Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«…NIE ODEJDZIE MÓJ GŁOS, GŁOS MÓJ NIE ODMIŁUJE SIĘ…» (Byt lirycznego „Ja” w poezji Mykoły Winhranowskiego) Na 75-lecie urodzin

Слово Просвіти, №44 за 2011 рік

Taras SAŁYHA, doktor nauk filologicznych, Lwów. „Poetyka Mykoły Winhranowskiego, objawiona światu, to bezpośrednie świadectwo twórczości misteryjnej, niepodlegającej adekwatnej analizie ani alchemików, ani wiwisektorów od literaturoznawstwa czy krytyki. Takie zjawisko jak poezja M. Winhranowskiego to, bez przesady, wkład literatury ukraińskiej do skarbca światowego Słowa. Stawało się to zrozumiałe za życia poety — niósł w sobie, na swoim wysokim czole, na urodziwej przyjaznej twarzy ślad pocałunku Stwórcy, a kiedy odszedł, jego poetycki geniusz coraz jaśniej oświetla te szczyty, które może osiągnąć rodzime słowo, wypowiedziane nie na próżno”1. Te słowa Wałerija Hużwy — głębokiego znawcy poezji M. Winhranowskiego, wypowiedziane z okazji 70-lecia poety, który go, niestety, nie dożył. W ich obrazowej epitetowości nie ma żadnej przesady, dlatego są słuszne nie tylko po pięciu latach, które od tego czasu przeminęły, ale na zawsze pozostaną stosowne. W okresie twórczego kształtowania się „od głuchoty i głupoty, od prymitywizmu myślenia” takim jak Winhranowski, kontynuuje W. Hużwa, — „krytyka »lepiła« śliskie słówko formalizm i ono kwitło”. Na co poeta nie bez poczucia dumy odpowiedział: Jestem formalistą? Naplułem na treść? Odpowiadam wam nie figuralnie — Jeśli naród mój liczy się formalnie, Wtedy ja rzeczywiście jestem formalistą. Właśnie tak on jeszcze raz i na całe życie potwierdził swoją obywatelską i twórczą suwerenność, nie przyjmując zasad i praw socrealistycznej „gry” w literaturę. Miał swój kodeks twórczej honorowości, realizowany nie formalną, a organiczną miłością do rodzimego narodu, jego świętym duchem, szewczenkowsko-dowżenkowskimi zasadami twórczości, które zgłębiał, dziedziczył i po-winhranowsku rozwijał. W niedawnej spowiedzi przed czytelnikami gazety „Deń” Lina Kostenko o pokoleniu szestdziesiątników powiedziała, że te „Ja”, które były tym pokoleniem, miały „wspólne wartości i wzajemny szacunek” do siebie nawzajem, i to tworzyło „wysokonapięciową linię ducha, która przechodzi przez wieki… Nie znam innego pokolenia, — po nas, — uzupełniła poetka, — żeby tak szanowali siebie nawzajem”2. Utwór M. Winhranowskiego „Noc Iwana Bohuna” ze zbioru „Sto poezji” (1967) tę myśl na swój sposób potwierdza. Pożegnalny czas nadziei pożegnalnych! My tu. My jesteśmy. My — wszyscy. My — grupa. Jednoczmy się! My ten grunt Wydarzeń przyszłych, decydujących. My wiemy, dokąd idziemy, Jak nasze noce idą za dniami. I Ukrainy sztandar Krzyczy i garbi się nad nami. Przejrzyjmyż, ludzie! Ludźmi jesteśmy czy nie? Czy jesteśmy niewolnikami barszczu i słoniny? I nasza wola nas zassała, Nas, i to w naszej łodzi. „Ja” M. Winhranowskiego wraz z takimi jak on tworzyło „My” („My znowu jesteśmy. My — późni. Najpóźniejsi // Którzy wyrośli z chudych matek // W sadzie porąbanym. // Ja wiem, nie dla ciszy // Wulkany patrzą // Z naszych młodych brwi”). To „My” rzeczywiście stało się gruntem na tamten czas „wydarzeń przyszłych, decydujących”, a dla nas, obecnych, stały się chronotopem już przeszłości, jeśli brać, powiedzmy, pod uwagę tworzenie ukraińskiej państwowości, Pomarańczową rewolucję itd. W zdeformowanej radzieckiej epoce w warunkach tymczasowej chruszczowowskiej odwilży znowu, jak i w latach 20., zaczęło świtać ukraińskim odrodzeniem narodowym. Błogosławione imię Bohuna, jak i bitwa pod Beresteczkiem sprzyjały narodowemu przebudzeniu, rozmykały kleszcze kremlowskich zakazów. Radziecka panująca dogmatyka traciła do siebie zaufanie. Ożywały przeciwne, pełne głębokiej historycznej treści ideały: „Błogosławiony światłocień // Losu w szczęśliwym objawieniu, // I wieloskrzydłość pokoleń // W jednym oświetlonym imieniu”. „Oświetlone” imię Bohuna i „wieloskrzydłość pokoleń” wszystkich poprzednich czasów stawało się duchowym, moralno-etycznym