Strona · s. 13strona oryginału ↗
Z WOLNĄ UKRAINĄ W SERCU
Слово Просвіти, №44 за 2007 рік
Marija SMETANSKA, kandydat nauk filologicznych, docent katedry ukrainoznawstwa, członek zarządu „Proświty” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa i Architektury. Zadziwiająco rzadkim zjawiskiem we współczesnej przestrzeni literackiej jest książka utrzymana w gatunku powieści-kroniki. Mowa o „Dumie o Wolnych Kozakach” Mychajła IWAN-CZENKI, która ukazała się drukiem w 2006 roku w wydawnictwie im. Ołeny Telihy. To daleko nie pierwsze znaczące dzieło pisarza: w jego dorobku znajduje się kilka książek popularnonaukowych z zakresu krajoznawstwa i mitologii, zbiory poetyckie „Polynowyj kwit”, „Bunczuk witriw” oraz „Osinnie czeresło”. Dzięki jego wysiłkom jako redaktora wznowiono wydawanie założonego jeszcze w latach 20. ubiegłego wieku almanachu „Płuh”. Bezsporną wartością utworu jest autentyczna dokładność zawartego w nim materiału faktycznego. I nie jest to przypadkowe, ponieważ sam autor jest bezpośrednim potomkiem sotnika Hryhorija Iwanczenki, którego postać wielokrotnie wyłania się na stronach powieści. Jemu społeczność powierza bycie organizatorem wypraw bojowych, ale nie mniej ważne jest jego dążenie do pokojowego życia. Potwierdzeniem tego jest opisane z etnograficzną dokładnością wesele Hryćka i córki wolnego kozaka Hafii, na którym rozbrzmiewają pieśni weselne i przysłowia, a w nich – „tajemnica przedłużenia rodu”. Pisarz rozpościera szeroki obraz wydarzeń historycznych, konkretyzując go tak znajomymi toponimami „serca Ukrainy, wolnego kozackiego szewczenkowskiego kraju”. Są tu nazwy miast, wsi (Zwenyhorodka, Kereliwka, Budyszcze, Łysianka, Husakowe, Wilchowec, Jerky, Ozirna), rzek (Wilszanka, Kamianka, Tikycz), jest nawet chutor Syniciw, trakt Talniwski, jar Pałamarczyn, Łemesziwka, Hałajky. Wspomniano mnóstwo nazwisk, często mowa o całych rodzinach (powiedzmy, Smoktiów, Tiutiunnyków, Iwanenków, Rusałowskich). Niezwykle ważne znaczenie, naszym zdaniem, ma w kronice filozoficzne uzasadnienie powstania takiego zjawiska historycznego, jak Wolne Kozactwo. Nie było niezgody wśród przedstawicieli prostego ludu. Wszyscy oni marzą, by „pożyć po ludzku”: uprawiać ziemię, budować dom, wykształcić dzieci. Ale kiedy mowa o politykach, którzy podjęli się na szczeblu państwowym wcielać w życie ideę niepodległości Ukrainy, takiej jednomyślności brakuje. Jakże oni są różni w Radzie Centralnej, ci „przedstawiciele nowej władzy w imperialnych pokojach gościnnych”, ci „zwierzchnicy” przy stole prezydialnym! Autor obdarza ich charakterystykami, poddając pod sąd czytelnika zachowanie każdego. „Przygnębiony moskiewskim zesłaniem” Hruszewski jeszcze jakoś próbuje uchwycić istotę wystąpień. He- Jewhen BARAN, m. Iwano-Frankiwsk
Najwybitniejszym ukraińskim poetą — ukraińskim z ducha i wiary — jest dziś 85-letni Mychajło Iwanczenko ze wsi Husakowe w rejonie zwinogródzkim w obwodzie czerkaskim. Nie przesadzam, tylko staram się zdążyć to powiedzieć. Niewielka dygresja liryczna: latem ubiegłego roku miałem szczęście spotkać się z Mychajłem Iwanczenką w jego rodzinnej wsi, dokąd przybyła grupa literatów pod wodzą Serhija Tkaczenki i Petra Soroki. Rozmawialiśmy bardzo spontanicznie, potem było jeszcze kilka listów od Mychajła Hryhorowycza. A w tym roku