Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

WSPOMINAJĄC LUDZI SŁONECZNIE

Слово Просвіти, №44 за 2007 рік

W kwietniu tego roku czasopismo „Kijowska Ruś” opublikowało nową powieść pisarki Lubow Hołotej „Epizodyczna pamięć”. W sierpniu wydawnictwo „Fakt” wydało ten utwór jako osobną książkę (Lubow Hołota. Epizodyczna pamięć. Wydawnictwo „Fakt”, Kijów, 2007). Wydawałoby się, że nie sposób w bardziej poruszający sposób odtworzyć temat wsi po tekstach malarsko-psychologicznych Hryhorija Tiutiunnyka i Jewhena Huzała. A jednak młodzi pisarze dziś omijają ten, jak się zdaje, nadający się jedynie do surowej analizy publicystycznej materiał twórczy. Lubow Hołota nie tylko stworzyła przekonujący obraz ukraińskiej wsi „kwitnącego socjalizmu”, ale też poprzez tę retrospektywę odsłoniła głęboki temat naszego kraju, ziemi, którą nieodwracalnie tracimy wraz z zrujnowanymi dziś wsiami. To powieść-refleksja. Brzegi pamięci narodu się rozmywają, i dlatego tytuł utworu nie jest przypadkowy, gdyż być może naprawdę pozostajemy jedynie z epizodami pamięci, i z czego wtedy ukształtujemy przyszły naród? — Jestem zachwycona Pani obrazami, żyją we mnie: obraz dziewczynki, która widzi swoje odbicie na każdym etapie życia, jak wzrost maleńkiej trawki. Dorastała na błogosławionej glebie, pełnej dramatycznych kolizji, ciężkiego wiejskiego bytu, lecz jednocześnie był on bardzo pożywny, przesycony czystą energią natury, szczerych relacji międzyludzkich. A kiedy tymczasem, jak tłusta plama, przykre realia nowego czasu zaczęły stopniowo wyjadać jakieś niezmienne wartości w naszej duszy i społeczeństwie, to Pani powieść jest pierwszym dzwonem alarmowym o tym, co tak bezmyślnie tracimy. — Nie mogę powiedzieć, że świat mojej bohaterki jest całkowicie moim, choć oczywiście to, co pisze się o dzieciństwie, zawsze jest autobiograficzne. Nie sposób zrozumieć świata innego dziecka, jeśli nie przypomnisz sobie własnego. Moje pokolenie wyrastało w dużej mierze na literaturze, którą tworzyli pochodzący ze wsi, i jemu ją poświęcali. To pisarze Hryhorij i Hryhir Tiutiunnykowie, Jewhen Hucało, Wołodymyr Drozd — pokolenie, które nazywa się szestydziesiątnikami. Oni przeżyli jeszcze jako dzieci cały ciężar wojny i głód 1947 roku, przyjechali uczyć się do stolicy z fanerowymi walizeczkami (walizką nie nazwiesz tej konstrukcji). W czymś można ich nazwać egocentrykami, bo każda ucieczka ze wsi jest zdradą. Nasze pokolenie, które weszło i do literatury, i do innych zawodów, również powtórzyło drogę swoich starszych braci: opuszczaliśmy wsie, jechaliśmy na uniwersytety, wybieraliśmy swoje zawody. I w komentarzu do publikacji bardzo słusznie napisał redaktor czasopisma „Kijiwśka Rus” Dmytro Stus, że pisarze, którzy porzucali wieś, potem pół życia tracili na to, by urządzić się w stolicy. I tam zaczynała się u nich nostalgia za małą ojczyzną i malowali wieś swojego dzieciństwa. Mój roman również tego nie uniknął. Zamysł utworu to naprawdę lament za rodzicami, za rodem. Mój ojciec Wasyl Mefodijowycz Hołota był człowiekiem bardzo oddanym ziemi. Największym szczęściem dziecka jest widzieć, że jego rodzice z zadowoleniem żyją na tym świecie, lecz nie z tym zadowoleniem, które wypełnia się pieniędzmi, jakąś sławą, która bardzo szybko mija. Szczęściem dziecka jest widzieć, jak ojciec i matka z zadowoleniem