Strona · s. 7strona oryginału ↗
Wspomnijmy pierwsze 95 lat Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii
Слово Просвіти, №44 за 2012 рік
Leonid ANDRUS, członek Prezydium Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii. Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii ma głębsze korzenie, niż uważają współcześni Ukraińcy. Szerokiemu ogółowi Ukraińców w Mołdawii znana jest aktywna działalność Towarzystwa „Proświta” nowego czasu — od 1993 roku. W rzeczywistości jednak Towarzystwo o takiej nazwie powstało na terenie Mołdawii (Besarabii) jeszcze na fali wydarzeń rewolucyjnych 1917 roku. W moich rękach znajduje się dokument z tamtego czasu — „Statut Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Kiszyniowie”, odnaleziony w Państwowym Archiwum Republiki Mołdawii przez członka Towarzystwa „Proświta” (utworzonego w 1993 roku) Petra Starostenkę. W dokumencie naświetlono cel Towarzystwa: „Kulturalno-oświatowy i polityczny rozwój narodu ukraińskiego w Besarabii”. Na tej drodze założyciele Towarzystwa zobowiązywali się „wydawać książki, broszury, czasopisma itd.”; „zakładać własne biblioteki, czytelnie, księgarnie itd.; organizować publiczne (transkrypcja z tamtego czasu) wykłady, odczyty (sprawozdania — L. A.), kursy ogólnokształcące, spektakle, wieczory literacko-muzyczne, przedstawienia oraz inne”; „zakładać szkoły, ochronki, żłobki oraz inne placówki oświatowe i dobroczynne”. Jak widać z dokumentu, kierunki swojej działalności oświatowej i dobroczynnej założyciele Towarzystwa „Proświta” w Besarabii harmonizowali z kierunkami działalności „Proświty” na Ukrainie, która szczególnie zintensyfikowała swoje działania w tym rewolucyjnym czasie. Na Ukrainie Towarzystwo stworzyła grupa narodników, zaniepokojonych losem języka ukraińskiego, stanem oświaty i kultury narodu ukraińskiego w grudniu 1868 roku. Z czasem filie „Proświty” zaczęły działać w całej Galicji, a od 1905 roku także na całej Ukrainie. Z zadaniem oświecania swojego narodu członkowie Towarzystwa bezinteresownie otwierali czytelnie na całej Ukrainie, organizowali kursy likwidacji analfabetyzmu i podnoszenia kultury agrotechnicznej szerokich mas ludności, zajmowali się wydawaniem i rozpowszechnianiem książek w języku ukraińskim. Za pomocą „Proświty”, która nosiła dumne imię Wielkiego Kobziarza, popularyzowano kulturę ukraińską, literaturę, w szczególności twórczość T. H. Szewczenki. Taka inicjatywa działaczy „Proświty” była zrozumiała. W warunkach ucisku rządu samowładczego na Ukrainie Wschodniej i Centralnej oraz władz polskich na ziemiach zachodnioukraińskich, działacze „Proświty” prowadzili szeroką pracę edukacyjno-wychowawczą i kulturalno-oświatową, wspierali otwieranie ukraińskich szkół, muzeów, pomników ku czci wybitnych działaczy kultury i literatury ukraińskiej, bronili prawa języka ukraińskiego do życia i rozwoju. Towarzystwo organizowało wykłady, koncerty, wieczory muzyczno-poetyckie, wystawy rzemiosła ludowego, rozpowszechniało książki. W 1917 roku na fali masowego ruchu rewolucyjnego „Proświta” ożywiła swoją działalność. Ośrodki Towarzystwa pojawiły się także poza granicami Ukrainy, w miejscach zwartego zamieszkania Ukraińców. W ten sposób, najwyraźniej, zostało utworzone Towarzystwo „Proświta” w Besarabii. Rejestracja kiszyniowskiego ośrodka na mocy rozkazu Rządu Tymczasowego i za zatwierdzeniem sądu w Kiszyniowie datowana jest na 30 sierpnia 1917 roku. A we wrześniu 1917 roku w Kijowie odbył się Wszechukraiński Zjazd „Proświt”. Na tym szerokim forum podsumowano działalność oświatową ośrodków Towarzystwa. Na forum przybyło 128 delegatów nie tylko z Ukrainy, ale także z Donu, Woroneża, Kurska, Kubania oraz z Besarabii, o czym mowa w książce L. Jewsewskiego i S. Faryny „Proświta na Naddnieprzu” z 1993 roku wydania. Towarzystwo „Proświta” na Naddnieprzu przetrwało do 1922 roku, w Galicji — do lat 30. XX wieku, a w diasporze ukraińskiej ośrodki Towarzystwa działały także po zakazie „Proświty” na Ukrainie. One, w miarę możliwości, podtrzymywały „płonięcie” duchowo-narodowych ognisk w swoich krajach. Czyż nie jest dowodem działalności Towarzystwa w Besarabii w latach 20. XX wieku wspomnienie starożyła ukraińskiej wsi Buga (Dołynne) Tymofija Czornego, który we wczesnym dzieciństwie chodził w swojej wsi do ukraińskiej szkoły i uczył się ukraińskich wierszy, które zapamiętał do późnej starości? Właśnie takie świadectwa, zebrane przez członków nowej „Proświty”, skłoniły badaczy do poszukiwania źródeł dokumentalnych o ukraińskim ruchu oświatowym w naszym kraju. Z takim zadaniem z powodzeniem poradził sobie Petro Starostenko, obecnie nieżyjący, któremu nowa „Proświta” jest bardzo wdzięczna. Nowa „Proświta” na Ukrainie odrodziła się we wrześniu 1990 roku na fali narodowo-demokratycznego ruchu lat 90. XX wieku. Po ogłoszeniu przez Ukrainę Niepodległości w całym kraju odrodziły się i włączyły do pracy ośrodki Towarzystwa — obwodowe, rejonowe, wiejskie, miejskie. Wkrótce nowa Wszechukraińska „Proświta” nawiązała także międzynarodowe kontakty z ukraińskimi organizacjami oświatowymi za granicą. Takie organizacje rozwoju narodowo-kulturalnego społeczności ukraińskich istniały w tamtym czasie w szeregu krajów Europy, Ameryki Południowej i Północnej. Odnawiały się Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki także w tak zwanym „bliskim zagraniczu”. Wznowiła swoją działalność „Proświta” także w suwerennej Mołdawii. Zamiary „nowych działaczy Proświty” w wielu kwestiach pokrywały się z hasłami „Proświty” utworzonej w 1917 roku. Sztandary zostały podjęte. W listopadzie 1993 roku odbyło się zebranie założycielskie w sprawie odrodzenia Towarzystwa „Proświta” w Republice Mołdawii. W zebraniu wzięli udział naukowcy, wykładowcy uczelni wyższych, urzędnicy, działacze kultury, nauczyciele szkolni — ludzie nieobojętni na duchowy rozwój społeczności ukraińskiej w naszym kraju, którzy mieli co powiedzieć licznej ukraińskiej wspólnocie w Mołdawii. Tak jak tamci, pierwsi działacze „Proświty”, zaraz po utworzeniu w grudniu 1993 roku Towarzystwa „Proświta” w Mołdawii, jego przedstawiciele brali udział w obchodach 125. rocznicy utworzenia Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Kijowie i z trybuny uroczystości ogłaszali swoje stanowcze zamiary prowadzenia szerokiej pracy oświatowej w środowisku Ukraińców w Mołdawii. Potwierdza to nowa „Proświta” swoją aktywną działalnością już od około 20 lat. Z okazji obchodów 95. rocznicy utworzenia „Proświty” w Mołdawii członkowie obecnego Towarzystwa naświetlają jego historyczny los i popularyzują jego obecną działalność w prasie, telewizji, w pracach naukowych. Wspominamy imiona tych pierwszych, którzy utorowali drogę obecnym działaczom „Proświty”. Wśród założycieli Towarzystwa „Proświta”, którzy stworzyli demokratyczny, prawnie poprawny i ważny dokument oraz podpisali Statut Towarzystwa w 1917 roku, byli wojskowy Serhij Jakowycz Szewczenko, lekarz wojskowy Łuka Kornijowycz Matwijczuk, mieszkańcy Kiszyniowa Kławdija Ananijiwna Hulbyńska, Arkadij Dmytrowycz Fenkowski, Jakym Fedorowycz Bowkun, Mychajło Hryhorowycz Hałenko, Juchym Mykołajowycz Marunkewycz. Obchodząc tak wybitną datę, obowiązkowo wspomnimy tych, których już nie ma wśród nas i którzy jasno wykazali się na niwie ukraińskiego oświecenia. Jest to wspomniany już Petro Starostenko, który oprócz odkrycia ważnych dla losów Towarzystwa dokumentów, odnalazł dla współczesnych tak wybitne imiona Ukraińców — działaczy kultury, jak Wołodymyr Cyhanko i Heorhij Bezwikonnyj. Jest to wybitny uczony, doktor filozofii Ołeksandr Babij, który położył demokratyczne fundamenty nowej
„Proświty”, to doktor nauk prawnych Jewhen Martynczyk, który położył podwaliny prawne obecnego Towarzystwa, to wykładowczyni języka angielskiego, Rosjanka Ludmyła Łobzowa, która szczerze kochała język ukraiński i oddanie służyła mu w szeregach Towarzystwa „Proświta”, to amatorzy, wykonawcy ukraińskich pieśni ludowych Jadwiga Lisowska, Olha Opria, Luba Tiutczenko, Fedir Maliuchowycz, którzy odeszli z tego świata, ale pozostawili w nim jasny ślad. Wszystkich ich wspominamy z imienia i nazwiska z jasną pamięcią. Obecnie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w Mołdawii aktywnie działa. Proświtańskie zespoły pieśni „Weselka” (m. Kiszyniów) oraz „Selianka” (osiedle Stauceni) są nieodłącznymi uczestnikami corocznego Republikańskiego Festiwalu Etnokulturowego w Kiszyniowie. Klub poetycki „Sopiłka Mołdowy”, utworzony przy Towarzystwie, skupia miłośników ukraińskiej poezji, wydaje zbiory poetyckie. W 2008 roku Towarzystwo, wspólnie z Akademią Nauk Mołdawii i Ambasadą Ukrainy w Republice Mołdawii, przygotowało i przeprowadziło Międzynarodową konferencję naukową „Ukraińcy w Mołdawii, Mołdawianie na Ukrainie: procesy etnosocjalne”, wydało zbiór materiałów z konferencji. Od wielu lat Towarzystwem z powodzeniem kieruje Hałyna Rohowa — doktor filozofii, starszy pracownik naukowy Instytutu Filozofii, Socjologii i Prawa Akademii Nauk Mołdawii. Jednocześnie z pracą naukową i społeczną Hałyna Mykołajiwna zajmuje się dziennikarstwem: od 1993 roku jest autorką i prowadzącą program telewizyjny dla Ukraińców w Mołdawii „Switanok” na kanale „Mołdowa-1”, autorką książki szkiców „Ukraińcy w kulturze Mołdawii”. Za swoją owocną działalność kulturalną została uhonorowana tytułem Zasłużonego Pracownika Kultury Ukrainy, odznaczona orderem „Księżnej Olgi” oraz medalem „Meritul Civic”. A ponadto Hałyna Rohowa jest poetką: czytelnicy pokochali jej zbiór wierszy dla dzieci „Darunek świętego Mikołaja” oraz głęboko konfesyjną książkę poetycką „Obecność”, w której potężnie przemawia duch rodowy urodzonej na Ługańszczyźnie Ukrainki, która zrządzeniem losu znalazła się w Mołdawii. Oto charakterystyczne obrazy z wiersza „Ukraińcy na świecie”: Ukraińcy, niczym aksamitki, Rozsiani po światach Z wiśniowych sadów matczynych… Nie więdniemy, nie usychamy — Wrastamy w każdą glebę… Symboliczne jest to, że data utworzenia historycznej „Proświty” zbiegła się z państwowym świętem Mołdawii „Limba noastră” — Język ojczysty. To święto drogie i ważne także dla Ukraińców. Wszak nasze Towarzystwo „Proświta” przejmuje się również zadaniem kształtowania w ukraińskim środowisku Mołdawii zrównoważonej — w sensie etnicznym i obywatelskim — samoświadomości, która składa się ze świadomości własnej ukraińskiej tożsamości narodowej oraz świadomości bycia częścią składową zjednoczonego społeczeństwa Mołdawii. H. Rohowa prowadzi posiedzenie klubu poetyckiego „Sopiłka Mołdowy”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