imperatywem pokolenia szestdziesiatnykiw. W tym samym sensie M. Winhranowski apeluje do swojego pokolenia poprzez postać „Ja” Symonenki w wierszu pamięci Wasyla Symonenki „Nasz Wasyl idzie najdłuższą na świecie drogą”. …cicha przysięga moja Na słonym ramieniu Ukrainy Mój Wasylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . My żadnego słowa kłamstwa żadnego grama podstępu podłości przebiegłości czy nieufności oszczerstw W nas nie było między nami W nas nie było i nie będzie Tak ja mówię prawdę Bo za duszą tej prawdy Stoi Ukraina. Wewnętrzna głęboka intuicyjność, filozofia jego egzystencjalnych „Ja” z wyostrzonym nieprzyjęciem skomplikowanej codzienności społeczeństwa w fałszywie podmalowanym jego makijażu wyprowadzała lirycznego bohatera na „osobliwe metafizyczne pole filozoficznego wrastania siebie w otoczenie i otoczenia w siebie” (L. Tarnaszynśka)3, na pole sakralnej służby prawdzie, choćby za jaką cenę to się dawało. Upływ czasu przez duszę lirycznego „Ja” wielu wierszy poety w hermeneutycznych sensach — to historiozofia ukraińskiej Duszy, ukraińskiego Jednostki, który jest psychologicznie „wytworzonym” nosicielem typowego i strażnikiem narodowo-mentalnego. O tym M. Winhranowski nawet nie napomyka. Ono jest obecne w materii jego wiersza organicznie, jak istnieje w przyrodzie tlen („Nad aksamitkami w sadzie // ostatnie jabłko wisi. // Ostatni liść spadł na aksamitki wczoraj”; albo: „Tutaj, przed chatą, gdzie ja kiedyś chodziłem, // Zakwitł dla matki // Jesienny słonecznik”; czy, na przykład: „Zgasło na noc światło, tylko Desna // Ustami ciemnymi // Swój brzeg pije i chce”.). Przyroda — „pole siłowe” artystycznych wizji nie tylko liryki Winhranowskiego, ale i poezji w ogóle. Według Tarasa Hołowania, w poezji szestdziesiatnykiw „wysokie cele przenoszone są na przyrodę, na wszechświat”, gdzie „plan przyrody nie ma samodzielnego znaczenia”, a „podporządkowany planowi ideałów, włączony w sferę poetyckiego „Ja”. M. Winhranowski, według I. Dziuby, i w poezji, i w prozie, „pozostając sobą, stale „przerastał” nowymi jakościami, zmieniał się i raz po raz wybuchał samoodkryciami”4. Jego samoodkrycia najbardziej polegały na tym, że zawsze był obecny we wszystkich czasowych przestrzeniach. Można żyć i być „nieobecnym”. Przez jego teraźniejszość przepływała przeszłość i przyszłość. To samo dzieje się w przyrodzie, której poza czasem nie ma, jak poza czasem nie ma człowieka. Jego bohater postrzega czas w najróżniejszych jego przejawach poprzez ometaforyzowaną rzeczywistość przyrody, spowiedniczą intymność, elegijno-medytacyjne zagłębienia „w siebie”: „Siedział i długo myślał nad sobą // Błękitny wieczór w domu na wiosnę, // Tymczasem jak spływała wodą // Jego gwiazda na ciemnym wiośle. // Ja nie powiem, że ja — to ten wieczór // W błękitnym ubraniu na gwiazdach przy wodzie… // Ciężki ogień moje zakutał ramiona, // Zakutał tak, że już nie rad sobie…” Choćby o czym rozmyślał liryczny bohater, choćby co mówił, wszystko to nie znika w niebyt, bo we wszystkim tym jest jego osobista istota i obecność w życiu. Gdzieś jakby poza nim istnieje niewidzialny chronometr i rejestruje, że „czas siebie po nitce pruje”. Znany badacz twórczości M. Winhranowskiego Wołodymyr Moreneć wyraził się, że jeszcze w „Atomowych preludiach” w osobie lirycznego bohatera „zniknęło rozgraniczenie obywatelskiego i osobistego, historycznego i chwilowego…”, że jego „…ogromna duchowa energia uwolniła się i zmiotła wszelkie przegrody w przestarzałym obrazie społecznego współżycia”5. Poetyckie „Ja” i retoryką emocjonalnych ekspresji, i filozofią jego semantyk „solidaryzuje się” z „My”, ale nie tylko z „My”. „Ty”, „Wy”, „Ona”, „Nasz”, „Mój” — to też zdepersonalizowane „Ja”. Kilka przykładów, gdzie w epicentrum wierszy nazwane zaimki bezpośrednio lub pośrednio uosabiają „Ja” lirycznego bohatera: „Ja myślę, jak i czynię…”; „Ja tej łzie powiedziałem: nie idź”; „Koło ciebie ja — patrz”; „Ja dwie pory w tobie kocham”; „Wy słyszycie? Wy słyszycie — on śpi”; „Wy, jak ścieżka, kochana”; „To ty? Dziękuję… Ja się smucę…”; „Gdzie ty, mój koniu z Dniepru-Dunaju”; „Ty płaczesz. Płacz. Łzom nie ma władzy…”; „Ty cała miłość. Ty — czystość”; „Ty podobna. Dwie krople wody”; „Do nas przyszedł bocian”; „Nasz Wasyl idzie”; „Nie rusz mnie…”; „Ona była zadumana, jak sad…”; „Moja modlitwa”; „Mój dzień urodzin — to ty…” i inne. A oto przykład, w którym poetyckie „Ja” (w formie „Mój”) sarkastyczno-demaskatorskim gniewem naciera na „Wy”, które uosabia diametralnie przeciwny, kontrastowy mu świat: Pijawki z brzuchem wielorybów. Ichtiozaury gabinetów. Wam nie minąć w czasolocie Moich nieustannych słów-katów! Tak, wy nie przywykli do huli, Wy się zalegalizowaliście do grobu, Wy za profesję wzięliście Miłość do partii i narodu!.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krwaw, mój gniewie, czarno, tłusto, Krwaw swych szczodrości. I dmuchaj w świat, i dmuchaj w ludzkość, W mój kukurydziany naród. „Mój kukurydziany naród”… Głębszej analizy temu obrazowi nie sposób dać, niż zrobił to W. Moreneć. „Ten obraz — mówi on — jest na tyle etycznie głęboki, wiekowy, artystycznie wystarczający, że odpowiada czemuś większemu, aniżeli jest nim zamordowany chruszczowskimi szaleństwami naród lat 60. Odpowiada on całemu ukraińskiemu rodowi w jego niezłośliwym, pracowitym bycie. To już — inna rzeczywistość, nad którą nie mają władzy żadne ideologiczne chimery epoki, które wywołały u poety szczere obywatelskie oburzenie i zostały obnażone w akcie artystycznym”6. Lecz ta „inna rzeczywistość” jest jednocześnie rzeczywistością społeczną, socjalno-ideologiczną oraz moralno-duchową, w której żyje podmiot liryczny M. Winhranowskiego. To jego codzienne życiowe otoczenie. Powiedzieć, że to uartystycznione otoczenie jest uczłowieczone, spersonifikowane — to prawie nic nie powiedzieć. To chyba tylko ślizgać się wzrokiem po zewnętrznej tkance wiersza, bo przecież wcale nie jest trudno dać wolność skojarzeniom, gdzie „wrona trzysta lat nie zmienia koszuli”, a „…wiśniaczek stary jeszcze od małego zapomniał.., kiedy i rósł” czy wyobrażeniowo usłyszeć jak „…szara jabłoń-obnoga woła gałęzią liść” itd. Znacznie trudniej wyjaśnić filozofię substancji takiego różnorodnie-szczodrego personifikowania. Dla Winhranowskiego-artysty — to stan naturalny. To, co dla kogoś może być domyślone, chimeryczne, fantasmagoryczne, nadmiernie przesycone obrazową asocjatywnością, dla niego — jest immanentnym światem, gdzie bajka w swojej mitologicznej istocie przeistacza się w rzeczywistość istniejącą. To realistyczna umowność, w której poetyka tej umowności wyprowadza czytelnika na pole medytacyjnych rozmyślań i wniosków. To „maksymalizm prawdziwości”, który zawsze był twórczym samowymogiem artysty. „Winhranowski — mówi Iwan Dziuba — chimeruje bez wstrzymania, ale to nie wybryki podjudzającej się myśli, a (przeważnie) spontaniczna gra wyobraźni, plastyczne samorozwijanie się obrazów. To, można powiedzieć, mitotwórstwo Mykoły Winhranowskiego… Mit w rozumieniu współczesnej kulturologii — to nie dowolny wymysł, nie kaprys niewybrednej myśli i nawet nie pierwotne, przednaukowe wyjaśnienie zjawisk świata, a maksymalne samowyjawienie zjawiska, wydarzenia osobowości, jakby rozkwit ich samodzielności”7. Mitopoetycka obrazowość M. Winhranowskiego nie pochodzi z kosmopolitycznej, powszechnej mitologii, lecz jest zakorzeniona w mitowyobrażeniach narodu ukraińskiego, w jego psychomentalnych i estetycznych zasadach. Mitopoetycki świat dla Winhranowskiego (jak powiedziałby A. F. Łosiew) jest „…energialnym samostwierdzeniem osobowości… promieniowaniem osobowości”. Poeta personifikuje naturę tak, że fantastyczność jakby znika, traci siebie i staje się realna — realna w takim stopniu, kiedy już nie ma żadnych wątpliwości: prawda to czy nie? — bo realne jest przed tobą, na jawie. U niego natura myśli, czuje, słucha… i widzi wszystko, co wokół niej się dzieje. Ona sama — jest widowiskiem. Podmiot liryczny

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn