Strona · s. 15strona oryginału ↗
ŚWIAT TWORZYŁ DŁUTEM I PĘDZLEM
Слово Просвіти, №44 за 2011 рік
Mykoła TABORYT Urodził się w malowniczych stronach, przesiąkniętych kulturą trypolską, siwymi wspomnieniami o wielkości Rusi Kijowskiej i gęsto zroszonych ludzką krwią — tam, gdzie setki lat temu przebiegał naddnieprzański wał obronny. W obronie swojego rodu i plemienia, ojczystego słowa i matczynej pieśni niejeden sławny przodek położył głowę na tych wysokich urwiskach. Teraz i jego prochy, jak prochy Wielkiego Kobziarza w Kaniowie, spoczywają w rodzinnej ziemi przodków — w Rzyszczowie. Swą cierniową drogę rozpoczął w 1921 roku, w chłopskiej rodzinie. Podczas Hołodomoru ojciec, umierając, w rozpaczy i nadziei na ocalenie Iwana, wysyła go ze znajomym siedemdziesiąt kilometrów dalej — do Kijowa: w mieście była nadzieja na przeżycie. Od tamtej pory pozostaje sam na sam z własnym losem. Ponad wszystko kochał czytać i rysować. Asfalt zastępował mu płótno, a zamiast farb była kreda. Pewnego razu, z zapałem rysując w świetle nocnych latarni, nie zauważył, że ktoś go obserwuje. Był to Hnizdowśkyj, naczelnik, który opiekował się domami dziecka. Przez jakiś czas Iwan mieszkał u niego. Tam też otrzymał drugie imię — Walentyn, bo, widzicie, żonie jego dobroczyńcy nie podobało się proste chłopskie — Iwan. Idylla przybranej rodziny trwała niedługo i wkrótce znów znalazł się na ulicy. Imając się przypadkowych prac (pali w piecach w szkole, a nawet pracuje jako retuszer w gazecie „Wisti”!), w miarę możliwości się uczy. Świat nie jest pozbawiony dobrych ludzi — utalentowanego młodzieńca zauważono i przyjęto do Republikańskiej Szkoły Artystycznej im. T. H. Szewczenki. A potem będzie wojna — od deski do deski — ze wszystkimi jej koszmarami i niesprawiedliwością: kompania zwiadowcza piechoty morskiej, dwie rany w walkach pod Rostowem i Noworosyjskiem i… Kiemłag. Ale ołówków i farb nie porzucił przez całą wojnę, a nawet w obozie koncentracyjnym. Po 1945 roku wraca do Kijowa, kończy Kijowski Instytut Artystyczny, aspiranturę. O jego światopoglądzie już wtedy świadczy praca dyplomowa — „Bohdan Chmielnicki zostawia w zastaw krymskiemu chanowi swojego syna Tymosza” (1954). Obraz wykonany w realistycznym stylu, ale zachwyca reliefowo wyrysowanymi charakterami i tragizmem postaci. Świeży powiew lat 70. — szistdesiatnyky — nie ominął też Zadorożnego. Obraz „Moi ziomkowie” (1964) staje się punktem zwrotnym między dwoma etapami jego twórczości. Na panoramicznym płótnie — ziomkowie
Kronikarz Nestor. 1984
z wioski Szczuczynka, koło Rzyszczowa: beznogi weteran o kulach; młody kowal; młoda matka z niemowlęciem na rękach; dziewczyna z gołębiem w dłoniach; stara babcia, z głębokim smutkiem w oczach i postawie; jeszcze kilka postaci kobiet i mężczyzn, a z boku sam artysta z sztalugą i obrazem pod pachą. I cała ta grupa kompozycyjna przeważnie w białych (jak święci!) szatach z błękitnymi cieniami na tle owych żółto-błękitnych wzgórz naddnieprzańskich. Ale uderzające jest oddanie charakterów, co osiągnięto pozami, wyrazami twarzy i jakimiś nieuchwytnymi pociągnięciami pędzla mistrza. Choć dokładniej byłoby powiedzieć — dłutem rzeźbiarza. Są jakby wykute z marmuru, co dodaje obrazowi wewnętrznego tragizmu i jednocześnie niezłomnej siły ducha. To dźwięki optymistycznej tragedii, utrwalonej pędzlem. Obraz, który pojawił się na wystawie, wywołał poruszenie i zachwycił wielu — przede wszystkim „braci” artystów. Zobaczyli w nim ów gnębiony i niszczony przez wieki duch godności narodowej i ludzkiej prostego ukraińskiego chłopa. Nie zwlekali też urzędnicy od kultury: ówczesny minister Babijczuk zakwalifikował go jako „recydywę bojczukizmu” i poradził „pisać jak wszyscy”. Jednak ani oskarżenia o nacjonalizm, ani „przesłuchania” u przełożonych nie odniosły skutku — autor trwał przy swoim. Świadczą o tym kolejne obrazy „Sadom kwitnąć”, „Babcia Niła”… Był to początek przemyślenia i rewizji swoich koncepcji twórczych, doboru środków wyrazu. Malarstwo sztalugowe staje się zbyt ciasne dla realizacji jego zamysłów twórczych. W 1966 roku przechodzi z sekcji malarstwa do sekcji sztuki monumentalnej. I we współautorstwie z F. Hłuszcziukiem i W. Perewalśkym rozpoczyna pracę nad witrażem „T. H. Szewczenko i lud” w Kijowskim Uniwersytecie Państwowym. Potem będą witraże „Nasza pieśń — nasza sława”, „Kosmos”, kijowskiej kolejki linowej, a w wiosce Kałyta — stele „Pęd”, „Kwiaty pamięci”, „Jaskółcze gniazdo”, „Zimowa bajka” i inne. Osobna karta twórczości Iwana-Walentyna to powrót do siwej przedchrześcijańskiej starożytności naszego narodu. Dla zachowania i odtworzenia tradycji rzeźbiarsko-dekoracyjnych wybiera rzeźbę w drewnie. Pod jego dłutem rodzą się staroruskie bóstwa — Swaróg, Strybóg, Dadźbóg, Jaryło, Kupało, Łada, Światowid. A legendarni założyciele Kijowa — Kij, Szczek, Choryw i ich siostra Łybidź ożywają w gobelinie. Nawiasem mówiąc, wzory rzeźbienia w drewnie jeszcze do niedawna można było zobaczyć w sali „Bratyna” w hotelu „Łybidź”. Wszystko tam, od krzeseł po lampy, tworzyło jednolity nurt z bibliotek użytku publicznego w okresie od 1937 do 1947 r.”. Te listy, odkąd Ernsta ogłoszono wrogiem ludu, bardzo długo były najpełniejszymi wykazami jego dzieł. Był więziony trzykrotnie: po raz pierwszy aresztowany i zesłany na Syberię w 1914 roku jako niepewny politycznie (jeszcze wtedy posiadał obywatelstwo niemieckie); po raz drugi w 1933 roku wśród innych ukraińskich naukowców (więzienie odbywał przy Kanale Białomorsko-Bałtyckim, w
Artystów takiej siły i wyrazistości talentu nasza ziemia rodzi nieczęsto. Ale zapytajcie przeciętnego Ukraińca, ba, jego ziomków z Kijowszczyzny: kim jest Iwan-Walentyn ZADOROŻNYJ? Ku naszemu wielkiemu wstydowi, o tym artyście, ziomku Liny Kostenko, mało kto słyszał, a tym bardziej wie. Chociaż w krajach, gdzie wychowanie świadomości narodowej i godności ludzkiej postawiono na poziomie polityki państwowej, życie, jak i dzieła takich osobowości, stają się dumą narodu. I dzięki Bogu, że w czasach cynicznego pragmatyzmu i wszechogarniającego handlarstwa nasze dusze nie zmalały do końca. W dużej mierze dzięki jego dziełom.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
