Strona · s. 12strona oryginału ↗
Świece pamięci
Слово Просвіти, №44 за 2012 рік
Mało kto z przyjezdnych, bywając w Kaniowie na Górze Tarasowej, wie, że obok, nieco bardziej na południe, przy wsi Piekary, wznosi się jedna z najsławniejszych gór w naszej historii — Kniaża, na której stał staroruski gród Rodeń. A między tymi dwiema jest jeszcze jedno drogie każdemu Ukraińcowi miejsce pochówku — Mykoły Fedotowycza Bilaszewskiego (1864—1926) — uczonego, archeologa, historyka sztuki, etnografa, fundatora, w istocie, nie tylko muzeum T. H. Szewczenki w Kaniowie, ale i wielu kijowskich muzeów. Postać jego, zaznaczają współcześni badacze, jest typowa dla przeważającej większości ukraińskich działaczy społeczno-politycznych i kulturalno-oświatowych końca XIX – początku XX w. — okresu „odrodzenia narodowego”. Wśród ich nielicznej kohorty (a są to Serhij Jefremow, Mychajło Hruszewski, Jewhen Czykałenko, Wasyl Domanicki, Wasyl Symyrenko, Petro Stebnycki, Ołeksandr Łotocki, Fedir Matuszewski i in.) Bilaszewski zajmuje czołowe miejsce. I rzecz nie w liście jego oficjalnych regaliów: deputowany I Dumy Państwowej, honorowy akademik Ukraińskiej Akademii Sztuk, członek rzeczywisty Ukraińskiej Akademii Nauk itd., a w zakresie i znaczeniu tego, czego dokonał. Tak, w szczególności wykopaliska i badania Rodnia nie pozostawiły kamień na kamieniu z antynaukowej teorii Pogodina dotyczącej rosyjskiego etnicznego charakteru ludności Naddnieprza czasów Rusi Kijowskiej. Właśnie odnalezione przez niego przedmioty kultury materialnej dawnych Rusinów udowodniły samym Ukraińcom, całemu cywilizowanemu światu odrębność i unikalność narodu ukraińskiego. Mykoła Fedotowycz Bilaszewski. Mykoła CYMBALUK Zdjęcia Mykoły BORYSENKI, Andrija MARCZENKI. Na tej górze od dawna miejscowi mieszkańcy-chłopi odnajdywali wiele ułamków glinianych naczyń, różne ozdoby, w szczególności — złote i srebrne. Zaradni kaniowscy złotnicy, żydowscy kramarze skupowali je, przetapiali w sztabki i wyprzedawali do Europy. Ale chłopskie ciemniactwo, patologiczna chciwość innych nie wszystko zniszczyły: różnymi drogami skarby góry Kniażej trafiały do muzeów Warszawy, Londynu, Moskwy, Petersburga. Teren góry, należący w tamtym czasie do J. W. Tarnowskiego, po raz pierwszy zaczął badać Dmytro Samokwasow. Ale właśnie z nazwiskiem Bilaszewskiego związane są imponujące znaleziska i ich naukowe zrozumienie. Jeszcze nie zdawszy egzaminów z kursu nauk wysłuchanych na Uniwersytecie Kijowskim, Mykoła Fedotowycz z głową zanurzył się w ekspedycje archeologiczne. W 1890 r. w „Kijowskiej starinie” pojawia się jego pierwsza publikacja „Kniaża góra”. W następnych latach rozpoczęły się prace polowe, dostarczając młodemu archeologowi nowe fakty, z którymi wychodził do społeczności naukowej w swoich artykułach. Po otrzymaniu dyplomu prawnika M. F. Bilaszewski nie długo praktykował w instytucjach Temidy carskiej Rosji. Jego, gnanego niedostatkiem materialnym, los nieustannie rzucał z jednego końca „jednej i niepodzielnej” w drugi — od Moskwy do Warszawy. Ale wszędzie, gdzie pracował przez całe życie, nie przestawał skrupulatnie badać śladów i świadectw historii swojego narodu, zbierając jego bezcenne skarby: dokumenty archiwalne, folklor, sprzęty domowe, odzież, dokumenty, ikony, monety (nawiasem mówiąc, bite jeszcze za czasów kijowskich książąt, z tryzubem), obrazy itd. Ogółem zebrał i zachował dla potomnych tysiące zabytków starożytności. Jest niemało rzeczy, które nabył za własne pieniądze i podarował Muzeum Kijowskiego Towarzystwa Starożytności i Sztuki (taka była jedna z jego nazw), którego dyrektorem był w latach 1902—1923. Teraz może je zobaczyć każdy z nas, odwiedzając czy to Narodowe Muzeum Historii Ukrainy, czy Narodowe Muzeum Sztuki, czy Muzeum Historii Kijowa. Są one we Lwowie, Kaniowie, w Narodowym Muzeum T. H. Szewczenki, w Czernihowskim Obwodowym Muzeum Historycznym im. W. W. Tarnowskiego, dokąd przekazano lwią część bezcennej kolekcji Tarnowskich. Analizując ciężki pochód narodowo-państwowego kształtowania się, przeszłego i obecnego, mimowolnie dochodzisz do wniosku, że zagrażają mu nie tyle wyzwania zewnętrzne, co nasze poczucie niższości. A ona, niższość, polega na tym, że nie uznajemy faktów historii. Cała społeczno-polityczna i naukowa działalność Bilaszewskiego była skierowana na to, by udowodnić, przekonać nie tylko oficjalny naukowo-imperialny Petersburg o prawie Ukraińców do swojego duchowego i historycznego dziedzictwa, o prawie do bycia samymi sobą, a przede wszystkim, otworzyć i pokazać rodakom nasze duchowe źródła. Nie na darmo przecież i Mychajło Hruszewski potem w kapitalnej „Historii Ukrainy-Rusi” będzie się opierał, szczegółowo badając i zauważając w kronikach to, co do tego było utrwalone w kulturze materialnej i samoświadomości naszych ludzi. Dla M. F. Bilaszewskiego góra Kniaża, jak i Tarasowa, bez przesady, stała się alfą i omegą jego życia. Dla niego były to miejsca prawdziwie święte i drogie. Tutaj odniósł wielki sukces, tutaj znalazł i dom. Posiadłość, która teraz jest częścią Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody, pomógł nabyć zarządca J. W. Tarnowskiego Andrij Iwanowycz Szełuszko. Tutaj, na zboczu góry Małe Horodyszcze, był chutor Choławina, który potem otrzymał nazwę Kniaża Góra. Tutaj znajdowały się dacze znanych teatralnych artystów-dekoratorów Mykoły Fedorowycza Choławina i Kostiantyna Ołeksandrowycza Szerwaszydzego. Po rewolucji 1917 r. zakończyli oni swoje życie na wygnaniu, w Paryżu. A Mykoła Fedotowycz jeszcze w 1905 r. zapisał, według rodzinnego przekazu, pochować siebie tutaj, w obejściu, gdzie znalazł i wykopał mieszkanie człowieka pierwotnego. I tam zbudował kryptę, chociaż był wtedy jeszcze nawet nieżonaty… Los wyznaczył mu jeszcze ponad dwadzieścia lat życia, pełnych burzliwej i pełnej poświęcenia pracy. O wielkim wkładzie M. F. Bilaszewskiego w ukraińską naukę historyczną, w zachowanie zabytków kultury narodowej, budowę i rozwój muzealnictwa mówiono podczas panichidy na jego grobie. Najdokładniej o jego życiu i działalności naukowej opowiedział jego wnuk, Mykoła Mykołajowycz Bilaszewski, który już od dłuższego czasu zbiera materiały do książki o dziadku. Delegacja pracowników muzeów, która przybyła z Kijowa, kaniowska społeczność, przedstawiciele rodziny Bilaszewskich złożyli kwiaty i wieńce na grobach Mykoły Fedotowycza i pochowanego obok prochów jego wnuka, Borysa Mykołajowycza. Ksiądz UCP KP ojciec Serhij (Nikitin) odprawił nabożeństwo. …Już później, na grobie Tarasa Szewczenki, dokąd po tym udała się delegacja kijowian, jeden z gości przeczytał kilka znanych wersów: Są dusze piękne, są dusze święte, Są dusze przejrzyste, jak dni złote. One nie umierają, one, jak gwiazdy. I świecą nad nami, i świecą w mroku. Wśród uczestników panichidy (w centrum) zastępca Dyrektora Generalnego Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy I. D. Lichowyj. Na zboczu góry Małe Horodyszcze, przy grobie Mykoły Bilaszewskiego
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
