Strona · s. 10strona oryginału ↗
DZIEŃ LUDZKIEJ ERY
Слово Просвіти, №44 за 2005 рік
Kortez: Czasami jestem robakiem wątpliwości. Jestem dyletantem, ignorantem, wątpliwą osobowością, pomylonym stworzeniem, czasami niewolnikiem własnych żądz, czasami zakochanym osłem. Kocham rapiery i freski Weronese. Moją ojczyzną jest cały świat. Spałem pod mostami Paryża, drzemałem na placu Rossio w Lizbonie. Grałem na wyścigach psów w Stambule. Wszystko to żałośnie, do łez.
Alfara: Jednak wyglądacie jak tygrys.
Jurij Kosacz, „Kortez i Beztałanna” (1956)
tą — magią (diabelstwem?) utalentowanego słowa. Oceniając ideowe podstawy twórczości Kosacza, musimy mówić o rozróżnieniu między ukrainofilstwem a ukraińskością. Założyciele ukrainofilstwa (Kotlarewski, Hułak-Artemowski, Kwitka-Osnowjanenko) bronili samobytności języka, literatury, kultury i historii ukraińskiej. Kostomarow podkreślał osobliwości ukraińskiego charakteru: romantyzm, poetyckość, liryzm, głęboką religijność. Szewczenko i Kulisz (najwybitniejsze postacie Bractwa Cyryla i Metodego) łączyli ukrainofilstwo ze słowianofilstwem, na warunkach równouprawnienia wszystkich narodów słowiańskich i ich zjednoczenia w federację, wolną od batoga „starszego brata”. Pokolenie Franki i Lesi Ukrainki wezwało do odrzucenia samej nazwy „ukrainofile” i do nazywania się po prostu UKRAIŃCAMI, głosząc głębokie, a przez to płodne, zjednoczenie inteligencji z ludem. Wreszcie rozwój tego problemu od ukrainofilstwa do dokonanej ukraińskości (a zatem i europejskości) możemy prześledzić na trzech pokoleniach rodziny Kosaczów-Drahomanowów: matki (Olena Pcziłka), córki (Lesia Ukrainka), wnuka (Jurij Kosacz). Na pierwszym zjeździe Mystetskiego Ukrainskiego Ruchu (MURu) wyniosły „wnuk”, jeden z fundatorów tego ruchu, … Ten utwór nazywano „prozą intelektualną”, „realizmem psychologicznym z romantycznym zabarwieniem”; krytycy mówią prawdę, ale nie całą. Dodajmy odwołania do „motywów egzystencjalnych”… I co z tego? Ostatecznie dokonałem odkrycia (przynajmniej dla siebie): egzystencjalizm ze wszystkimi swoimi odgałęzieniami zakorzeniony jest w „Eklezjastesie”, a «Eneidę» napisał romantyk, który — najpierw przeczytawszy, a potem przeżywszy „Eklezjastesa” w duszy — romantykiem pozostał, mimo że zna cenę marności nad marnościami. I nie mówcie, że romantyzm i smutek są nie do pogodzenia, bo ich nierozerwalność (niepojęta zarówno na poziomie logicznym, jak i uczuciowym świadomości) tworzy to, co tak nijako nazywa się „fenomenem człowieka”. Jeśli chcecie, możemy dodatkowo odwołać się do dwoistej jedności Tanatosa (śmierci-spokoju) i Erosa (pragnienia-miłości); na marginesach tego związku błąkają się archaiczny dekadentyzm i debilny postmodernizm. Słowem, nie czytajcie Kosacza, jeśli nie podoba wam się Stendhal.
MANHATTAŃSKIE NOCE
W 1971 roku minęło 100 lat od urodzin Lesi Ukrainki. Wspólnie z moim przyjacielem H. Makarczukiem (niech mu ziemia lekką będzie) napisałem na podstawie utworów poetki scenariusz „Siedem strun” dla teatru literackiego „Słowo”, który wziął pod kry-
(powieść „Czortiwska skała”, N.-J., 1988). Brak odniesienia do nazwiska artysty; chodzi albo o autoportret (pan Jurij próbował swoich sił w malarstwie), albo, powiedzmy, o pracę malarza-zarobkowicza gdzieś na Montmartre. Siedzimy na próbie. Reżyser i aktorzy, jak zawsze, są niezadowoleni jedni z drugich, a pod fotelami biegają całkiem spore szczury. Święte imię — Leśa Ukrainka, święte miejsce — teatr, a oni — biegają… Szeptem zaczynam rozmowę o wierszach pana Jurija. Ogólnie nie zrobiły na mnie wielkiego wrażenia, ale po cichu deklamuję cztery wersy — z takim zadowoleniem, z jakim dziś je zapisuję:
„Trawy wypłowiały. Kobieta, jak lodowa kra,
Srebrzyła się z ganku. Droga popłynęła.
Arktyczny pies łasił się i skomlał,
I dom stał pusty pośród ulew.”
Kosacz ucieszony. „Czy zdarzyło się panu bywać w Europie?” — ostrożnie zapytał. „W Niemczech… No, w NRD”. Opowiedziałem, jak na ulicy w Dreźnie poprosiłem statecznego Niemca o ogień do papierosa: on wyjął z portfela jakieś fenigi i
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
