Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Działalność oświatowa Wiaczesława Lipynskiego

Слово Просвіти, №44 за 2007 рік

społeczeństwa, uważają się za Ukraińców”. Przemawiając do delegatów tego zjazdu 2 sierpnia 1908 r., przypomniał słowami T. Szewczenki, aby pamiętać, że „wkrótce rozkują się skuci ludzie”, i że jeśli nie dziś, to jutro będą nas pytać o nasze sprawy. I zapytają nas wtedy: wy, którzy zawładnęliście tak wielkim kawałkiem ziemi, wy, którzy całe wieki żyliście z naszej pracy i potu, co zrobiliście dla nas i dla tej naszej matki-ziemi? Co im na to odpowiemy? Co powiemy im, gdy zajrzą do historii swoich instytucji kulturalnych, swoich „Proświt”, swoich wydawnictw, swoich towarzystw naukowych, i gdy zobaczą, że nie ma tam szlacheckich nazwisk, gdy zobaczą, że ci, którzy kiedyś nie chcieli dać ziemi chłopu, mówiąc, że potrzebna mu tylko „kultura”, sami … nie dali ani jednego złamanego grosza na podniesienie tej kultury!..” Jak delegaci zjazdu zareagowali na tak gorące publiczne wystąpienie, dowiadujemy się z listu W. Lipynskiego do profesora M. Hruszewskiego z 19.VII.1908 r., w którym zaznaczono: „Mój referat przyjęto dość życzliwie…” W. Lipynski przy każdej sposobnej okazji dzieli się swoimi spostrzeżeniami o tym, jak rośnie świadomość narodowa rodaków. Tak więc w liście z 26.V.1908 r. z Zaturec do M. Hruszewskiego czytamy: „Na naszą małą pocztę przychodzą 4 egzemplarze „Rady”, które dość często docierają do prenumeratorów (jednym z nich był W. Lipynski — W. K.) w „opłakanym stanie”, z wyraźnymi śladami pilnej lektury; jeden z miejscowych pan-ojców zaczął wygłaszać ukraińskie kazania w cerkwi i przychodzą tam ludzie z sąsiednich wsi, aby posłuchać; w naszej wsi uczniowie zebrali 2 ruble (!) i przekazali księdzu, żeby wypisał im „małorosyjskie” książki; w ustach wiejskiej „inteligencji”: felczera, urzędnika pocztowego, nauczyciela… usłyszycie ukraiński język nie jako gadaninę, lecz jako język — wszystko to fakty, których dawniej u nas nie zauważano, i pojawiają się one jakoś same z siebie, bez jakiejś propagandy, jakiegoś wpływu „z góry” — czysto żywiołowo, powiedziałbym. Wszystko to, oczywiście, zauważyłem tylko tutaj, w najbliższej okolicy, którą jednak zupełnie nie można nazwać jakąś wyjątkową, a stosunki, które tu panują, to typowe „wołyńskie”, a może w ogóle „prawobrzeżne” stosunki”. Czy rzeczywiście to się ujawniło jakoś „samo z siebie”? Zwróćmy się do korespondencji W. Lipynskiego z B. Hrinczenką. Oto list naszego rodaka, pisany w Zaturcach, z 5.X.1907 r.: „Szczególnie ucieszyła mnie Pana książka „Przed szerokim światem”, jest ona niezwykle interesująca dla mnie nie tylko od strony teoretycznej — to tak świeża, zdrowa krytyka naszej literatury — ale także od strony praktycznej: bardzo mi pomoże w doborze książek przeznaczonych dla kółka czytelników, które powoli, w ciągu ostatnich kilku lat, ukształtowało się tu u nas na wsi” (podkreślenie moje — W. K.). Okazuje się, że nasz wybitny rodak nie tylko obserwował wzrost świadomości narodowej wśród współwieśniaków, ale też pracował na niwie oświatowej jeszcze długo przed utworzeniem szerokiej sieci „Proświt”. Warto przypomnieć, że kijowską „Proświtę” zorganizowano w maju 1906 r. staraniem B. Hrinczenki, R. Kowalenki, M. Łysenki, F. Krasyckiego, F. Matuszewskiego, M. Staryckiej, przy udziale Łesi Ukrainki, S. Jefremowa, W. Durdukiwskiego i innych. W 1907 r. sekretarzem wybrano D. Doroszenkę. Natomiast w Łucku „Proświtę” założono w 1918 r. (jednym z założycieli i głównym działaczem był I. Własowski; J. Petrycki — wieloletni przewodniczący). Wśród fundatorów byli W. Ostowski, senatorka O. Lewczanowska, architekt M. Maslow i inni. W chwili zamknięcia w 1932 r. miała ona 134 filie. Lipynski wyraża swoje zadowolenie z tego, że małe biblioteki, które wysyłał do drobnych ośrodków ruchu proświtiańskiego, przynoszą pożytek w „żywej” sprawie. Z dużej liczby listów do Wasyla Domanyckiego dowiadujemy się o bezpośrednim udziale Wiaczesława Lipynskiego w rozpowszechnianiu „Kobzarza” Szewczenki. Dla przykładu list z Zaturec z 15.VI.1908 r.: „Wracając z Kijowa przez Łuck, zachodzę tam do księgarni i zaraz proponują mi „Kobzarza”, wie Pan jakiego: to ukradzione petersburskie wydanie z 1907 r. Sprzedają je po 1 rubel 50 kopiejek, ale jeśli się dobrze potargować, to dają upust, może ten wydawca daje im dobry upust. Proszę bardzo! Tam się mizdrzą, a ci się cieszą, i ten „Kobzarz” sobie lekko schodzi, i to nie tylko w samym Łucku, a może i w innych prowincjonalnych miastach to samo. Znów śmiech i łzy z tą naszą ospałością. Może Pan, znając sprawę z tym „Kobzarzem”, napisałby o tym artykulik do „Rady”, niech o tym pomyślą petersburscy patrioci.” W następnym liście z 15—20.VII.1908 r. z Zaturec Lipynski donosił: „Do Petersburga napisałem; udało mi się pożyczyć 20 rubli i wypisałem 50 egz. „Kobzarza”; byle tylko je przysłali, to tu dla niego znajdę miejsce”. A już w liście z 21—28.VIII.1908 r. W. Lipynski pisze do tego samego W. Domanyckiego: „Wypisałem sobie i otrzymałem 50 egzemplarzy „Kobzarza”. Idzie dobrze”. A oto jeszcze jeden bardzo ciekawy list, napisany przez W. Lipynskiego w Zaturcach do Wasyla Domanyckiego z 27.IX.1908 r.: „Kilka dni temu byłem u naszego pana-ojca; świadomość u nas rośnie, mówię Panu, niezwykle. Proszę sobie wyobrazić, że do Kiselina przychodzą 4 egz. „Rady”, a to przecież taka mała marna poczta, 40 wiorst od kolei! Nasz pan-ojciec opowiadał mi wszystko o Zakopanem na podstawie Pana listów — czyta, proszę sobie wyobrazić, całą „Radę” — tego to się już nie spodziewałem. Wielką, wielką rzecz zrobił Pan, Wasylu Mykołajowiczu, kładąc tyle pracy na wydanie „Kobzarza”, i Pana praca nie idzie na marne — to już w pełni oceniłem teraz, gdy zobaczyłem, co „Kobzarz” robi na wsi, i nie tylko na wsi, ale wszędzie u nas. Ludzie tu za „Kobzarzem” po prostu się biją; wymyśliłem taki pomysł: za te pieniądze, które przeznaczyłem na pomnik, będę wypisywać po kilka egzemplarzy „Kobzarza”, sprzedawać, a zwłaszcza od każdego będę ściągać na pomnik, w ten sposób i na pomnik można zebrać, a „Kobzarz” będzie schodził. …Nie tyle chodzi tu o pieniądze, ile o przedmowę (biografię)… A co by było, gdyby Pan naprawdę napisał dla „Proświty” biografię Tarasa Szewczenki — strasznie teraz to potrzebna rzecz, bo jak go zbierać na pomnik, skoro tyle ludzi nie zna Szewczenki”. Odbywając kurację w Zakopanem pod Krakowem, Wiaczesław Lipynski jeszcze bardziej zaprzyjaźnił się z Wasylem Domanyckim. Z inicjatywy naszego rodaka uzgodniono zorganizowanie wydawnictwa popularnych książek dla chłopów. Oto co w tej sprawie pisał W. Lipynski do B. Hrinczenki 9.III.1908 r.: „Z panem Domanyckim zamierzyliśmy małe wydawnictwo popularnych książek dla chłopów, przede wszystkim o treści ekonomiczno-rolniczej, …takie książki są nam teraz bardzo potrzebne…” Później pisze: „Nasze wydawnictwo („Chłopska księga” — W. K.), o które Pan pyta, będzie najpewniej w Kijowie, pierwsza książka pana Domanyckiego „Jak gospodarują chłopi w obcych krajach” już się drukuje…” Ciesząc się pierwszym sukcesem wydania książki, W. Lipynski 21.IX.1908 r. wysyła z Zaturec list do W. Domanyckiego, w którym jest taka informacja: „Przesyłam Panu recenzję „Jak gospodarują…” z „Kijewskich Wiestiej”. Ja sam już puściłem 200 egzemplarzy, przeważnie po wsiach. Między innymi książka była na wystawie gospodarczej w Łucku. Kupiono kilkanaście egzemplarzy”. Leczący się w Zakopanem W. Lipynski wykorzystywał swój wolny czas na rzecz wspólnej sprawy. Tak więc w liście z 9.III.1908 r. do B. Hrinczenki pisał: „Równocześnie z tym listem wysyłam Panu polską czytankę Brzezińskiego: „Podarunek dla młodzieży” — ta książka swoją konstrukcją niezwykle mi się spodobała i przyszło mi do głowy przesłać ją Panu, może Panu … na coś się przyda, na przykład jako wzór, a może częściowo także jako materiał do ukraińskiej czytanki dla dzieci… Kilka dni temu napisałem o tym notatkę do „Rady”, gdzie podałem najlepsze, moim zdaniem, i najbardziej nadające się do przekładu na język ukraiński polskie książki popularne. Prosiłem redakcję „Rady”, żeby tę notatkę, jeśli uzna ją za mało interesującą dla szerszego ogółu i jej nie wydrukuje, przekazała Panu; może Panu się przyda dla „Proświty” jako materiał”. Prowadząc, oprócz pracy naukowej, szeroką działalność oświatową, Wiaczesław Lipynski znajdował możliwość materialnego wspierania „Proświty”. Znów przytaczamy wiersze z listu do B. Hrinczenki, pisanego w Zaturcach 9.IX.1908 r.: „Zwracam się do Pana z wielką prośbą: proszę mnie w kilku słowach poinformować, czy nie miałby Pan nic przeciwko temu, abym na Pański adres za jakieś dziesięć dni przesłał pieniądze zebrane przeze mnie na wydawnictwa oświatowe (będzie około 30 rubli). Wysłałbym te pieniądze wprost do „Proświty”, ale jest mi to nieco niezręczne, gdyż dotąd nie jestem członkiem „Proświty”. Oprócz tego chciałbym Pana zapytać jeszcze o jedną rzecz. Jak zapewne wiadomo, nasi wołyńscy czarnosotniecy postanowili szerzyć wśród ludu Sui generis świadomość narodową i zaczęli od bitwy pod Beresteczkiem, czyli od tradycji wciąż u nas żywych. Czy nie uważałby Pan za potrzebne, aby ze strony Ukraińców to ważne w naszej historii wydarzenie zostało przedstawione w osobnej broszurze (pod tytułem np. „Beresteczko”) i czy, według Pana, taką broszurę chciałaby i mogłaby wydać „Proświta”. Jeśli tak, to z wielką ochotą podjąłbym się napisania takiej broszury…” W przedostatnim liście, wysłanym z naszych Zaturec do B. Hrinczenki 2.X.1908 r., Wiaczesław Kazymyrowicz pisał: „Wielce szanowny Panie! Listu Pańskiego otrzymałem, za odpowiedź szczere dziękuję. Korzystając z Pańskiej łaskawej zgody, przesyłam równocześnie na Pańskie nazwisko pieniądze (30 rubli), zebrane dla „Proświty” (wraz ze składką jednego kandydata na członka), i jeszcze raz przepraszam za kłopot, jaki Panu tym sprawiam. Do „Bohuna” już się zabrałem, postaram się napisać jak najszybciej. Na drugiej stronie podaję listę kandydatów na członków, którzy przesłali mi składki członkowskie na rok 1908; „отчество” niektórych nie mogę podać, bo sam ich nie znam, ale myślę, że nie ma to znaczenia”. Na drugiej stronie listu napisano: „Kandydaci: 1. Maria Lisowska (mieszk. 2131). Żona doktora, m. Uman. 2. Adam Apolinarowicz Rokicki (mieszk. 2132), ziemianin, poczta st. Buki, gub. kijowska, folwark Kurniki. 3. August Iwański (mieszk. 2134), ziemianin, poczta st. Ternowka, gub. podolska, wieś Ryżawka. 4. Zygmunt Zenowicz Janowski (mieszk. 2137), ziemianin, poczta st. Karnawka, gub. wołyńska (powiat dubieński), wieś Teslugów. P.S. Na koniec, bądźcie łaskawi i mnie zarekomendujcie; moje imię i otczestwo: Wiaczesław Kazimirowicz”. W ten sposób Wiaczesław Lipiński uzyskuje oficjalne członkostwo w kijowskiej „Proświcie”. Przez lata w bibliotekach „Proświty” młodzież czytać będzie jego dzieła. Najbardziej popularną wśród proświtian, jak twierdzą dawni członkowie „Proświty”, była jego praca „Ukraina na przełomie”. Tę samą pracę spotykamy w rejestrach księgozbioru bibliotecznego poszczególnych niższych ogniw organizacji. W szczególności wykryto dokument o posiadaniu takiej książki w bibliotece „Proświty” wsi Bubniw powiatu włodzimierskiego. Poznawczo-wychowawcze znaczenie żmudnej pracy Wiaczesława Lipińskiego na niwie oświaty nie straciło aktualności do dziś. Muzeum W. K. Lipińskiego, które tworzy się w majątku jego rodziców na Wołyniu, będzie godnym pomnikiem Wielkiego Ukraińca.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn