Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

JĘZYK PAŃSTWOWY — TYLKO UKRAIŃSKI

Слово Просвіти, №44 за 2011 рік

— Pawle Juchymowyczu, co oznacza Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka dla tych, którzy uświadamiają sobie, że są Ukraińcami? — To ważny dzień dla każdego obywatela Ukrainy: obchodząc Dzień pamięci świętego Nestora Kronikarza oraz Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka, demonstrujemy tysiącletnią ciągłość piśmiennictwa Rusi-Ukrainy, pamięć językową i kulturową naszego narodu. Nie wdając się w szczegółowe rozważania na temat wspólnych cech w tradycjach języków narodów wschodniosłowiańskich, podkreślę przede wszystkim wielką odpowiedzialność współczesnego pokolenia za zachowanie i pomnażanie dorobku językowego i kulturowego naszych poprzedników, którzy przekazali nam to dziedzictwo. I trzeba oddać sprawiedliwość Towarzystwu „Proświta” im. T. Szewczenki, które dołożyło znacznych starań, aby ten dzień stał się świętem państwowym: w 1997 roku Prezydent Ukrainy Ł. D. Kuczma wydał dekret o wymownym tytule „O Dniu Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka”, przez co kwestia bytu i ochrony języka ukraińskiego została podniesiona do wysokiego szczebla państwowego. Wiemy, że ochrona języka ukraińskiego na Ukrainie i osobliwości jego bytu po podpisaniu dekretu automatycznie nie zmieniły się na lepsze: bywały czasy lepsze, a bywały i niezbyt… Obecnie obserwujemy tendencje, które zmuszają do głębokiego zastanowienia się nad pytaniami, czym jest język dla każdego z nas, jaka jest jego perspektywa, czyli jaki będzie język ukraiński naszych dzieci i wnuków. W ostatnich latach o języku ukraińskim mówi się tak wiele, że każda myśl jest powtórzeniem wcześniej powiedzianego. Prawdziwie prorocze jest uogólnienie Liny Kostenko o słowach, „które już były czyimiś”. Otóż o naszym języku powiedziano wiele przenikliwie sprawiedliwych, głębokich i szczerych rzeczy, ale jednocześnie tyle samo obraźliwych. Tyle scen według praw teatru absurdu przyszło zobaczyć na arenie Rady Najwyższej, kiedy język ukraiński znajdował się o krok od autodafe, kiedy za zasłoną walki o prawa człowieka wyraźnie prześwitywała ta sama niesławna deklarowana „dwujęzyczność” (czytaj — jednojęzyczność!). Piana politykierstwa i spekulacji wokół języka, tworzenie problemu języka są skierowane wyłącznie na zaostrzenie sytuacji językowej, na rozgłos międzynarodowy. Mam na myśli natrętne apelowanie do instytucji międzynarodowych i ekspertów, wykorzystywanie autorytetu międzynarodowości jako najważniejszego argumentu. Nad tym musi zastanowić się każdy, nie czekając na fałszywe recepty polityków, tym bardziej zagranicznych ekspertów — jakoby nie jesteśmy zdolni z bliska dostrzec naszych błędów, a im z daleka dobrze widać. Mimo to, oddając sprawiedliwość zagranicznym specjalistom, musimy sami, biorąc pod uwagę nasze doświadczenie narodowe, zbadać i ocenić sytuację językową na Ukrainie. Tylko opierając się na bezstronnych własnych ocenach, dokładnie znając historię swojego języka, jego ciernistą drogę zachowania i rozwoju, widząc w języku ważny środek zachowania tożsamości narodowej, pamięci historycznej i ukraińskości w tym zmiennym świecie, uświadomiwszy sobie zarówno państwowotwórczą rolę języka, jak i jego rolę w duchowym rozwoju człowieka, — sami jesteśmy zobowiązani opracować koncepcję językowego bytu i językowego rozwoju Ukrainy. Dla siebie, swojego rozwoju, a nie dla… międzynarodowych komisji odpowiedniego profilu, którym, mówiąc szczerze, jest wszystko jedno, czy język ukraiński będzie rozwinięty i samowystarczalny, czy stanie się dialektem jednego z sąsiednich języków, cicho spoczywając w Bogu (głównie cicho, nie niepokojąc Babci Europy). Nieraz pojawia się pytanie: czyż ukraińscy uczeni samodzielnie nie opracowali i nie zaproponowali akceptowalnej koncepcji językowego rozwoju Ukrainy, że trzeba państwowe pieniądze za każdym razem wyrzucać na różne komisje, wizyty i obijanie progów? Czy przyjezdni specjaliści mogą rywalizować z ukraińskimi w znajomości ukraińskiej sytuacji językowej? Odpowiedź jest jednoznaczna — NIE! Zasłona „obiektywności”, międzynarodowe szumy — to tylko kolejny PR, składnik polittechnologii. I nic więcej. Przecież żadna komisja nie odkryła niczego nowego w informacjach o języku, sytuacji językowej, a co więcej, często nawet nie zauważa tego, co oczywiste. Z tego płynie jeden wniosek: we własnym domu sami musimy być gospodarzami, sami jesteśmy zobowiązani zaprowadzić porządek, a nie czekać na „intelektualną pomoc”. Naród z taką historią, takim potencjałem intelektualnym jest zdolny do znacznie głębszej i dokładniej wyważonej oceny sytuacji, do stworzenia koncepcji rozwoju języka. — Jakie jawią się decydujące zasady takiej koncepcji? — Najpierw zaznaczę, że do tych kwestii trzeba podchodzić… po spowiedzi, oczyszczonym ze zgnilizny codzienności. Niezbędne jest odrzucenie jakichkolwiek politykierskich kalkulacji i kastowych ambicji, uczciwe spojrzenie na doświadczenie wieków, obiektywna ocena wszystkich składników problemu: i pragmatycznego aspektu państwowotwórczego, i osobisto-psychologicznego, i ogólnokulturowego, i ogólnocywilizacyjnego. W ocenach i propozycjach nie ma miejsca na ekstremizm, bo i sam język odrzuca go: język w swej istocie jest ewolucyjny, a nie rewolucyjny. Dlatego i troska o niego musi być stała, wytrwała, a nie ekstremalna. To ostatnie jest zdolne jedynie zaszkodzić, a nie przyczynić się do postępu czy zachowania języka ukraińskiego. Przecież język to system o delikatnej organizacji samoregulacji. Jest otwarty na różne wpływy, podboje, jednak reguluje te procesy, odrzuca to, co nieakceptowalne, zatrzymując w swojej strukturze tylko te elementy, które go wzbogacają. Dlatego nie trzeba tak uporczywie rywalizować naszym politykom, kto głośniej krzyknie: „Ata go, ten język!”. I nie trzeba handlować kwestiami językowymi. Z tego nic nie wyjdzie, ani dziś, ani jutro. Bo jest naród ukraiński i ma ten naród swoje państwo — Ukrainę, która utwierdziła się w politycznym bycie świata, która mimo pomocy „przyjaciół” i „ekspertów” pokonuje rafy dzisiejszych prób. Język tak samo doświadcza prób. — Chyba ma Pan na myśli zalew tak zwanych elementów niestandardowych, na które trwa moda w literaturze ukraińskiej… — To jedna z prób. Tak, neutrony z negatywną energią w formie żargonu, slangu stale bombardują język jako spójny system. Nierzadko ten negatywny wpływ, zorientowany na obniżenie poziomu estetyzmu i wyrazistości, wzmacnia się dzięki aktywnej, celowej działalności poszczególnych pisarzy, powiedziałbym — batalionu pisarzy nowej fali. Postawiwszy niby szlachetny cel — pisać językiem bardziej zrozumiałym, bliższym współczesnemu potocznemu, aby po ukraińsku więcej czytano, wielu pisarzy szybko zapomniało o tej zasadzie. W zamian czytelnik otrzymał teksty, które trudno nazwać literaturą, a nawet czytadłem. Bo komu chce się stawiać znaki przestankowe w całkowicie niepodzielnym tekście czy komu przyjemnie ukrywać się z tekstem, w którym powinny być same wielokropki w miejscu poniżających przekleństw. To antyliteratura, antysztuka, choćby nie wiem jak próbowano przekonać, że to twórcze poszukiwanie czy przejaw wolności twórczości. To wielka obłuda. Bo literatura zawsze była światem wyższym od codzienności, który dawał siły, by wytrwać i wznieść się ponad ciężar niełatwej codzienności. Nie mogę nie przeprowadzić paraleli z procesem literackim lat 20. ubiegłego wieku, kiedy odbywał się masowy pobór do literatury mało piśmiennych chłopów, robotników, co znacznie zdeformowało cały ówczesny proces literacki, aż do tragicznych przejawów. Literatura masowa jako przejaw kultury masowej obróciła się w duchową tragedię, szkodząc nawet uznanym mistrzom słowa artystycznego. Zaszkodziła ona i rozwojowi języka literackiego. Typologicznie jednorodne procesy (w nowych warunkach technologicznych i socjokulturowych) obserwujemy dziś w przejawach kultury masowej. Ale jest jeszcze jedna typologiczna wspólna cecha — wektor rozwoju mowy artystycznej, skierowany nie na krzesanie poetyckiego ognia ze słowa, a na jarmarczne mieszanie właściwie literackiego z przekleństwem. Obniżanie języka — realny przejaw antyliteratury. Na szczęście ta choroba — języka, literatury, kultury w ogóle — dziś już. W zeszłym roku 9 listopada manifestanci wyszli z hasłami przeciwko osławionemu projektowi ustawy „O językach” nr 1015-3, skierowanemu na zawężenie sfery funkcjonowania języka ukraińskiego, a w istocie — na jego zniszczenie. Tylko dzięki społecznemu oporowi odrażający projekt ustawy został odrzucony. Jak jawi się obecnie stan języka ojczystego? Jakie naglące zadania w zakresie zachowania języka ukraińskiego są pierwszoplanowe? Odpowiedzi na te pytania postanowiliśmy znaleźć w Instytucie Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, którego historia sięga 1918 roku, czyli początku istnienia Ukraińskiej Akademii Nauk (w tamtych burzliwych czasach trzeba było rozwiązywać problemy uporządkowania pisowni, tworzenia słowników, gramatyk). Współczesny Instytut Języka Ukraińskiego powstał w 1991 roku na bazie kilku ukrainoznawczych oddziałów Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni NAN Ukrainy. Obecnie jest to jedyna naukowo-badawcza instytucja na Ukrainie, która odpowiada za kodyfikację norm ukraińskiego języka literackiego; tutaj bada się funkcjonowanie języka ukraińskiego w społeczeństwie, w szczególności jako państwowego, współczesny stan oraz historię języka ukraińskiego, opracowuje się teoretyczne i stosowane kwestie terminologii, onomastyki, dialektologii, strukturalno-matematycznej lingwistyki. Nasza rozmowa — z dyrektorem Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktorem nauk filologicznych, profesorem Pawłem Juchymowyczem HRYCENKĄ.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn