Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

KOBZARZ NA ZIEMIACH WOŁYNI: SZLAK PRZEZ 165 LAT

Слово Просвіти, №44 за 2011 рік

Mija 165 lat od chwili, gdy w październiku 1846 roku geniusz narodu ukraińskiego Taras Szewczenko odwiedził Wielką Wołyń. Tu młody malarz i etnograf, na zlecenie Kijowskiej Komisji Archeograficznej, wykonywał szkice zabytków kulturalno-historycznych tego kraju, zapisywał ludowe pieśni. Dlatego coraz więcej miejscowości oficjalnie zapewnia, że Szewczenko bywał właśnie na ich terenach. Takie stanowisko jest zupełnie zrozumiałe — wszyscy chcą przybliżyć Kobzarza do swoich serc. Ale jaki był w rzeczywistości szlak Tarasa Szewczenki przez kraj wołyński i na ile prawdziwe jest przypisywanie nazwiska Kobzarza dziesiątkom miejscowości naszego kraju? Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński Na nieszczęście zachowało się niewiele świadectw archiwalnych tej podróży, ponieważ raport Szewczenki o pobycie na Wołyniu, który miał przekazać Kijowskiej Komisji Archeograficznej, został zniszczony. Nie zachowały się żadne wiersze ani listy. Prawdopodobnie, wykonując zadanie komisji, nie miał czasu na twórczość poetycką. Co do listów i niektórych innych materiałów z wołyńskiej podróży, które mogły znaleźć się u przyjaciół Kobzarza, to jako „kompromitujące materiały” prawdopodobnie zostały zniszczone. Po tej podróży, 6 kwietnia 1847 roku, Szewczenkę aresztowano, a wielu nie chciało ryzykować, przechowując u siebie tego rodzaju „kompromat”. Ogólnie rzecz biorąc, materiały, które dają wyobrażenie o wołyńskiej podróży Kobzarza, można, zdaniem pisarza i naukowca, prorektora Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska” Piotra Kraliuka, podzielić na kilka grup. Po pierwsze, jest to oficjalne zarządzenie generał-gubernatora Bibikowa, zobowiązujące Szewczenkę do zbierania materiałów o charakterze etnograficznym i historycznym na Kijowszczyźnie, Podolu i Wołyniu. Do tej grupy warto zaliczyć listy Bibikowa do gubernatorów guberni podolskiej i wołyńskiej, w których wskazywano na konieczność wsparcia Szewczenki w zbieraniu odpowiednich materiałów. Druga grupa materiałów to rysunki wykonane przez Tarasa Hrychorowycza podczas tej podróży (najbardziej znane z nich to akwarele przedstawiające Ławrę Poczajowską), a także ludowe pieśni, które wtedy zapisał. Dlatego dokładnie wiadomo, że Kobzarz jesienią 1846 roku odwiedził Poczajów. Trzecia grupa — wzmianki o Wołyniu w utworach Kobzarza, które pojawiły się po tej podróży — opowiadanie „Warnak” i „Przechadzka z przyjemnością i nie bez morału”. Kolejna grupa materiałów to wspomnienia, świadectwa ludzi o pobycie Tarasa Hrychorowycza na Wołyniu. Najcenniejsze wspomnienie Fiodora Mikołajowycza Krużyłki, który rzekomo rozmawiał z Kobzarzem podczas jego pobytu w Wiszniewcu. Co do „Warnaka”, warto zacytować wiersze z opowiadania, w których opisuje się, jak bohater wędruje z Krzemieńca do Nowogrodu Wołyńskiego: „Из Кременца пошёл я через село Вербы в Дубно, а из Дубно на Острог, Корец и на Новгород-Волынский, на берега моей родной, моей прекрасной Случи”. Bez wątpienia, pisząc opowiadanie „Warnak”, Szewczenko wykorzystał swoje wołyńskie wrażenia. Ale po pierwsze, to opowiadanie nie należy do autobiograficznych; po drugie, głównego bohatera opowiadania w żaden sposób nie wolno utożsamiać z autorem. Wreszcie, nie ma poważnych podstaw, by wątpić, że Kobzarz, jadąc z Krzemieńca do Żytomierza, odwiedził właśnie te miejscowości. Inna kwestia, jak długo się tam zatrzymywał i jakie wrażenie na nim wywarły. Zapewne Szewczenko niedługo przebywał w Wierbie. W tej wsi (czy też niewielkim miasteczku) nie było nic, co mogłoby go poważnie zainteresować. Nieco ciekawiej z Dubnem, jednym z największych miast powiatowych guberni wołyńskiej. Znajduje się tu wiele starych zabytków architektury. Wśród nich zamek, wspominany w słynnej powieści Mikołaja Gogola „Taras Bulba”. Ten utwór Kobzarz czytał i, wydawałoby się, zamek dubieński powinien go zaintrygować. Jednak, gdy w opowiadaniu „Przechadzka z przyjemnością i nie bez morału” Szewczenko pisze o wołyńskich zamkach, w szczególności o Ostrogu i Korcu, Dubno wypada z jego pola widzenia. Ogólnie rzecz biorąc, pisarz nigdzie nie wspomina o tym mieście, poza opowiadaniem „Warnak”. Ale dlaczego? Być może dlatego, że Szewczenko w Dubnie był jedynie przejazdem. Całkiem prawdopodobny wydaje się pobyt Kobzarza w Ostrogu. Tu w swoim czasie bywał Kostomarow, jadąc pracować jako nauczyciel w Pomnik Tarasa Szewczenki w mieście Dubnie, który symbolizuje wołyńską drogę Kobzarza Rówieńską gimnazjum. Mógł on opowiadać Szewczence o zabytkach starożytnego Ostroga. Ostróg wspomniany jest w powieści „Warnak” oraz w „Przechadzce z przyjemnością i nie bez morału”. Przy czym w drugim przypadku wzmianka ma bardziej konkretny charakter. Mowa tam o magnackim zamku w tym mieście. Najwyraźniej Szewczenko go oglądał. Nie budzi wątpliwości fakt pobytu Szewczenki w Korcu. W tym starożytnym mieście zatrzymywał się Kostomarow, który, zupełnie oczywiście, polecił Tarasowi Hryhorowiczowi obejrzenie miejscowych zabytków. Kobzarz wspomina o Korcu w „Warnaku” i w „Przechadzce…” Co więcej, w „Przechadzce…” wspomniany jest nie tylko zamek Korecki, ale także cerkiew, w której przechowywano zabalsamowane szczątki hrabiów Koreckich. Według słów Szewczenki świątynia obróciła się w ruinę, a napisać coś takiego mógł ktoś, kto to widział. Przebywając w Poczajowie i Krzemieńcu, poeta z pewnością wiedział, że niedaleko znajduje się pole bitwy pod Beresteczkiem. Szewczenko wspominał Beresteczko w misterium „Wielki loch”; było ono dla niego symbolem kozackiej waleczności za czasów Bohdana Chmielnickiego. W tym czasie pomnik duchowy „Kozackie mogiły” jeszcze nie istniał, jednak jak realne jest, że Kobzarz nie pominął także tego historycznego miejsca?.. Warto zaznaczyć, że do Beresteczka z Krzemieńca specjalnie wybierał się Kostomarow. Te odwiedziny szczegółowo opisuje w „Autobiografii”. Prawdopodobnie od swojego przyjaciela Kostomarowa, a także od kobzarzy Taras Hryhorowicz usłyszał o słynnej okolicy. I zapragnął tu być. O prawdopodobnym pobycie Kobzarza na polu bitwy pod Beresteczkiem świadczy jego wiersz „Ой чого ти почорніло…” W nim spotykamy pewien zasób faktów (cztery mile „Wokół miasteczka Beresteczka”), obrazy psychologiczne (kontrast czarnego i zielonego pola) itp. To daje podstawy sądzić, że poeta samodzielnie obejrzał to miejsce. Czym zakończyła się wołyńska podróż Szewczenki? Sprawozdaniem z wykonanej pracy. A są to szereg rysunków i zebrane pieśni ludowe. Ciekawe jest także to, że w albumie roboczym Szewczenki znajduje się szereg zapisów pieśni, w tym także sprośnych, które nie mają określonej daty ani miejsca zapisu. O wołyńskiej podróży Szewczenko wielokrotnie wspominał w utworach z okresu „po-wołyńskiego”. A my szczerze dumni jesteśmy z tego, że los Kobzarza związany jest także z naszym krajem, niezależnie od tego, jaką drogą, jaką ścieżką, jakim miastem czy wsią rzeczywiście przechodził!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn