Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

O, w lesie przy «Hłynce»… Pochodnie pamięci (z notatnika dziennikarza)

Слово Просвіти, №44 за 2017 рік

Stepan TATARSKI, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Zdjęcia Wołodymyra MOHYLIUKA oraz Stepana OKOCIŃSKIEGO. Ideą odrodzenia pamięci o odważnych rycerzach Honoru przejęli się obecni patrioci z Hermakiwki, Iwane-Pustego oraz Krywcza, których współmieszkańców podstępnie zgładzono właśnie tutaj, w tym cichym, malowniczym miejscu pod Krywczem, w uroczysku Dubyna. W marcu 1960 r. uczestnicy tarnopolskiego klubu speleologów „Podilla” w składzie: kierownik Wołodymyr Radzijewski, Juzef Zimels, Wołodymyr Karpenko, Pawło Skorodeń i Josyp Łukaszewycz podeszli do skał, na które wskazali im miejscowi dzieci-pasterze koło wsi Górne Krywcze w rejonie borszczowskim. „Pół dnia my, we pięciu, rozrzucaliśmy zwałowisko, które, według słów pasterzy, powstało w wyniku enkawudzistowskiego wybuchu w 1945 r. I oto otworzył się czarny otwór przepaści. Przy wejściu leżał szkielet. Teraz wiemy, co stało się 9 sierpnia 1945 r.”. Tego dnia w głębokiej grocie kwaterowali bojownicy UPA. 20 uzbrojonych żołnierzy, którzy przybyli z sąsiedniej wsi Sapohów, otoczyło tę grotę. Na wzniesieniu ustawili trzy karabiny maszynowe, wycelowane w wejście, i kazali wychodzić po jednym. Chłopcy milczeli. Oblężenie trwało 2 doby. Enkawudziści rozpalili ogień przy wejściu do jaskini, mając nadzieję dymem wykurzyć powstańców. Lecz na próżno. Wtedy wysłali leśnika Mychajła Buherę z notatką z rozkazem poddania się. Powstańcy nie odpowiadali. W noc z 9 na 10 sierpnia oblężeni, wybrawszy moment, zaczęli przebijać się z okrążenia z walką. Niespodziewanie dla enkawudzistów z groty wybiegło czterech powstańców i rozbiegło się w różne strony. Pierwszymi wyskoczyli Petro Ołeksyn, pseudonim „Taras”, urodzony we wsi Hermakiwka, i Petro Sarabun, pseudonim „Szełest” ze wsi Sapohów, oni uratowali się. Inni dwaj strzelcy: Dmytro Hołowatyj, pseudonim „Hała”, i Stepan Cherneckyj, pseudonim „Twerdyj”, padli od celnych strzałów enkawudzistów. Trzej pozostali w grocie i odmówili wyjścia. 10 sierpnia enkawudziści zaminowali grotę i wysadzili ją w powietrze. Rozległ się potężny wybuch. Pod ziemią zginęli Petro Matijiw, pseudonim „Zubenko”, ze wsi Hermakiwka, Iwan Bezditnyj, pseudonim „Sołowij”, i Dmytro Buhera, pseudonim „Nedola” — obaj z Górnego Krywcza. Ale speleolodzy znaleźli tylko jeden szkielet. Gdzie jeszcze dwaj, nie wiadomo. Wieczna im pamięć!”. Taką krótką informację podaje w swojej książce „Wieś — dusza narodu. Hermakiwka w pamięci i tożsamości” ukraiński historyk-badacz Nestor Myzak, z pochodzenia hermakiwczanin, obecnie profesor Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza. Właściwie od tej skąpej informacji wszystko się zaczęło… Gdzieś pod koniec czerwca bieżącego roku do Mykoły Budzińskiego (zastępcy przewodniczącego Borszczowskiej Rejonowej Administracji Państwowej) zadzwonili szanowni rodacy-krywczanie z Tarnopolskiego Ziemstwa w Kijowie w sprawie możliwości w roku UPA upamiętnienia bohaterów-rodaków na miejscu tragedii z 45-go… Ten szybko „dotarł” do Nestora Myzaka, który nie zwlekał z poszukiwaniem w całkowicie zarośniętym tarniną i chwastami uroczysku jaskini-kryjówki. Najpierw oczyszczono zarośla, drogę… Wyłoniła się przestronna polana z kilkoma gipsowymi skałami, w jednej z których na wieki zastygła tragedia… Obmyślono szczegółowy plan prac. W ciągu upalnego miesiąca pracowali tu „na entuzjazmie”, w dziedzinie duchowej, hermakiwscy i krywczeńscy pracownicy-rolnicy, mistrz prac spawalniczych Jarosław Sadżynski (pamiątkowy krzyż i dekoracyjna krata to dzieło jego pracowitych rąk), po prostu nieobojętni patrioci — Wasyl Myzak, Wasyl Maslij, Andrij Lesiuk, Roman Ostafiwiw, Stepan i Jarosław Hawrylukowie, Ihor Synkiw, Petro Filak, Stepan Nefediuk z Hermakiwki, Iwan Matijiw z Iwane-Pustego, znawca oczyszczania podziemi (to jego ojca, Petra Matijiwa, na wieki wysłali do niebios kaci Ukrainy). Szczególne podziękowania dla operatora równiarki Borszczowskiego Rejonowego Zarządu Dróg Wasyla Pastucha, a także hermakiwskiego operatora buldożera Mychajła Puliaka, którzy wykonali znaczny zakres prac porządkowych… W ruch szły piły spalinowe, siekiery, łopaty, grabie, elektrody, sprzęt stolarski, mobilny generator elektryczny… Coś z domu, coś ze stolarni hermakiwskich przedsiębiorców Petra Filaka i Wołodymyra Szupeniuka — i już na pagórku w cieniu pojawił się stolik i dwie ławeczki, oczyszczono z wieloletniego chrustu wzgórza, na skałach wydrążono nisze na tablice pamiątkowe, ścinkami drewna wyłożono ochronne zapory na wypadek naturalnych osunięć leśnej gleby, ustawiono jubilerskiej roboty metalowy krzyż, tablice pamiątkowe wykonane przez wiejskiego rzemieślnika wytwarzającego nagrobki Ihora Hrywniaka… A wieczorami w wiejskim domu kultury — próby męskiego zespołu pieśni patriotycznej… I nadszedł ten dzień… Niedziela, 20 sierpnia. Do polany Pamięci, do powstańczej groty napłynął potok transportu z okolicznych wsi, Borszczowa, Zaleszczyk, Tarnopola, Kijowa… Potężnie i wzniośle brzmi z kolumn „Szcze ne wmerła…”, lud „na żywo” wspiera hymn — i on wzlatuje w błękitne niebo, do ICH dusz… Zatrzymaj się, Ukraińcu! Tutaj niebo i gwiazdy uśmiechnęły się do nas ostatni raz w życiu… Ale wrogowi się nie poddaliśmy! Z nierównej walki krwawej nie powróciliśmy — za wolność twoją i za wolę Ukrainy polegliśmy, — takimi słowami autora tych wierszy, które narodziły się właśnie tutaj podczas prac przygotowawczych, prowadzący Mychajło Behuś i Marija Huska rozpoczynają niezapomniane widowisko, w którym, jak w kalinowo-barwinkowych wiankach na głowach ukraińskich dziewczynek (uczennic z Iwane-Pustego, które jakby z pieśni „W polu mogiła…” przyjechały tutaj ją ukwiecić) przeplotły się żal i ból, cicha łza w oczach i ścisk w sercu, powiewanie kościelnych chorągwi i państwowych niebiesko-żółtych oraz czerwono-czarnych sztandarów UPA, ukraińskie pieśni powstańcze w wykonaniu zespołów pieśni patriotycznej z Hermakiwki („Szły wsią partyzanci”, „Oj, w lesie, na polance”, „Podaj, dziewczyno, rękę na pożegnanie”), Krywcza („Kraj wsi stoi chata”, „Oj tam za gajem, za morgajem”, „Oj, pole, ty pole”), Iwane-Pustego (cykl „iwane-pusteńskich” pieśni), oraz żarliwe płomienne słowo-wspomnienie, słowo-podziękowanie, słowo-wskazówka z ust mówców… Duchowni ojcowie kościelnych wspólnot greckokatolickich i prawosławnych Hermakiw! ki, Krywczego, Borszczowa odprawili ekumeniczną panichidę, ojciec Wołodymyr Kaczan (Krywcze) poświęcił krzyż i naskalną tablicę pamiątkową z fotoportretami poległych. Wznosi się modlitwa do nieba… Nestor Myzak wygłasza płomienne słowo na chwałę bohaterom-ziomkom i jako testament dla obecnych oraz przyszłych pokoleń Ukraińców, by strzegli w pamięci tę chwałę… Dalej przy mikrofonie — kijowianin, autor książki “Krywcze. Wieś na wzgórzach historii”, aktywny członek towarzystwa “Proświta” Stepan Jałoweha, znany ukraiński wieloletni więzień polityczny, pisarz i działacz państwowo-społeczny Mykoła Horbal, deputowany ludowy Ukrainy Ołeh Barna, przewodniczący Tarnopolskiej Rady Obwodowej Wiktor Owczaruk, zastępca przewodniczącego Borszczowskiej Rady Rejonowej Andrij Rusenko, uczestnik ATO, szczera patriotka-Ukrainka z Iwane-Pustego, aktywistka odrodzenia narodowego kraju od burzliwego końca lat 80. – początku lat 90. ubiegłego stulecia Bohdana Czubej, kapitan Sił Zbrojnych Ukrainy, pochodzący z Hermakiwki uczestnik ATO Lubomyr Humeniuk. Każdy z nich ma swoją pamięć historyczną, swój ból i swoją troskę o los Ukrainy, swoje wskazówki dla dorastającego pokolenia Ukraińców, w czyje ręce przekazują sztafetę walki, która niestety wciąż trwa… Bez wątpienia najciekawsza była informacja o TAMTYM dramatycznym dniu-czasie, o tragedii przy “Hłynce”, która była daleko nie jedyną w łańcuchu krwawego terroru stalinowsko-berijowskich oprawców na terenach Zachodniej Ukrainy (i nie tylko). – Strzelcy UPA rozrzucali po wsiach ulotki, w których wzywali obywateli, by nie podporządkowywali się bolszewicko-moskiewskiemu reżimowi, w szczególności, by nie wstępowali do kołchozów, nie zapisywali się na pożyczkę państwową, nie płacili podatków za każde drzewo, każdą sztukę bydła, każde jajko, nie pozwalali władzy zamykać cerkwi, znosić i rozbijać kamiennych krzyży; wzywali nauczycieli, zwłaszcza przysłanych ze wschodu, by nie zmuszali uczniów do zapisywania się do pionierów i komsomołu, by wychowywali ich w patriotycznym duchu narodowym. Chłopcy-powstańcy wprowadzali… W drodze z Krywczego do Hermakiwki w rejonie borszczowskim, gdzie kończy się lasek Chodusów, uwagę podróżnych od niedawna przyciąga drogowskaz “Grota Powstańcza” – strzałka w lewo wskazuje kierunek do lasu, dokładniej do jaskini “Hłynka” w uroczysku Dubyna, która staje się coraz bardziej znana dzięki entuzjastom-patriotom z Hermakiwki i Krywczego, którzy na początku lipca tego roku przystąpili do pracy nad stworzeniem memoriału w miejscu heroicznej śmierci współmieszkańców, którzy w krwawych starciach z czerwonogwiazdkowymi moskiewskimi okupantami wywalczali niepodległość Ukrainy. 72 lata minęły od tego upalnego sierpnia niepokojącego i dramatycznego 1945 roku. Rok 2017, ogłoszony rokiem UPA, wzmocnił zainteresowanie krajoznawców, historyków, po prostu nieobojętnych miłośników historii rodzinnej ziemi, entuzjastów-patriotów, heroiką tych ziomków, którzy w burzliwych latach 40. XX wieku złożyli swoje młode gorące serca na ołtarzu Ukrainy dla zdobycia wolności i swobody dla przyszłych pokoleń Ukraińców.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn