Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Skowronek nad Ukrainą

Слово Просвіти, №44 за 2012 рік

Andrij Malyszko Iwan DRACZ — Przywiozłem was, chłopcy, tutaj na święto pierwszego skowronka. Patrzcie, co oni wyprawiają — podzielili sobie błękitne niebo na swoje hektary. I każdy sobie wyśpiewuje, jak tylko może. Każdy się stara. I w pewnej odległości, żeby nie wchodzić sobie w drogę!.. Dyscyplina… Andrij Malyszko przywiózł nas tutaj swoim długim czarnym samochodem, a sam wraz z wiosennymi skowronkami był już na wiosennych niebiosach. Chodził po zielonym trawniku i rękami niby dyrygował orkiestrą niebiańskich muzyków. Czarna rola pasowała do jego samochodu. Zielona ozimina starała się być świeżą obwódką. Czy to koło Hryhoriwki, czy koło Hermaniwki. Szofer Andrija Samijłowycza, niewzruszony Żora, palił sobie i trochę sceptycznie słuchał gospodarza. Widać, nie byliśmy pierwszymi, których tutaj przywoził sławny artysta. Ale ja otworzyłem usta i z zachwytem słuchałem. Niby sam Malyszko był jednym z tych skowronków i tymczasowo miał meldunek na ziemi, i dzieli się z nami sekretami wiosennej twórczości. Był zachwycony — i ja nim się zachwycałem. A ja tysiąc razy chodziłem polami z Teliżeneć do Tetiowa i z powrotem, tysiąc razy słuchałem skowronków, ale żeby aż tak… Magia opowieści o czymś bardzo zwyczajnym i bardzo codziennym, ale zarazem niezwykłym i majowym, niebiańskim i zachwycająco wysokim, sięgała głębin mojego serca. Kochałem Malyszkę i kochałem to błękitne wiosenne niebo, a każdy skowronek miał obuchiwski meldunek z malyszkowskimi regaliiami, z tembrem jego szczególnego głosu, niby miał jego wschodnie podobieństwo. Niby na każdego chciałoby się powiedzieć, żeby nie usłyszał sam: “No i Mongoł!..” Jego “Skowronek” był taki: Za świeżym oddechem wiosennym W półprzezroczystej wyżynie Nie klekotem, nie zawodzeniem Nocą przypomnisz się mnie. I jak szukać ciebie w głębinach Niebieskich niezwykłych niw? W rozłogach żytnich i piołunnych Na wiek ty serce zniewolił. Oblegnie, legnie czarna chmura I już srebrem ścina ciemność, Mała grudka śpiewająca Niewidoczna dla wzroku mego… Tak by żyć błękitnym kwietniem Pod niebem gwiazdami usianym, Na oko — zupełnie niepozornym, Na słowo — dziwnie głośnym. Ja później też oddałem należne… skowronkom. (Z “Ballady o skowronkach”). Tym. Malyszkowym. …I tylko niebo żyło — żwawe, żarliwe, straszne. Błękitną bezkresność podzielili sobie na błękitne hektary I ciężko pracowały skowronki w szarych kufajkach Każdy śpiewak na swojej podniebnej działce Kroplami słońca przepłukiwał złote gardło, Bo przecież zapierało dech pyłem suchym, Każdy — latający prorok w szarej kufajce Męczył się w śpiewie… Wichura… Wiatr… Ja umrę (wiatr stawy dróg chustką wytarł), Wy umrzecie (wiatr chwasty z korzeniami wydarł), Wszyscy umrą, chwastami zejdą, Skowronki nie umrą, siwe skowronki… Ktoś z nas (przez wichurę, przez wiatr!), Mimo wszystko ktoś z nas, Kto umie przepłukiwać kroplami słońca złote gardło, Będzie miał inną — dziwnie śpiewną dolę: Wstanie wczesnym rankiem przed wschodem słońca, Umyje się wczesnym rankiem falą z Dniepru, Zamyśli się, ostatni raz przetrze się po ziemsku, Umrze, założy szarą kufajkę skowronka I poleci sobie na swój hektar nieba — Przez wichurę, przez wiatr… …Minie ćwierć wieku, a wiersze Malyszki, i to właśnie o miłości do rodzinnego kraju, przyjdą wraz z gościem z Moskwy, a mianowicie z Gorbaczowem, który będzie szukał kontaktu z ukraińskimi pisarzami. Borys Olijnyk przez jego żonę Raisę Maksymiwnę zorganizował to spotkanie. I gdzie? W gabinecie Szczerbyckiego… …Chłopiec ze Stawropola z pochodzenia Ukrainiec, w starszych klasach był, i uczyli się oni w rosyjskiej szkole, z gazet uczyli się wiersza o Ukrainie. Zapamiętał go na całe życie i kiedy został Sekretarzem Generalnym KC KPZR i Prezydentem ZSRR, to na spotkaniu z ukraińskimi pisarzami w gabinecie Pierwszego sekretarza KC KPU Wołodymyra Szczerbyckiego zacytował i zapytał: “Kto napisał takie wersy?” — Zapłonęły ognie za doliną błękitnego nieba. Samoloty huczą, bo na zachód fronty i fronty Ukraino moja, mnie na świecie niczego nie trzeba, Tylko by głos twój słyszeć i czułość twoją chronić. Michaił Gorbaczow chciał od razu spodobać się ukraińskim pisarzom — swój cel osiągnął natychmiast. My skarżyliśmy się na Szczerbyckiego, a gościa z Moskwy już postrzegaliśmy prawie jak swojego. Oczywiście, ja upraszczam sytuację, ale siła głosu Andrija Malyszki działała po pół wieku. Ukraina wtedy (1943) była w niemieckiej niewoli, a poeci wypowiadali to, co najskrytsze — dusza była czuła, muza nie milczała, chociaż armaty zrywały swój głos i z jednej, i z drugiej strony. Jego kochali i pisali o nim Dmytro Pawłyczko, który pierwszy odgadł zagadkę Gorbaczowa (przedmowa do dziesięciotomnika), i Borys Olijnyk, a Mykoła Winhranowski w wierszu, poświęconym A. Malyszce, proroczo obiecuje walczyć z zastępem nieczystości: …I gniew mój buchnie… już na pewno Przeczucia moje nadchodzą: Krwawym kwiatem zakwitną Miłości pajęczyny ziemskie!.. I już wtedy, w tej odnowie Nie wierząc w biblię i koran, W swojej zbolałej miłości Ja stanę się demonem kar!.. Pijawki z brzuchem wielorybów, Ichtiosaury gabinetów, Was nie ominą w wehikule czasu Moje niepowstrzymane słowa — kaci! Tak, wy nie przywykliście do zniewagi! Wy zalegalizowaliście się do grobu! Wy za profesję wzięliście Miłość do partii i narodu! Andrij Malyszko, Maksym Rylski, Mykoła Bażan, Ołeksandr Kornijczuk, Pawło Tychyna, lata 50. Krwaw, mój gniewie!.. Czarno, tłusto! Krwaw w ogniu swoich szczodrości, I dmuchaj w świat, i dmuchaj w ludzkość, W mój zwulkanizowany naród! Kiedy Andrij Malyszko już „się spełnił”, przyszedł przez gazety i radio, przez pochwalne artykuły i podręczniki do czytelnika i słuchacza, pojawiło się i ostrzeżenie. To nie były zazdrosne oszczerstwa i prymitywna krytyka mistrzów socrealizmu, to było ostrzeżenie ze strony młodej kohorty krytyków. Pojawił się artykuł Iwana Dziuby w „Literaturnej haziecie” z 23 maja 1961 roku — dzisiejszy komentarz samego krytyka: „Napisany bardzo powściągliwie z uwzględnieniem statusu A. Malyszki jako jednego z nietykalnych w ukraińskiej literaturze radzieckiej, artykuł jednak od razu spotkał się z przyjaznym odporem w kijowskiej prasie” (I. Dziuba, tom I, str. 439). „…Niemało w książce wielomówności i pustosłowia. Nadmiar w niej wiśniowych sadów, dnieprowych fal, świtów i zórz, ręczników, kalinowych gron, macierzanki — i zupełnie brak wielu o wiele ważniejszych składników poezji Szewczenki… …I zapraszajmy Tarasa Hryhorowycza w nowoczesność, w gości do nas, nie jako ojca chrzestnego na weselu: „Wstawaj, Tarasie nasz, i siadaj na poczesnym miejscu!”, a z poważniejszym celem. …Żebyśmy nie tyle modlili się do Tarasa, bo to mu „wszystko jedno”, co myśleli o nim…” Lecz Andrij Malyszko nie zachował urazy i na swój jubileusz (1962 r.) zaprosił i Dmytra Pawłyczkę, i Iwana Dziubę, i Iwana Switłycznego, i Linę Kostenko, i mnie grzesznego. Z wysokości swojego jubileuszu do wszystkich się skłaniał, wszystkich kochał… Wspominam swoje pierwsze spotkania z klasykiem. Wtedy wydawało się — pięćdziesięciolecie — to już tak dużo, to Andrij Samijłowycz już taki stary — 1962 rok! Malyszko zaprosił wszystkich do siebie na jubileusz, na „kolację” w Związku Pisarzy. Iwan Dziuba wspomina w swojej książce „Wspomnienia i rozmyślania na finiszowej prostej”: „…Andrij Samijłowycz podniecony i już podchmielony: — Ja chcę pocałować swojego pobratymca Dmytra Pawłyczkę… Mytia! Mytia! — woła i idzie do niego. Potem do Wasyla Szwecia: — Wasia! Wasia! Lina Kostenko — do mnie (siedzimy obok: ja, Lina, Jewhen Swerstiuk, Iwan Dracz, Łeonid Kowalenko): — Im łatwo… Oni mają wielu pobratymców…” A teraz nieco z moich komentarzy. Nawiasem mówiąc, właśnie tutaj przypomniało mi się, że kiedy komponowaliśmy telegram gratulacyjny do Andrija Samijłowycza, zaproponowałem podpisać go lub skomponować taki szereg: „Mistrzowi — podmistrzowie”. Widocznie przypomniałem sobie swój wiersz, poświęcony akademikowi O. I. Biłeckiemu: „Podmistrzowie mojego wieku…” Tutaj z podmistrzami nie wyszło, ktoś zaprotestował, czy nie Iwan Switłyczny. Po prostu wszyscy podpisali telegram. A ja podmistrzem pozostaję do dziś, zwłaszcza przy Andriju Malyszce. Lecz to mój dzban po wodę. Jeszcze trochę zacytuję Iwana Mychajłowycza: …„Tymczasem Malyszko, często zapominając o innych, podchodził do naszej grupy… całować się. — Wania, Wania, gdzie ty… Ja za Wanię Dziubę piję… On innych męczy, dlatego że sam męczy się. Wania Dracz, ja cię kocham… Lino, Lino… Lina: — On poeta, i gdzieś głęboko, podświadomie, wszystko rozumie. Ten ból i czyni go poetą… Gdzieś czymś on rozumie, że jeśli ma prawdziwych przyjaciół, to oni są tutaj… Czyż ci, którzy teraz całują go i wygłaszają toasty, czyż to przyjaciele jego? On jest samotny… Kiedyś w Irpieniu widziałam taki obraz, siedzi Malyszko i ogląda telewizor, ogląda taką audycję, której nikomu nie sposób oglądać, od której wszyscy uciekli — tylko od strasznej samotności można tak siedzieć i oglądać telewizor… Kiedy Malyszko znów podszedł do nas z kolejnym toastem, Lina powiedziała mu to: — Wasi prawdziwi przyjaciele są tutaj…” W listopadzie 1962 roku obchodzono półwieczny jubileusz Malyszki, a w grudniu tego samego roku Wasyl Stus zwraca się do niego z rozpaczliwym listem, z prośbą o zaradzenie w biedzie, z której nie ma wyjścia: „Czasami wydaje się, że działacze naszej kultury wykonują daremną pracę. Oni śpiewają, kiedy drzewo, na którym siedzą, rytmicznie drży od siekiery. Jak można zrozumieć ich spokój? Jak można zrozumieć słabosilne westchnienia, wątłe troski o los chutoru Nadiji, słabiutkie narzekania, kiedy musi być gniew, i gniew, i gniew?!.” Przychodzi pora gniewu, i przychodzą ludzie gniewu. Takim był Wasyl Stus… Dlaczego on wybrał Malyszkę? A oto dlaczego. Andrij Malyszko napisał przedmowę do wczesnych wierszy Wasyla Stusa, w grudniu 1959 r. w „Literaturnej Ukrainie”, i kiedy młody autor wybiera sobie tego, do kogo ma się zwrócić w krytycznej porze, on zwraca się właśnie do Andrija Samijłowycza. A żywi jeszcze byli i aktywnie działali i Pawło Tyczyna, i Maksym Rylski, i Mykoła Bażan, i Łeonid Perwomajski itd. Ale najpierw kilka wersów przedmowy do pierwszej publikacji: „Wydaje się, że twórczość 21-letniego nauczyciela z Winnicczyzny Wasyla Stusa ma dobre poetyckie ziarna, zwłaszcza swoistość podejścia do zjawisk życia i umiejętność uogólniania lirycznych rozmyślań (a nie mówienia o nich ogólnie). Myśl i obraz artystyczny często żyją u niego organicznie, w jedno zlane, forma wiersza czysta i wyraźna. Dobra znajomość języka określa ogólną kulturę tego młodego zdolnego literata…” Lecz jeszcze Malyszko wysłał telegram gratulacyjny bezpośrednio do jednostki wojskowej — gratulował pierwszej publikacji młodemu żołnierzowi. Jakby z niebios przyszło to powitanie! Stusowi — Malyszko!.. Poeta i władza. Stalinowi Malyszko poświęcił całą książkę, brał udział w tworzeniu zbiorowego poematu „Słowo do towarzysza Stalina od narodu ukraińskiego”. Chruszczow wsparł młodego komsomolskiego poetę, kiedy napierali na niego starsi orderowi koledzy, którzy krzyczeli: — A u niego starszy brat — u „zielonych” był!.. — A Andrij będzie u czerwonych! Czytaj, Andriju! I Andrij czytał, może, z wiersza, poświęconego Pawłowi Tyczynie, o komsomolsce: — Nie smuć się sama, Nie martw się sama, Dziewczyno moja piękna, Wiśnio nalewna! Oj napój konia, Kare oczko, Sizoskrzydłe gołąbeczku, Do widzenia! Tak Malyszkę uratował Chruszczow — pierwszy raz. Przetoczyła się wojna — i oto wspomina Jurij Smołycz: „Przede mną był młodzieniec, trochę, może, przyziemny, ale szeroki, krępy w ramionach i piersiach, brawurowy major — cały, jak mówią, w orderach i medalach. I te ordery i medale melodyjnie pobrzękiwały — wydawało mi się, w unisonie z melodią z głosu i klawiatury: major Malyszko śpiewał, akompaniując sobie na bajanie. Jego wąskie „azjatyckie” oczy to marzycielsko mrużyły się, to nagle szeroko otwierały się, machnąwszy gęstymi rzęsami, też, wydawało mi się, w takt melodii i słów pieśni. Śpiewał Andrij Samijłowycz ogólnie znaną popularną pieśnię „Rozprzęgajcie, chłopcy, konie”, ale nie po prostu „wyprowadzał” melodię — jak to często bywa u śpiewaków, a melodyzował, jeśli można tak powiedzieć, same słowa, samą treść pieśni. Melodia, słowa i uczucia śpiewaka były w

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn