Strona · s. 12strona oryginału ↗
«WSCHODNIO-ZACHODNIE ŚREDNIOWIECZE» W NASZEJ HISTORII
Слово Просвіти, №44 за 2011 рік
14 października, w święto Pokrowy, w Instytucie Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki odbyła się IV Dyskusja Akademicka „Dziedzictwo średniowiecznego Wschodu i Zachodu a tożsamość europejska Ukrainy” w ramach projektu „Ukraińska humanistyka: dialog kultur między Wschodem a Zachodem”, o czym wcześniej pisała już gazeta „Słowo Proświty”. Pierwsza dyskusja w ramach projektu odbyła się we wrześniu 2010 r. i nosiła tytuł „Ukraińska humanistyka: dialog kultur między Wschodem a Zachodem”. 1 grudnia 2010 r. miała miejsce druga dyskusja „Rozszerzając granice, przybliżając peryferie”. W kwietniu 2011 r. odbyła się trzecia dyskusja akademicka „Narodowotwórcza misja przekładu”. W ciągu roku w debatach akademickich wzięli udział O. Pachlowska, I. Bondarenko, J. Bystrycki, J. Koczubej, J. Van Keumulen (Belgia), M. Ghosh (Indie-Ukraina), I. Małkowycz, M. Stricha, N. Wysocka, M. Prychoda, I. Kohut, znaczna część naukowców Instytutu Filologii KNU, różnych instytutów NAN Ukrainy i inni.Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, współkoordynator projektu
Hryhorij Semeniuk, dyrektor Instytutu Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki, doktor nauk filologicznych, profesor: — Obecnie utrwalony jest pogląd na ukraińską tożsamość jako na europejską w swoim rdzeniu. Mychajło Drahomanow, Łesia Ukrainka, Jewhen Małaniuk, Mykoła Zerow wpisali literaturę ukraińską w kontekst kultury duchowej Zachodu. Iwan Franko, Ahatanheł Krymski, Mychajło Hruszewski pokazali genezę ukraińskości w ogólnoświatowym kontekście, przedstawili elementy wschodniej i europejskiej tradycji jako organiczne składniki rodzimej kultury. Epoka średniowiecza w tym procesie jest szczególnym okresem. O średniowiecznej Rusi pozostawili swoje wzmianki arabscy pisarze i podróżnicy Ibn Dasta, Alma Sudi, Ibn Haukal, Ibrahim ibn Jakub; greccy, bizantyjscy historycy VI—X wieku Prokopiusz, Maurycjusz, Patriarcha Focjusz, Leon Diakon; zachodnioeuropejscy kronikarze, naukowcy i podróżnicy XI—XV wieku biskup Bruno z Kwerfurtu, Thietmar z Merseburga, Guillebert de Lannoy, Albert Campense, Roger Bacon, Hieronim z Pragi. Znamienne, że bizantyjscy pisarze zachwycali się wysokim poziomem demokratyzmu i kultury na Rusi. Tak, Prokopiusz pisał, że “tutaj od dawnych czasów żyją tak, że porządkuje wspólnota, i dlatego wszystkie sprawy, czy szczęśliwe, czy złe, idą do wspólnoty”. A Leon Diakon podkreślał, że “Rusini to naród silny, choć i pokonani, ale nie oddają się w ręce wrogów. Jeśli nie mają szansy na ratunek, to wbijają sobie w pierś miecz”. Biskup Thietmar z Merseburga był poruszony wielkością średniowiecznego Kijowa. Pisał, że w stolicy królestwa (właśnie tak nazywał ruską ziemię) jest ponad 400 cerkwi i ludzi niezliczona siła, że to miasto wielkie i silne. Ruska przestrzeń kulturowa przyjęła bogatą tradycję chrześcijańską — religijną, polityczną, księgową. Ale nasza średniowieczna kultura nie stała się kompilacją cudzych osiągnięć, bizantyjskich czy bułgarskich. Ruś miała własną silną podstawę, na którą nałożył się bizantyjsko-bułgarski system piśmiennictwa, architektury, systemu politycznego itp. Bizantyjska dominanta dla nas nie była panującą, bo tworzyliśmy własną średniowieczną tradycję, która stała się podstawą dla przyszłego narodu ukraińskiego. Twórczo przyjmowaliśmy i przemyśliwaliśmy na nowo, napełniając własną duchową treścią to, co przychodziło do nas i z Bizancjum, i z Europy. Kijów poniekąd sam stawał się nowatorem dla średniowiecznej Europy, zwłaszcza w piśmiennictwie. Mychajło Maksymowycz słusznie podkreślał, że średniowieczna Europa nie zna niczego, co mogłoby się równać z naszymi “Powieścią minionych lat”, “Słowem o wyprawie Igora” i “Słowami” Cyryla Turowskiego. A Jarosław Mądry swoją “Ruską Prawdą” dokonał prawdziwego przełomu w ówczesnej jurysprudencji, oszołomiwszy Europę tym, że zniósł karę śmierci. W rezultacie średniowieczna Ruś samoidentyfikowała się w Europie jako niezależne państwo w wymiarach politycznym, religijnym, kulturowym, prawnym, duchowym. Jednocześnie także do Wschodu zainteresowanie Ukraińców zawsze było i pozostaje wielkie. Świat wschodni jest zauważalny w języku ukraińskim, tradycyjnym stroju, licznych motywach w literaturze i sztukach plastycznych. Szczególne zainteresowanie w Ukrainie zyskuje epoka średniowiecza właśnie jako kluczowy okres dla rozwoju kultur krajów Wschodu i Zachodu. Ukraina powinna dołączyć do tych dwóch błogosławionych źródeł i, być może, wtedy sprawdzi się prognoza Mykoły Chwylowego, który wierzył, że eurazjatycki renesans rozpocznie się właśnie na terenach naszego państwa, obejmując i odnawiając kraje Wschodu i Zachodu. Mam nadzieję, że nasz okrągły stół również przyczyni się do realizacji tego ambitnego celu, wielkiej i strategicznej misji Ukrainy między Wschodem a Zachodem. Mykoła Żułynski, akademik, doktor nauk filologicznych, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy: — Chciałbym zacząć swoje wystąpienie od słów Jana Pawła II, Papieża Rzymskiego, który tutaj, w Kijowie, na stadionie “Czajka” 24 czerwca 2001 roku z takimi słowami zwrócił się do Ukrainy: “Najświętszy cudzie opieki Ukrainy, ty od wieków wskazywałaś drogę chrześcijańskiemu narodowi, kontynuując świecenie nad swoimi dziećmi. Pomóż im, aby oni nigdy nie zapominali imienia, to znaczy tej duchowej tożsamości, którą otrzymali przy chrzcie”. Chciałbym podkreślić słowa “duchowa tożsamość”. Jasna sprawa, Papież Rzymski miał na myśli jedno z najważniejszych w historii Ukrainy i Europy Wschodniej wydarzeń — przyjęcie chrześcijaństwa na Rusi. Chrześcijaństwo odegrało unikalną rolę w tym, aby zbliżać, szukać dróg porozumienia między różnymi kulturami i, co najważniejsze, nadzwyczaj sprzyjało formowaniu nie tylko duchowej, ale i narodowej tożsamości. Nie możemy nie wspomnieć idei Hryhorija Skoworody, jego myśli o republice ducha. Czy sławnego Piotra Mohyły, który ogłosił ideę ekumenizmu, chrześcijańskiej jedności całego świata kulturowego. Co więcej, sformułował koncepcję syntezy kultur wschodniosłowiańskich i zachodnioeuropejskich. Zatem mamy do rozmowy, do dyskusji poważną bazową podstawę, która jest zagłębiona nie tylko w średniowiecze, a jeszcze w głębsze czasy. Dlatego dla Ukrainy dzisiaj problem europejskiej tożsamości, jestem przekonany, przede wszystkim jest związany z formowaniem tożsamości narodowej. Bo bez bazowej podstawy, bez tożsamości narodowej nie można mówić o tożsamości europejskiej. Bo kulturowa integracja Ukrainy w wielką Europę jest niemożliwa bez nabycia i duchowej, i narodowej tożsamości. Mamy bardzo ciężkie i nieproste kilkusetletnie dziedzictwo, to kolonialna zależność, przykucie Ukrainy do innych kultur, niepaństwowe istnienie narodu ukraińskiego. Spowodowało ono rozryw myślenia historycznego, utratę całościowego wyobrażenia o kulturze narodowej, która, jak wiadomo, nie miała możliwości rozwijać się na wszystkich poziomach swojego organicznego samourzeczywistnienia. Ale właśnie kultura jest zdolna nadać integralny impuls oraz historyczny kontekst integracji Ukrainy do wielkiej Europy. A co to oznacza? To przede wszystkim poziom wiedzy społeczeństwa. To naukowo-techniczny, naukowo-technologiczny i naukowo-informacyjny rozwój. To fundamentalne, bazowe wartości i tradycje. To narodowo-kulturowy genotyp. To, w istocie, ukraiński obraz cywilizacyjny. Te czynniki są nadzwyczaj ważne. One określają dzisiaj obraz każdego kraju, każdego narodu w XXI wieku. Ale przecież widzimy, że nasza wewnętrzna transformacja, modernizacja jest nadzwyczaj powolna. I jest to uwarunkowane wieloma przyczynami, o których dzisiaj nie będę mówił. Naszym celem jest równoprawny dialog kultur. A można go tworzyć, kiedy mocno stoisz na swoim narodowym fundamencie, kiedy masz bazową podstawę, ten system bazowych wartości, który pozwala wychodzić na taki dialog i prowadzić go równoprawnie. Nasza rozmowa jest dlatego ważna, że musimy te bazowe wartości wyraźniej dla siebie wyobrazić i zrozumieć, jak tworzyło się odkrycie, w istocie, Europy, ale odkrycie przez Europę naszej Ukrainy. Bo pierwsze odkrycie było nie tyle Europą Rusi Kijowskiej, jak Ruś Kijowska odkrywała Europę. I to jest bardzo ciekawy moment, dlatego że właśnie nasza Ruś Kijowska była tym tworem państwowym, który, możemy mówić, na terenach Europy był jednym z najpotężniejszych, najbardziej rozwiniętych państw. I wtedy tworzył się ten kulturowy dialog, wtedy formowała się duchowa tożsamość, bez której nie do pomyślenia jest nasz dialog z Europą. Czynnik chrześcijański w tych kwestiach jest bardzo ważny, ponieważ państwo, tak jak nasza dzisiejsza Ukraina, nie może istnieć bez światopoglądowego, moralno-etycznego fundamentu. Musimy na czymś bazować, naród musi mieć wiarę. Bez wiary naród nie nabywa godności, a bez godności nie ma narodu, państwa. Dlatego dzisiejszym problemem naszego kraju jest to, że Ukraina nie posiada systemu tych orientacji wartościowych, które dawałyby nam możliwość patrzenia na siebie z godnością, i jednocześnie bazowania na tych wartościach naszego dialogu nie tylko z Europą, ale z całym światem.
Jurij Czornomoreć, doktor nauk filozoficznych, profesor Narodowego Uniwersytetu Państwowej Służby Podatkowej Ukrainy, zauważył: „Kultura ukraińska nie mogła przyswoić wszystkiego tego, co twórczego było w Bizancjum, ponieważ spotkanie to nastąpiło w dość »nieodpowiednim« czasie, kiedy Bizancjum już utraciło swoją misję kulturotwórczą na ogromnym areale, kiedy zbliżało się do swojego rozpadu i upadku”. Chodziło o to, że „historyczne spotkanie” Rusi Kijowskiej i Bizancjum nastąpiło późno, kiedy ta ostatnia przeżyła już swój najwyższy wzlot kulturowy. Wołodymyr Bureha, kandydat teologii, kandydat nauk historycznych, prorektor Kijowskiej Akademii Duchownej, zaznaczył: „Jeszcze w XIX w. można było natknąć się na takie formy postrzegania dziedzictwa Rusi Kijowskiej, jakoby za czasów Rusi Kijowskiej nie to, że nie sposób mówić o działalności oświatowej, ale w ogóle trudno w niej znaleźć umiejętność czytania i pisania. Choć badacze uznawali ważną rolę »Słowa o Zakonie i Łasce« metropolity Hilariona, to i tak zaznaczano, że o rodzimych osiągnięciach dziedzictwa staroruskiego nie może być mowy. Zmiany nastąpiły po pracy księcia J. Trubieckiego »Umozrienije w kraskach«, która rzuciła światło na ikonopisanie tamtego okresu. I mimo wszystko badacze uważali, że w zabytkach piśmiennictwa nie można doszukiwać się czegoś rodzimego, co świadczyłoby o oryginalności tego arealu kulturowego. »Starożytna Ruś, jak pisano, »uprawiała teologię« w milczeniu«. Dopiero w ciągu XX wieku badacze zburzyli te stereotypy i wskazali na wysoką kulturę książkową Rusi. Powiedzmy, kiedy pisano żywot Czcigodnego Teodozjusza, to świadomie orientowano się na wzorce palestyńskie, a nie egipskie. Recepcja doświadczenia obcej kultury była świadoma”. W. Bureha wspomniał pracę A. Toynbee’ego o dość irracjonalnej w swoich założeniach metodologicznych teorii wyzwań, które w różnym czasie popychają ludzkość do osiągnięć, choć czasem mogą nie znajdować reakcji społecznej, a dlatego tak i pozostają niezauważone. Dziedzictwo czasów średniowiecza jest aktywnie przemyśliwane także w XX wieku, traktaty Grzegorza z Nyssy są aktualne i dzisiaj, zaznaczył pan Bureha. Właśnie w duchu teorii wyzwań naukowiec interpretował burzliwy rozwój szkół brackich, pojawienie się Biblii Ostrogskiej, założenie przez Piotra Mohyłę Akademii Kijowskiej. Analogiczne procesy wieki wcześniej miały miejsce w Europie Zachodniej i były związane z potrzebą reorganizacji Kościoła katolickiego, konfrontacją protestantów i katolików itp. W historii kultury synteza twórcza zawsze pojawia się jako odpowiedź na wyzwanie, w przeciwnym razie mamy tylko »tradycję ochronną«, która nie ma perspektyw rozwoju. Andrij Baumeister, docent katedry filozofii Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki, zwrócił uwagę na to, że w myśli naukowej (i niestety ten pogląd mamy nawet w pracach S. Awierincewa) funkcjonuje sąd o »prowincjonalności i wtórności scholastyki mohylańskiej«, czyli tych tradycji filozoficznych, które istniały w starej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Badacz przypomniał, że jedną z ważnych funkcji uniwersytetu zachodnioeuropejskiego była publiczność i dyskusyjność, które dały możliwość dojścia do prawdy drogą logicznego uzasadnienia przesłanek we własnych sądach. Dzisiaj na uniwersytetach Ukrainy ważne jest odradzanie tej potrzeby krytycznych sądów. Zadaniem współczesnych uniwersytetów jest »zajmowanie się nauką w żywym kontekście«. Rusłana Demczuk, docent katedry kulturologii Narodowego Uniwersytetu »Akademia Kijowsko-Mohylańska«, nakreśliła główne cechy tożsamości, która została skonstruowana w Rusi Kijowskiej. Badaczka zaznaczyła, że w dyskursie teologii bizantyjskiej nastąpiło rozpuszczenie dyskursu chrześcijańskiego. Została stworzona mitologema narodu ruskiego, która była podpierana teorią o przyjściu Chrystusa do narodu chrześcijańskiego, ruskiego. Echa mitologicznego dyskursu Świętej Rusi są obecne także w folklorze kozackim. Jurij Pełeszenko, doktor nauk filologicznych (Instytut Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy) zaznaczył, że »Ruś Kijowska była makrocywilizacją«. Naukowiec zwrócił się do analizy »Powieści o Królestwie Indyjskim« i miejsca tego tekstu w historii kultury ukraińskiej. Profesor Oksana Slipuszko (Instytut Filologii KNU imienia T. Szewczenki) nakreśliła główne cechy staroruskiego dziedzictwa literackiego oraz przesłanki powstania chrześcijaństwa na Rusi. Znany badacz ikonopisania i sztuki Dmytro Stepowyk, profesor, doktor nauk o sztuce, filozofii i nauk teologicznych, kierownik działu Instytutu Folklorystyki, Sztuki i Etnografii NAN Ukrainy, wskazał na najważniejsze punkty zwrotne w historii średniowiecza. Zwrócił uwagę audytorium na niedopuszczalność łączenia Kościoła i państwa, ponieważ władza świecka zawsze zawiera w sobie element grzechu; na walkę o tron kijowski za czasów Rusi, główne cechy baroku w literaturze i sztuce, ważność cech renesansowych w malarstwie ukraińskim. Badacz ukraińskiej sztuki sakralnej podkreślił również, że w języku ukraińskim, zgodnie z normami ortoepicznymi, należy pisać Jewanhelia, a nie Jewanhelie (moskiewskie narzucanie, ponieważ główne słowo w wyrażeniu »dobra nowina« ma rodzaj żeński). Czyli, na przykład, musimy pisać Peresopnyćka Jewanhelia. Profesor Łesia Zwonska (Instytut Filologii KNU imienia T. Szewczenki) zwróciła się do teorii »ad origines«, wskazując na konieczność badania granic znaczeń pojęć antycznych, które stanowią obecną »konceptosferę« humanistyki. W średniowieczu pojęcia te znajdowały nową interpretację, ale właśnie znajomość źródeł antycznych pomoże uformować naukowy pogląd »na naturę rzeczy«. Tłumaczka Julia Dżuhas-Tryanska (Uniwersytet Kijowski im. B. Hrinczenki), kurator nominacji »Powieści« na »Koronacji słowa«, zwróciła się do analizy średniowiecznych tematów, motywów i wątków we współczesnej literaturze masowej, a także w romansach kobiecych, które mają kilkutysięczne nakłady. Dyskusja naukowa okazała się niezwykle owocna i ważna dla audytorium studenckiego, ponieważ zburzyła stereotypy o kulturze średniowiecza. Chodziło o naświetlenie złożonych problemów mediewistyki, które dowodzą potężnych korzeni kultury ukraińskiej, jej odwiecznego dialogu między Zachodem a Wschodem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