przysłał swój pierwszy wydrukowany tomik poezji. Do tej pory wydano dwie jego książki o tematyce popularnonaukowej: „Dywoświt pradawnich słowjan” (Kijów, 1991), „Tajemnyci naszoji pradawnyzny” (Kijów, 2000) oraz powieść-kronikę „Duma pro Wilnych Kozakiw” (Kijów, 2006). A od 2002 roku Mychajło Iwanczenko wznowił wydawanie almanachu literacko-krajoznawczego „Płuh”. Życie Mychajła Iwanczenki to ogromna, dramatyczna epopeja tułaczki Ukraińca po świecie oraz po własnej, lecz nie swojej ziemi. Podczas wojny Mychajła Iwanczenkę wywieziono do Niemiec, uciekł z obozu pracy, po więzieniu trafił do innego obozu (sowieckiego), walczył na froncie w szeregach armii sowieckiej, a w 1947 roku został skazany przez trybunał wojskowy. Sekretarz generalny Wynnyczenko słucha, „lecz nie wszystkich”, pogrążając się od czasu do czasu we własne romantyczne historie, bundowiec Rafes otwarcie łaje „pohromnoje wolnoje kozaczestwo”, eser Frumin ostrzega przed tworzeniem formacji „biez razrieszenija Wriemiennowo prawitielstwa”, a Symon Petlura milczy, bo „nie warto kłócić się z Kiereńskim”. Ten rozłam, to „rozbijanie Ukrainy na kawałki” bardzo przypomina współczesną sytuację polityczną. Znajdziemy podobieństwo do dnia dzisiejszego także w werdykcie Serhija Jefremowa pod adresem Jurija Kociubynskiego, wyrażonym w liście, gdzie nazywa go „wyrodnym synem sławnego ojca”. A czyż nie są nadal aktualne słowa pułkownika Połtawca-Ostrianyci o tym, że „wolność kończy się po wyborach”? Całkiem współczesna, jak widzimy, sytuacja ukryta jest również w metaforycznej ocenie przez autora fałszywych ukraińskich patriotów z rządu Fedora Łyzohuba: „wielu nęcił zapach państwowego tortu”… Odpowiedzią na takie działania polityków stało się formowanie oddziałów Wolnego Kozactwa. W usta jednego z gości na weselu Hryćka autor wkłada prawdziwe słowa: „Ja w tych partiach pogubiłem się zupełnie. Jak dla mnie, kto za samodzielną Ukrainą, ten nasz”. W powieści-kronice „Duma pro Wilnych Kozakiw” Mychajło Iwanczenko maksymalnie przybliża swojego czytelnika do bohaterów utworu. Swoistym odkryciem autora jest wykorzystanie twórczości genialnego rodaka Tarasa Szewczenki, która wielokrotnie ożywa w ustach postaci. Tak oto ataman Nykołym Smoktij pod urzędem wiejskim, przekonując współmieszkańców, że trzeba budować własne państwo, mówi: „W swojej chacie swoja prawda, i siła, i wola”. Na półce z książkami w jego domu znajdują się opublikowane podania o Szewczence oraz „Kobziarz”. Ataman kosza zwinogródzkiego Semen Hryzło na zjeździe proponuje wybrać na przewodniczącego wnuka Szewczenki po bracie Josypie, Mytrofana. Poparli wszyscy. Dusza Tarasa, podsumowuje autor, „zawołała wszystkich do gromady”. Wersy z „Doli” wyryto na krzyżu nad grobem pisarza Wasyla Domanickiego we wsi Kołodyste. A dzień rocznicy powtórnego pochówku Szewczenki staje się dla Zwinogródczyzny dniem, kiedy wszyscy jadą „do Tarasa w gości” — do Keryliwki. Kureń husakiwski wiezie wielki portret poety na wyszywanym ręczniku, a połączony chór „Proświty” śpiewa „Zapowit”. Czytelnik dostrzega niemałe bogactwo palety twórczej pisarza, często natrafiając na przykłady ukraińskiego folkloru. Jednak wykorzystanie przez autora dzieł poezji ludowej nie jest celem samym w sobie, gdyż każde przysłowie, powiedzenie albo służy jako swoisty wstęp do opisu wydarzeń, albo organicznie podsumowuje wydarzenia czy czyny bohaterów. Tak w rozmyślaniach Jurka Tiutiunnyka „rodzima ziemia — jak ludzka dusza”. W chwilach możliwego niebezpieczeństwa psychicznie przygotować się do godnej walki z nim atamanowi pomaga ludowa mądrość: „Losu koniem nie objedziesz”. Rozczarowani czynami Centralnej Rady, „płochliwej” przez wsłuchiwanie się w okrzyki rosyjskich generałów, kozacy kierują się drogowskazem „Step i wola — kozacka dola!”. Nawet dla tytułu powieści-kroniki głęboki znawca folkloru wybiera słowo „duma” — nazwę jednego z najdawniejszych gatunków epickiej poezji ludowej. Szczególna rola w odkrywaniu lirycznej duszy Ukraińców przypada poezji lirycznej — kalendarzowej i rodzinno-obyczajowej. Pomocniczymi pociągnięciami pędzla w kreśleniu pełnowymiarowych, pełnokrwistych obrazów życia służą autorowi symbole. Jest tu pług, zdolny zaorać pozostałości starego i przygotować grunt pod zasiew, zapach ziela piołunu ma przypominać o rodzinnych stronach, a połączenie czerwonej i czarnej barwy na wyszywanych poduszkach w chacie Hryzła symbolizuje przeplatanie się radości i smutku w losie człowieka. Nawiasem mówiąc, symbole te mają pochodzenie ludowe. Pojawia się w utworze także nowy, potężny obraz symboliczny — ukraińska flaga narodowa. Czasami autor pisze o niej, nie uciekając się do żadnych środków przenośni. Tak oto na święcie Szewczenki „faluje żółto-błękitny sztandar w górze”. A zdarza się całkiem zawoalowany obraz, widoczny tylko dla wyobraźni spostrzegawczego czytelnika, jak na ikonie świętej Barbary w cerkwi: „Za jej plecami żółciły się malowane pola pszenicy i błękitniało niebo”. Dążenie do wolności, niepodległości mogą ucieleśniać, jak przedstawiono w artystycznej interpretacji Mychajła Iwanczenki, nie ciemne masy, lecz naród wykształcony, zdolny myśleć, oceniać sytuację, przejmować doświadczenia innych. Dlatego kwestia edukacji jest nieodłącznym składnikiem zarówno fabuły, jak i autorskich rozważań, których wiele jest w powieści-kronice „Duma pro Wilnych Kozakiw”. Tak oto na wiecach, mitingach, zebraniach chłopom rozdają książeczkę „Kim jesteśmy, czym jesteśmy i czego nam potrzeba”, czasopismo „Wisti”, gazetę „Narodna wola”. W utworze wielokrotnie wspomniano i cytowano ukraińskich pisarzy (Iwan Kotlarewski, Iwan Franko, Mychajło Starycki, Taras Szewczenko oraz Mychajło Kociubynskyj). Mowa jest też o francuskim malarzu Camille Corot, o kompozytorach Kyryle Stecence, Mykole Łysence oraz Mykole Łeontowyczu, rzeźbach w Sofijówce. Wysoki ładunek intelektualny niosą nakreślone przez autora postacie niektórych działaczy społecznych (Hruszewski, Michnowski, Jefremow, Makarow). W powieści-kronice poruszono bolesny do dziś problem języka ojczystego. Wymowne są pod tym względem rozważania o nieumiejętności członka dumy ziemskiej Michalskiego w posługiwaniu się językiem ukraińskim. Przyczyny, jak widzimy, są bardzo banalne: przeżył wiek wśród chłopów i nie nauczył się — głupi czy co? Albo gardzi nami. Porusza i zachwyca autorskie „Posłowie” — ważne badanie naukowe pisarza-krajoznawcy. W nim Mychajło Iwanczenko śledzi losy wielu bohaterów książki oraz ich rodzin w kilku pokoleniach — z represjami, zsyłkami, wymuszoną emigracją. Tytaniczna praca!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
