Strona · s. 8strona oryginału ↗
WSTĘP JAKO MOTYWACJA
Слово Просвіти, №44 за 2011 рік
Bądźmy jak strzały piorunów! M. Woronyj Tam, niby strzały, ślę słowa… B.-I. Antonycz O serce, snami owite, czemu nie jesteś dźwięczną strzałą? M. Draj-Chmara Krwią hartowana strzała znakowana. Oksana Laturynśka
Nie znamy naszych poetów. Długotrwała niedostępność tekstów w ich pełni i nieskazitelności, dogmaty epoki, stereotypy ocen przez nie zrodzone, inercja postrzegania, jak i wiele innych rzeczy — doprowadziły do takich wypaczeń i przesunięć akcentów, że to, co drugorzędne, zajęło miejsce głównego, a to, co główne, zostało przycięte do liniowości słupa. Nie zapominajmy: ukraińska poezja XX wieku wyszła z piekła.
Jestem synem swoich czasów i krzyż mój ciężki M. Woronyj Pierwszy rok XX wieku. M. Woronyj zamierzył wydać almanach „Z-nad chmar i dołyn” („Z ponad chmur i dolin”). Miał on, w jego zamyśle, zapoczątkować nową literaturę, zorientowaną na nowoczesne osiągnięcia europejskie. Woronyj ma 30 lat. Jest pełen zamysłów i marzeń. I wierzy w sukces. List otwarty, z którym zwróci się do pisarzy poprzez „Literaturno-naukowyj wisnyk” („Wiestnik Literacko-Naukowy”), będzie zawierał główne punkty jego programu — europeizm, doskonałość artystyczną, filozoficzność, beztendencyjność. Nie polegając tylko na tym przesłaniu, które S. Jefremow nazwie manifestem ukraińskiego modernizmu, Woronyj wyśle listy do znanych literatów, gdzie doprecyzuje swoje stanowisko: przede wszystkim wartość estetyczna utworów, zbliżenie ich do najnowszych nurtów literatury europejskiej, „trochę filozofii” — metafizycznej, panteistycznej, mistycznej. Właśnie taka literatura jest potrzebna, jakoby, zniechęconemu współczesnemu inteligentowi, który potrzebuje spokoju i odpoczynku. Woronyj jest przeciwko grubemu realizmowi, ale nie przeciwko idei, którą zdecydowanie oddziela od tendencji. Uważa, że „czysta sztuka i idea” stanowią jedną całość, podczas gdy czysta sztuka i tendencja — to nonsens. Sztuka tendencyjna, według Woronego, to sztuka fałszywa. Mimo pewnej sprzeczności twierdzeń, była to reakcja na poezję patriotycznych okrzyków, na natrętne szablony „z nie w miarę słodkim świergotem i sentymentalnym wzdychaniem”. Almanach wyszedł, ale czysta sztuka nie wyszła. Modernizm plątał się w nim z tym samym piętnowanym narodnictwem. Ta dwoistość odbiła się w perspektywie i w praktyce samego Woronego, który w różnych okresach życia nie raz odstępował od własnych haseł teoretycznych. Wtedy też, spragniony odnowy, nie nazbyt dyplomatycznie zderzył czołami Frankę „Sonetów więziennych” i Frankę „Zwiędłych liści”. Oświadczył się w zdecydowanym nieprzyjęciu pierwszego i w miłości do drugiego. Jak wiadomo, Franko zareagował na przemianę swojego młodszego przyjaciela i ucznia prozą i wierszem. Wiersz, zauważmy, został napisany jeszcze przed oświadczeniem Woronego. Poeci wymienili się przesłaniami, gdzie każdy, jak wiemy, bronił swojej pozycji. Przesłanie Franki kończyło się wersami, zadeptanymi potem przez radziecką krytykę i literaturoznawstwo. Tłumaczono je, pew-
Dotyczy to również większości poetów emigracyjnych, którym choć udało się wyślizgnąć z niego, to z niezagojonymi oparzeniami. Dwa rękawy jednej rzeki zbliżyły się, lecz nie stały się jednym nurtem. Całością. Zrozumiałym zjawiskiem. Z przykrością musimy przyznać: nawet poeci w Ukrainie są powierzchownie zaznajomieni z twórczością poetów diaspory. Zatrzymało się w pół drogi również przewartościowanie poezji podradzieckiej. Przygasły namiętności, kiedy z jednej strony naciskała tylko czarna barwa, z drugiej — stawiany był zrozumiały opór, nierzadko z użyciem środków ikonografii i kosmetyki. Brakuje nam subiektywnych antologii. Nie w sensie zadania, uwarunkowanego przynależnością do tej czy innej grupy, kierunku itp. A naznaczonej znakiem własnego spojrzenia. Dowodowej argumentacji. Prostoty i jasności. Im więcej subiektywnych podejść, tym bardziej obiektywny stanie się ogólny obraz. Tak przynajmniej myślałem, kiedy powstał zamysł tej pracy. A powstał on z dwóch powodów. Pierwszy — jako reakcja na te wydania, które przyszło czytać. Na ociężałość myśli i mechaniczną powtarzalność zużytego. Na nieporadność czy wręcz skostnienie krytycznego instrumentarium. Na podmienianie analizy estetycznej publicystyką. Na ilościowe ograniczenie i nie najlepszą jakość proponowanych tekstów autorskich. Drugi powód — strach, wywołany nachalną i brutalną deukrainizacją Ukrainy. Strach, że nasz różnobarwny poetycki ogród pokryje się pyłem zapomnienia już w najbliższym czasie. Zachciało się zebrać pod jednym dachem poetów XX wieku, zaczynając od modernistów M. Woronego, M. Filanśkiego, H. Czuprynki, O. Ołesia — aż do mistrzów współcześnie żyjących. Rzecz jasna, nie wszystkich i nie tylko tych, do których bezkrytycznie przychylny jest autor artykułów, onże kompilator. Naturalnie, materiały różnią się objętością. Przyczyniła się do tego również baczniejsza uwaga poświęcona półzapomnianym i pominiętym poetom. Dlatego liczba wersów poświęconych temu czy innemu autorowi nie może być kryterium oceny jego dorobku. Antologia poetycka — to także skondensowany czas, ostro przybliżony do poziomu wzroku. Dzięki temu jest możliwość wyraźniej prześledzić pewną cykliczność rozwoju poezji, jej dominujące tendencje, zestawić modernistów początku XX wieku z modernistami początku XXI, a następnie spróbować zaczerpnąć żywej wody z na wpół zamulonych czy wręcz zamulonych źródeł. Po co małemu człowiekowi wielkie serce? — pytał świetlany Wasyl Mysyk. Wydaje się, że każdy z zamieszczonych tutaj wyborów jest pośrednio-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