idą do pracy, lubią swoje zawody, kochają siebie nawzajem, swój dom. Rodzinny dom napełnia się tym, czego nigdy nie kupisz: spojrzeniami i śmiechem, rozmowami, poczuciem rodu i rodziny. Dzisiejsza wieś straciła nawet poczucie, że chata to ród, to obyczaj, wielki styl życia. Oto martwimy się problemem, że nie ma swojego kąta w domu, by zamknąć się w swoim pokoju, zamknąć drzwi, czytać książkę, coś myśleć, robić, i to nazywa się „żeby nikt nie przeszkadzał”. A ja pamiętam, jak mieszkaliśmy w chacie (nawet to pamiętam) dziadek, babka, trzech ich synów, a jeszcze wzięli mnie, bo mój ojciec, również syn, chorował na krzemicę. Pracował w Krzywym Rogu jako wiertacz. Mieszkało mi się z nimi ciekawie i ciepło. Mój osiemnastoletni wujek Wiktor Mefodijowycz, który miał już iść do wojska, wieczorami wybierał się do kina i, widząc, że będzie mi smutno, bo starsi byli zajęci pracą, sadzał mnie na ramionach, niósł do wiejskiego domu kultury; oglądałam kilka kadrów jakiegoś filmu, zasypiałam, i tak samo wracaliśmy do domu. Nikomu nie przeszkadzałam, bo to było bardzo naturalne: kochać i szanować siebie nawzajem. To rozciągało się także poza podwórko. We wsi było wielu ludzi i wszyscy tacy ciekawi. Bo wiejski człowiek miał poczucie własnej wartości na ziemi. A pojedźcie do dzisiejszej wsi — co drugi powie wam, że jest skazany na zagładę. Ziemia była czymś świętym, utrzymywano ją w czystości jak izbę. Nie pamiętam takich śmietnisk po wsiach, jak dziś. Żeby na polu leżała usypana sterta śmieci, żeby ludzie tak szkodzili jedni drugim! Na przykład w moim Sofijiwskim rejonie na Dniepropetrowszczyźnie pod gołym niebem leży 65 ton herbicydów, szkodliwych dla środowiska przez wietrzenie, a rejonowy naczelnik, który to przywiózł, i który w końcu sam widzi, że wszyscy wokół na to chorują, bezczelnie pozwala sobie łamać prawo. Ale przecież każdy ma prawo wewnętrzne i wiem, że każdy z wiejskich ludzi miał to prawo w sobie. Dla jednych to prawo Boże, dla innych — tradycja, dla trzecich — „co ludzie powiedzą”. Teraz to wszystko się rozmywa, znika szacunek dla ziemi, odpowiedzialność wobec ziemi. I oczywiście państwo zrobiło wszystko, co możliwe, by takie tendencje się pogłębiały. Dlatego nasi chłopi zbierają pomarańcze w Hiszpanii czy pomidory w Polsce, doznają ogromnych poniżeń, bo traktuje się ich tam i tu jak niewolników tych niemych, a tam jednak zarabiają pieniądze, tam ich przecież zatrudniają! A tymczasem ojczyste państwo powinno też zatrudnić robotników do ziemi, by odzyskać utracone wsie, stworzyć sferę socjalno-bytową, odrodzić tradycje. Kiedy przechodziłam obok robotniczych hosteli (teraz ich nie ma), widziałam, jakie tam panowało przeludnienie. A wszyscy ci mieszkańcy to w większości ludzie ze wsi, którzy w weekendy jeździli kopać czy sadzić ziemniaki, faktycznie żyjąc kosztem wsi. Gdyby więc państwo zbudowało na wsi domy z gazem, z wodą, z elektrycznością, ludzie mogliby posadzić sad, uprawiać ogródek, wychowywać dzieci w normalnych warunkach, to czym byliby gorsi od amerykańskich czy polskich chłopów, farmerów? — Zasada życia w cywilizowanych krajach to natura, własny dom, a kto by odmówił w bogatej przyrodzie Ukrainy, gdzie wbij kij — i wyrośnie drzewo, mieszkać wygodnie i uprawiać tę ziemię! A mnie martwi, że zmienił się charakter starszych wiejskich ludzi. Dawniej rzucało się w oczy, że to byli mądrzy ludzie, wyrównani i bardzo szczerzy. Nie było tyle kłamstwa, które dziś jest tłem do rozmowy. Dlaczego starsze kobiety tak strasznie przeklinają i używają wulgaryzmów, skoro w ich wieku powinien być już inny pogląd na świat? A wracając do Pani powieści, powiem o antypodzie tego zjawiska: w Pani książce są obrazy Słonecznych ludzi. Kim oni są? — To cecha czysto dziecięca. Bo człowiek dorasta, być może coś dzieje się z wyobraźnią, i on już nie widzi słoneczności, słońca wokół siebie i w sobie. A każdy Ukrainiec powinien to widzieć, bo w Ukrainie jest dużo słońca! Słońce — i ty w nim: przymykasz oczy i łapiesz migotliwe lśniące drobiny tego słońca, czystego powietrza — każdy może przeprowadzić ten eksperyment. Ja jako mała lubiłam tak się bawić. Przyznaję, że i teraz to robię, wspominając rodzinne stepy. Nawiasem mówiąc, dziś mało mówi się o ludziach, którzy żyją na stepie, w tych ogromnych przestrzeniach. Na każdego człowieka przypada tam niezmierzona przestrzeń. Wychodzisz w pole i widzisz daleko, na dziesiątki kilometrów. I taka sama wielka otwartość oczu i dusz — tam nie ma podstępności. Dlatego ludzie nie mieli chęci się odgradzać: wzdłuż ulicy sadzono żółtą akację, bzy, na miedzach sadzono rząd wiśni czy śliw, moreli… A poczucie przestrzeni, krajobraz, klimat, jak wiadomo, składają się na nasz charakter. Więc wyobraźcie sobie, jak człowiek pozbawiony w miastach tych właściwości, ukształtowanych przez naturę przez wieki, się łamie, i jakie zmiany zachodzą w zachowaniu, w charakterze, w stosunkach z innymi ludźmi. A słoneczni ludzie to nie tylko dziecięca zabawa, którą zachowałam w sobie, ale też ci, którzy są wokół mnie, dla mnie naprawdę są słonecznymi ludźmi, bo przenika ich tamto rodzime stepowe słońce. Słońce nas leczyło, hartowało, „straszyło”, kształtował się jakiś szczególny typ charakteru. Słoneczni ludzie to styl życia, otwartość na przyrodę, na człowieka, na duszę. Dlatego, kiedy zaczęłam to pisać, chciałam, by tekst był rozpoznawalny. Wydaje mi się, że czas, który przeżywałam w ciągu dnia na wsi, jest dłuższy niż obecny, kiedy lata migoczą. Czasem wydaje mi się, że te twarze, które widziałam, ci ludzie, wśród których dorastałam, to już ukraińska Atlantyda, że to dawno zostało zalane, pogrzebane w stepowych głębinach i nie wiadomo, czy kiedyś wypłynie... Dzieci się zmieniły, nawet ich wygląd się zmienił. Są pozbawione wielu rzeczy, które mieliśmy my, przede wszystkim przestrzeni i umiejętności wpisania siebie w nią. Dla nas naturalne były pewne reliktowe rzeczy i patriarchalne zasady rodzinne, i dlatego boli, że i ty je zdradziłeś, i ty jesteś winien, że wieś ginie. Wieś, i o tym piszę, nigdy szczególnie nie biegała za wodzami. Wieś zawsze chodziła za pługiem, za kosą, za łopatą, za motyką, szukając sposobów, by przetrwać samej i dla swoich dzieci, tak dożywają swego wieku nasi starzy. I wieś przytuliłaby się do władzy i uwierzyłaby jej, gdyby ta była uważna wobec wsi. Oto miniony rok był Rokiem Ukraińskiej Wsi, no i co? Gdzie pojawiły się dobrobytne wsie? Ile zbudowano nowych wiejskich szpitali, domów usług, wreszcie łaźni? Za to codziennie otwierają kolejny „genděłyk”, postawią tam automaty do gier, by wytrząsnąć ostatnie grosze i uzależnić wiejskie dzi-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn