem w gabinecie, który służył zarazem za naszą jadalnię, Maria Sylwestriwna z Kulunią w drugim pokoju... Mieszkanie, w ten sposób, było całkiem znośne — zwłaszcza gdy zdrowie i pogoda pozwalały chodzić na obiad i po prowiant...”. Według słów Hruszewskiego, „rodzina żywiła się bardzo licho”, dlatego w grudniu 1916 roku wysłał żonę i córkę do Kijowa, a sam o przeprowadzce do Moskwy napisał w liście do Petra Stebnyckiego: „Mimo wszystko zmiana na lepsze, choć bokiem z przeskokiem wyszła ta zmiana...”. Ciekawe, że z okna swojego gabinetu Hruszewski uwiecznił Arbat wojennej zawieruchy na równi ze znanymi pisarzami Borysem Zajcewem i Mychajłem Osorginem. U Zajcewa: „I idą pułki w dół Arbatem, na Dorogomiłowo, a wracają w wagonach sanitarnych...”. Hruszewski z kolei pisał o „nieustannym ruchu wojsk, które wysyłano na front, i transportach rannych i inwalidów, których przywożono z frontu”. W Moskwie Mychajło Hruszewski prowadził obszerną korespondencję, między innymi z Fiodorem Korszom, Serhijem Jefremowem, Ołeksandrem Ołesiem, Ołeksandrem Kiereńskim, Maksymem Gorkim... W Archiwum Gorkiego Instytutu Literatury Światowej im. A. M. Gorkiego Rosyjskiej Akademii Nauk przechowywanych jest pięć listów Hruszewskiego, napisanych przez uczonego bezpośrednio z Arbatu. Nawet w tym akademickim instytucie nie wiedziano, że w listopadzie 1916 roku Gorki odwiedził Hruszewskiego w Moskwie, na Arbacie 55. W tej sprawie Hruszewski pisał do Gorkiego w październiku 1916 roku: „Niezmiernie rad będę zobaczyć Pana, Aleksieju Maksimowiczu... Telefonu u mnie w mieszkaniu, oczywiście, nie ma... Jeśli niewygodnie będzie mi dać znać listownie, to proszę powiedzieć pod numerem telefonu 2-01-04, gdzie moi sąsiedzi niedaleko. I jeśli Pan powie, że

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn