Strona · s. 6strona oryginału ↗
Szewczenko w Kazaniu. Przeszłość i teraźniejszość. W 155. rocznicę powrotu T. Szewczenki z kazachskiego zesłania
Слово Просвіти, №44 за 2012 рік
Jewhen SAWENKO, przewodniczący Niżniekamskiej Narodowo-Kulturalnej Autonomii „Ukraińskie Towarzystwo „Werbyczeńka”, Tatarstan. W 1857 roku, po śmierci Mikołaja I, Szewczenkę zwolniono z zesłania, ze służby wojskowej. Początkowo dotarł do Astrachania, potem Wołgą na parowcu „Kniaź Pożarski” skierował się do Niżnego Nowogrodu. Był to nie do końca zwyczajny rejs. Astrachański przemysłowiec Sapożnikow wynajął parowiec i podróżował po Wołdze z niewielką liczbą zaproszonych osób. Rankiem 13 września parowiec przybył do Kazania. Z przystani Taras Szewczenko od razu poszedł na uniwersytet. Chciał dowiedzieć się o los swoich towarzyszy z Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, studentów Uniwersytetu Kijowskiego Iwana Pasiady i Heorhija Andruzskiego, których w 1847 roku przeniesiono na Uniwersytet Kazański. Nic o nich nie dowiedział się, ale obejrzał budynek uniwersytetu i centrum Kazania. W swoich pamiętnikach szczegółowo pisał o tym, co widział w mieście. Wieża Söyembikä. „Nawet wieża Sumbeki, bez wątpienia pomnik czasów tatarskich” (Z zapisków Szewczenki). Ta ceglana wieża w centrum Kazańskiego Kremla, nie wiadomo przez kogo i kiedy zbudowana, stoi do dzisiaj. Około sto metrów od niej znajduje się pałac Prezydenta Tatarstanu. Ulica Kremlowska od uniwersytetu. „Wielka ulica (oczywiście Moskiewska), prowadząca na Kreml, podobna do Newskiego Prospektu” (Z zapisków Szewczenki). Obecnie jest to ulica Kremlowska, a wtedy nazywała się Woskriesieńską. Zaczyna się od uniwersytetu i kończy przy murach Kremla. Na fasadzie budynku 15/25 (obecnie pizzeria „Giuseppe”) umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą Mychajłowi Serhijowyczowi Hruszewskiemu — Pierwszemu Prezydentowi Ukraińskiej Republiki Ludowej, który w 1915 roku mieszkał w tym budynku podczas zesłania. A ulica Moskiewska (obecnie — Klary Zetkin) znajdowała się w rejonie Słobody Admiralicji, gdzie w tamtych czasach była przystań dla statków. Uniwersytet Kazański. „Ulica ta zaczyna się wspaniałym budynkiem uniwersytetu, ozdobionego monumentalnymi jońskimi portykami” (Z zapisków Szewczenki). Uniwersytet założony w 1804 roku. Tutaj rektorem był znany matematyk Łobaczewski. W muzeum uniwersytetu od 1984 roku przechowywane są kopie dwóch szkiców T. Szewczenki, które wykonał 14 września 1857 roku w Kazaniu. Pomnik Dierżawina. „Monument śpiewaka Katarzyny pysznił się na podwórzu w miniaturowym klombie” (Z zapisków Szewczenki). W 1847 roku pomnik poety G. Dierżawina stał na podwórzu uniwersytetu (miasteczko uniwersyteckie). W 1870 roku przeniesiono go na plac przed teatrem miejskim (obecnie plac Wolności). W 1931 roku pomnik przetopiono. Z przetopionego brązu Kazańska zajezdnia tramwajowa zrobiła tuleje do tramwajów. Obecnie kopia pomnika stoi w parku przy ulicy Gorkiego. Kaplica poległych wojowników Iwana Groźnego. „Zobaczyłem po prawej stronie od drogi pomnik, wzniesiony nad kośćmi zabitych podczas podboju Kazania… Jest to ścięta piramida z portykiem” (Z zapisków Szewczenki). W tej kaplicy pochowani są wojownicy, którzy zginęli podczas szturmu Kazania przez Iwana Groźnego w październiku 1552 roku.
Kaplicę Szewczenko zobaczył w drodze na przystań z tamy Admiralicji. W tamtych czasach statki nie przybijały tam, gdzie obecnie znajduje się port rzeczny, lecz w rejonie Słobody Admiralicji. W 1857 roku port znajdował się dziesięć wiorst od Kazania. Obecnie jest to w granicach miasta. W naszych czasach kaplica stoi na wyspie. Następnego dnia, 14 września rano, pomimo pochmurnej pogody, Taras Szewczenko wyszedł na brzeg i wykonał dwa szkice: ogólny widok Kazania, widok na Wołgę naprzeciw Kazania i wsi Uslon (obecnie Wierchnij Uslon — centrum rejonowe). Kopie tych rysunków przechowywane są w muzeum Uniwersytetu Kazańskiego od 1984 roku. O godzinie 11 parowiec odpływał. Ale Szewczenko pozostawał sobą w każdych warunkach. Było mu ciężko wśród „szlachetnej” publiczności. Dziesięć lat żołnierki również „wykwintnych manier” mu nie dodało. Na brzegu rano kupił gotowanego leszcza i „nowopietrowską” szynkę. Na parowcu urządził „plebejską ucztę” i wszystko to spożył z niemałą porcją czosnku z czarnym chlebem. Imię Szewczenki i wszystko, co z nim związane w Kazaniu, wywołuje żywe zainteresowanie nie tylko wśród Ukraińców. W dalekim 1961 roku Wiaczesław Wasiljewicz Aristow (obecnie nieżyjący), w tamtym czasie pracownik działu rękopisów Uniwersytetu Kazańskiego, odnalazł i opublikował pracę dyplomową Iwana Jakowycza Pasiady, którego po śledztwie i sądzie nad członkami Bractwa Cyryla i Metodego w 1847 roku przeniesiono z Uniwersytetu Kijowskiego do Kazańskiego. Odnośnie studenta Iwana Pasiady sąd orzekł: za „pisanie… w wyolbrzymiony sposób o niedoli małorosyjskich chłopów… wymierzyć karę aresztu, wysłać do Uniwersytetu Kazańskiego w celu ukończenia kursu nauk”. Wersy z zeznań jednego z członków wspólnoty podczas konfrontacji z Pasiadą: „Pochodząc z chłopów, zamierzył za wszelką cenę ulżyć doli tej klasy. Nienawidził szlachty, uważając ją za sprawców wszelkiego zła, nienawidził też monarchizmu, jakoby sprzyjającego obszarnikom… Duszną myślą i modlitwą jego było odrodzenie Małorosji, lecz bardziej wyrażał pragnienie jedynie uszlachetnienia życia prostego ludu”. Heorhij Andruzski pisał o Iwanie Pasiadzie: „Szewczenkę uważał za wielkiego poetę”. Taras Szewczenko na całe życie zachował dobrą pamięć o swoich współmyślicielach. Kiedy poeta w 1857 roku wracał z zesłania, podczas postoju w Kazaniu próbował dowiedzieć się o los zesłanych studentów. W swoim dzienniku Szewczenko pisał: „Przechodząc przez dziedziniec (Uniwersytetu Kazańskiego — Aut.), spotkałem studenta z dość niebieskim podbródkiem, z czego wywnioskowałem, że nie jest nowicjuszem w tutejszej auli. Na tej podstawie zwróciłem się do niego z pytaniem, czy nie pamięta Pasiady i Andruzskiego. Powiedział, że nie pamięta”. Iwan Pasiada w 1848 roku napisał i obronił pracę dyplomową. Drugi zesłany student, Heorhij Andruzski, 19 lat, syn połtawskiego ziemianina, pozostał wierny ideałom młodości, o czym świadczy jego biografia. W 1848 roku, po ukończeniu kursu, nie zaczął bronić pracy dyplomowej (możliwe, że dlatego, iż szybko tracił wzrok), wysłano go do służby w Pietrozawodsku. W 1850 roku, podczas rewizji, u niego ponownie znaleziono rękopisy, tym razem „przestępczej treści”. Pięć lat przesiedział Andruzski w piwnicznej pojedynczej celi klasztoru na Wyspach Sołowieckich. O Pasiadzie przez długie dziesięciolecia nic nie było wiadomo, dopóki w 1961 roku nie odkryto i nie opublikowano jego pracy dyplomowej „Znaczenie pierwszych utworów Gogola w literaturze rosyjskiej w ogóle i ich zasługa dla ludowości”. Swoją drogą, pierwsza praca dyplomowa o twórczości Gogola! Jest ona aktualna w treści i ostra w formie. Nie było w niej gładkich i wygładzonych fraz, a brzmiała szczera, wolna myśl. To pisał człowiek, który przebywał pod nadzorem policyjnym! I cały utwór przepełniony jest duchem rewolucyjnego demokratyzmu. A jaką miażdżącą charakterystykę daje on życiu współczesnego mu społeczeństwa: „Czas, w którym nie budzi się ani myśl, ani uczucia… Trwanie… strasznej teraźniejszości zabija w nas wszelki zarodek myśli i uczucia: żyjemy, a w tym samym czasie nie ma życia”. Tę wywrotową pracę dyplomową on obronił! Ośmiu profesorów przeczytało ją i wszyscy zdecydowali, że Iwan Pasiada jest godny tytułu kandydata. Symboliczne, że wśród ośmiu podpisów na pracy dyplomowej widnieje również nazwisko Osipa Michajłowicza Kowalewskiego, pierwszego z zesłanych studentów, przeniesionego w 1824 roku do Uniwersytetu Kazańskiego z Wileńskiego (Wilno). Osip Kowalewski — w 1857 roku już sławny profesor, duma rosyjskiego orientalizmu, założyciel pierwszej w naszym kraju, Europie i na świecie katedry mongolistyki. Tacy studenci jak Pasiada i Andruzski wywierali duży wpływ na kolegów z roku. Razem z nimi do Uniwersytetu Kazańskiego wchodziła myśl rewolucyjno-demokratyczna. W publikacji W. W. Aristowa przytoczono dane biograficzne I. Pasiady. Iwan Jakowycz Pasiada (Posjadenko) urodził się 28 marca 1823 roku w małym miasteczku Zińków na Połtawszczyźnie. Ukończył Połtawskie Gimnazjum Klasyczne, w 1843 roku wstąpił do Uniwersytetu Kijowskiego im. Świętego Włodzimierza, potem trafił do Uniwersytetu Kazańskiego. Po jego ukończeniu służył w Riazaniu, od 1852 roku w jednym z departamentów w Petersburgu. Pasiada często chorował (pobyt w kazamatach Twierdzy Pietropawłowskiej zdrowia nie wzmacniał), w 1856 roku otrzymał pozwolenie na wyjazd na leczenie za granicę. Za granicą Pasiada zatrzymał się na kilka lat. Podróżował po Austrii, Szwajcarii, Francji, Niemczech, na uniwersytetach słuchał znanych profesorów, zafascynował się filozofią, teoretyczną i praktyczną pedagogiką, był znajomym znanego chirurga Pirogowa. W 1869 roku I. Pasiada znalazł się na Ukrainie. Mianowano go dyrektorem Korosteszewskiego Seminarium Nauczycielskiego. Była to pierwsza na Ukrainie placówka oświatowa, która kształciła pedagogów dla szkół ludowych. Dziewięć lat był dyrektorem tego seminarium, wpajał demokratyczne tradycje i ukraiński narodowo-patriotyczny światopogląd studentom. Za to zwolniono go z seminarium, zabroniono zajmować się działalnością pedagogiczną na Ukrainie. Iwan Jakowycz zmuszony był opuścić rodzinną ziemię. Nauczycielował w Woroneżu, Orenburgu. W 1894 roku powrócił do Korosteszowa, w tym samym roku zmarł. Aristow korespondował z Jakowem Jakowyczem Hałajczukiem z Brusiłowa, co na Żytomierszczyźnie. Jakow Jakowycz przez długie lata zbierał materiały o życiowej drodze Iwana Pasiady i hojnie podzielił się nimi z Aristowem. Dwa listy od Hałajczuka do Aristowa udało mi się przeczytać w bibliotece uniwersytetu. Dowiedziawszy się, że w Kazaniu przechowywana jest praca dyplomowa współpracownika Tarasa Szewczenki, bardzo chciałem zobaczyć ją, dotknąć wiecznych wartości, które należą do narodu ukraińskiego i ukraińskiej historii. Stella Wołodymyriwna Pisariewa zapoznała mnie z Elmirą Ischakowną Amerchanową, kierowniczką działu rękopisów i rzadkich książek biblioteki naukowej im. N. Łobaczewskiego Uniwersytetu Kazańskiego. To dział, którym przez długi czas kierował W. Aristow. Elmira Ischakowna pokazała książki napisane przez Aristowa oraz samą pracę dyplomową Iwana Pasiady.
dy. Miliony Ukraińców nie wiedzą o tej stronie życia Kobziarza. Wielu wie, ale nie widziało tego dokumentu. A ja trzymam w rękach stronę ukraińskiej historii, czytam napisane przez współpracownika Szewczenki. W 1984 roku do Kijowa na obchody 170. rocznicy urodzin Kobziarza pojechała dyrektor muzeum Uniwersytetu Kazańskiego Stella Wołodymyriwna Pisariewa. Temat jej wystąpienia — pobyt Tarasa Szewczenki w Kazaniu. Z zasobów Państwowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie do Uniwersytetu Kazańskiego przekazano kopie dwóch rysunków, wykonanych w Kazaniu w 1857 roku. Niewidzialne nici, które łączą Tarasa Szewczenkę z Kazaniem, czasem można znaleźć w bardzo nieoczekiwanych miejscach. 20 km od Kazania znajduje się obserwatorium imienia W. Engelhardta. Wołodymyr Pawłowycz w 1901 roku przekazał niemałe pieniądze na budowę Kazańskiego obserwatorium i wyposażenie go w przyrządy optyczne. W. P. Engelhardt był synem ziemianina Pawła Engelhardta, u którego jako „kozaczek” służył w dzieciństwie Taras Szewczenko. Obserwatorium działa do naszych czasów. Budowali i wyposażali obserwatorium pod nadzorem Dmytra Iwanowycza Dubjago, astronoma, rektora Cesarskiego Uniwersytetu Kazańskiego. Ten człowiek pomógł znanemu ukraińskiemu uczonemu historykowi Dmytrowi Iwanowyczowi Jawornyckiemu 29 kwietnia 1901 roku obronić pracę magisterską na Uniwersytecie Kazańskim. W Narodowym Archiwum Republiki Tatarstan przechowywany jest list Jawornyckiego do Dmytra Dubjago ze słowami podziękowania za pomoc. Jest w Kazaniu ulica Szewczenki, położona na obrzeżach miasta w osadzie Boryskowo. Ulica jest niewielka, ale zważywszy na to, że Kazań szybko się zabudowuje, mamy nadzieję, że wkrótce będzie miała godny wygląd. W 2014 roku Ukraina i cała światowa społeczność ukraińska będą obchodzić 200. rocznicę urodzin Tarasa Szewczenki. O nim napisano już mnóstwo książek i artykułów. Ukraińcy z Niżniekamskiego towarzystwa „Werbyczeńka”, które znajduje się w Tatarstanie, pragną wnieść swój skromny wkład w sprawę uczczenia pamięci Kobziarza. Mamy nadzieję, że to opracowanie stanie się jeszcze jednym akcentem w wielkiej biografii. Zaplanowano wydanie jubileuszowego broszury-przewodnika o pobycie Szewczenki w Kazaniu. I jeśli każda organizacja Ukraińców zrobi choć coś dla Ukrainy, obchody jubileuszu Kobziarza przekształcą się w prawdziwie narodowe uczczenie pamięci. Przyłączajcie się, przyjaciele! Wyrażam głęboką wdzięczność za pomoc w przygotowaniu publikacji: W. N. Lubczence — kierownikowi ukraińskiej organizacji Kazania; S. W. Pisariewej — dyrektorowi muzeum Uniwersytetu Kazańskiego; E. I. Amerchanowej — kierowniczce działu rękopisów i rzadkich ksiąg biblioteki im. N. Łobaczewskiego Uniwersytetu Kazańskiego; N. W. Jermolajewej — pracownicy działu rękopisów i rzadkich ksiąg biblioteki im. N. Łobaczewskiego; L. W. Najdence — członkowi NKA „Werbyczeńka”. Zmarłemu Wiaczesławowi Wasylowyczowi Aristowowi w tym roku stuknęłoby 75 lat. Sądzę, że ten artykuł będzie dobrym wspomnieniem o nim.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
