Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Dantejskie kręgi represji Ukrainy dwudziestolecia międzywojennego

Слово Просвіти, №44 за 2017 рік

Jurij KOWALIW, doktor habilitowany nauk filologicznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki. Kontynuacja. Pocz. w nr 43 z 2017 r. Polska wprowadziła administracyjną „granicę sokalską” (od m. Sokal), aby sztucznie odgrodzić Galicję od Wołynia, Chełmszczyzny i innych ukraińskich ziem, skazanych na asymilację. Aby przejechać z nich do Lwowa lub Tarnopola, trzeba było uzyskać specjalne zezwolenie (co udało się zrobić wołyńskim trupom teatralnym Olgi Mitkewiczowej i M. Orła-Stepniaka). W cerkwiach prawosławnych Podlasia i Chełmszczyzny przeprowadzano przymusową rewindykację (powrót na katolicyzm), działały tak zwane „krokusy”, które znęcały się nad prawosławnymi chłopami, zmuszając ich do chodzenia do kościoła. Oprócz tego po ratyfikacji przez polski sejm niesławnego traktatu ryskiego (15 kwietnia 1921) rząd Polski, w którym zwyciężały szowinistyczne poglądy narodowego demokraty R. Dmowskiego – zwolennika asymilacji Ukraińców i innych „niehistorycznych narodów”, zakazał działalności politycznej ukraińskich emigrantów. Żołnierzy URL internowano w obozach, a państwowe centrum URL przeszło na nielegalną stopę. Zlikwidowano katedry ukrainoznawcze na Uniwersytecie Lwowskim, akademię rolniczą na Wołyniu. Z powodu dyskryminacyjnej polityki polskiego reżimu, przemianowania Uniwersytetu Lwowskiego na Uniwersytet Jana Kazimierza (1919), co pozbawiło Ukraińców, w odróżnieniu od Polaków, prawa pracować i uczyć się w nim, członkowie NTSz W. Szczurat, I. Swiencicki, I. Krypiakewycz, B. Barwiński, W. Harasymczuk, S. Baran zainicjowali w 1921 r. alternatywny wobec polskiej edukacji lwowski Ukraiński Tajny Uniwersytet (UTU), w którym wykładali. I. Krypiakewycz pełnił obowiązki sekretarza senatu uniwersytetu. W rozkwicie formowania UTU lider młodzieży studenckiej S. Fedak dokonał nieudanego zamachu na J. Piłsudskiego oraz lwowskiego wojewodę K. Grabowskiego, co wywołało falę represji przeciwko organizatorom tajnej placówki edukacyjnej, aresztowanie jej pierwszego rektora W. Szczurata. Mimo to inauguracja odbyła się w Domu Narodowym (23 października 1921 r.). Kuratorium ukraińskich szkół wyższych we Lwowie, sformowane w lutym 1923 r., dbało o materialne zabezpieczenie UTU. Ono też w 1925 r. podjęło decyzję o zakończeniu jego działalności, nie przystało na propozycję ministra oświaty S. Grabowskiego stworzenia uniwersytetu „narodowości rusińskiej”, zważając na antyukraińską politykę Polski, prześladowania studentów, trudności materialne oraz kłopoty ze znalezieniem pracy przez absolwentów tej uczelni. Dla Ukraińców jakakolwiek współpraca z kolonizatorem uważana była za zdradę, za co przypłacił życiem kandydat do sejmu poeta-„młodomuzyk” S. Twerdochlib (1922). M. Jackiw, zostawszy redaktorem gazety „Ridnyj kraj” (od 1921), która uznawała polską okupację ukraińskich ziem, doświadczył bojkotu społeczności literackiej. Sytuacja zaostrzyła się, gdy tylko Polska ogłosiła sanację (łac. uzdrowienie) po przewrocie państwowym (1926), co oznaczało likwidację ledwie zarysowanych struktur demokratycznych w Polsce, a dla Ukraińców – jeszcze większe ograniczenie w prawach. Represje miały na celu nie tylko poskromienie renesansowego uniesienia galicjan i wołynian, ale także zapewnienie Polakom sukcesu w wyborach parlamentarnych, osłabiając ukraińskie siły polityczne. Chociaż kierownicze stanowiska i tak zajmowali Polacy. Formalnym powodem terroru stały się protesty Ukraińców przeciwko asymilacji i dyskryminacji Ukraińców przez Drugą Rzeczpospolitą, która wielokrotnie naruszała wolę Ligi Narodów (14 maja 1923 r.), a przed kolejnymi wyborami potajemnie umawiała się o kompromis z ukraińskimi kolaborantami w rodzaju Ukraińskiej Katolickiej Partii Ludowej czy Wołyńskiego Zjednoczenia Ukraińskiego (WZU), które kultywował wojewoda wołyński H. Józewski – gorliwy zwolennik „granicy sokalskiej”. Przyczyną represji były także prowokacje ZSRR, który wspierał komunistyczne ugrupowania w rodzaju KPZU, przerzucał grupy dywersyjne dla destabilizacji reżimu J. Piłsudskiego. Ukraińcy, nie tracąc pasjonarnych właściwości oraz poczucia ludzkiej i narodowej godności po klęsce zmagań narodowowyzwoleńczych, wybrali historycznie uzasadnione prawo do oporu rezystancyjnego. Dyskryminacyjna antyukraińska polityka Polski została naświetlona w wydaniu w języku portugalskim „Zbrodnia cywilizacji europejskiej” P. Karmańskiego. Rozpowszechniła się zapoczątkowana przez T. Szewczenkę, pogłębiona przez I. Frankę, P. Hrabowskiego poezja więzienna (I. Kruszelnycki, B. Krawciw, O. Hawryluk, J. Kosacz, O. Babij i in.). Prześladowań doznali Marko Czeremszyna, A. Czekmanowski, M. Bażański i in. Destrukcyjne skutki polskiej okupacji Wschodniej Galicji, które obserwowano już na początku lat 20., zostały ujawnione w artykułach „Bez maski”, „Divide et impera”, „Ride Bajazzo”, „Strzeżmy się” B. Łepkiego, według którego odrodzona Rzeczpospolita stała się „największym w Europie więzieniem narodów” („Siewcy burzy”). Autor uważał za główne niebezpieczeństwo totalną polonizację ukraińskiej przestrzeni językowej i kulturowej, której ma przeciwstawić się „rozbudzony rycerski nacjonalizm” Ukraińców („Kresy”). Wybrali oni historycznie uzasadnione prawo do oporu rezystancyjnego. Jeszcze w 1920 r. byli strzelcy siczowi (przeważnie żołnierze IV Brygady Rawskiej) założyli w Pradze kierowaną przez pułkownika J. Konowalca nielegalną Ukraińską Organizację Wojskową (UWO), która przeciwdziałała kolonizatorom, przede wszystkim na ziemiach wschodniogalicyjskich, ewoluowała od etapu rewolucyjno-wojskowego do rewolucyjno-politycznego. Wydawała ona czasopismo „Surma”, sponsorowała wydawnictwo „Czerwona kalyna”, sprzyjała odnowieniu „Literacko-Naukowego Wiestnika”, współdziałała z podiebradzką Legią Ukraińskich Nacjonalistów, urządzała dotkliwe akty oporu przeciwko polskim szowinistom. W warunkach sanacji UWO potrzebowała reorganizacji, dlatego, zjednoczywszy się na Kongresie Wiedeńskim (28 stycznia–2 lutego 1929 r.) z radykalnymi formacjami młodzieżowymi (Grupa Młodzieży Nacjonalistycznej w Pradze, Legia Ukraińskich Nacjonalistów w Podiebradach, Związek Ukraińskiej Młodzieży Nacjonalistycznej), na podstawie decyzji berlińskiej Pierwszej konferencji ukraińskich nacjonalistów (1927) zainicjowała stworzenie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), powołanej do skonsolidowania sił do walki przede wszystkim przeciwko szowinistycznej polityce Polski. OUN, zrodzona z dyskryminacyjnej polityki Drugiej Rzeczypospolitej, była jedyną siłą w okresie dwudziestolecia międzywojennego, zdolną bronić interesów skolonizowanych Ukraińców, odrzuciła praktykę współpracy z rządem okupacyjnym, w odróżnieniu od Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO), Ukraińskiej Partii Socjaldemokratycznej (USDP), Ukraińskiej Partii Radykalnej (URP), Wołyńskiego Zjednoczenia Ukraińskiego (WZU), nie mówiąc o KPZU – satelicie KP(b)U i WKP(b). Opierając się na koncepcji integralnego nacjonalizmu D. Doncowa i „permanentnej rewolucji”, wyznawała kult siły, właściwy wielu ówczesnym krajom europejskim, miała swoje centrum ideologiczne – PUN (Prowid Ukraińskich Nacjonalistów) na czele z J. Konowalcem, najwyższy organ – Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, lub Wielki Zjazd. Wkrótce jej komórki powstały w Europie i Ameryce. Polski reżim marszałka J. Piłsudski odpowiedział na ruch oporu Ukraińców pacyfikacją (pacificatio – łac. uspokojenie), wprowadzoną jesienią (od 16 września do końca listopada) 1930 r. przez marszałka J. Piłsudskiego oraz ministra spraw wewnętrznych F. Sławoja-Składkowskiego, której towarzyszyły aresztowania działaczy społecznych i politycznych, w szczególności przewodniczącego UNDO D. Łewyckiego oraz sekretarza Ł. Makaruszki, 21 ukraińskich posłów i trzech senatorów, członków OUN (wśród nich poety B. Krawciwa), morderstwa (w Bibrce pozbawiono życia krajowego prowidnyka OUN i komendanta UWO J. Hołowinśkiego; zmarł w wyniku tortur prowidnyk OUN S. Ochrymowycz), znieważenie cmentarza Ukraińskich Strzelców Siczowych, portretów T. Szewczenki i I. Franki. Zlikwidowano „Płast” (na Wołyniu – 1928, w Galicji – 1930 r.), „Sicz” (jeszcze w 1924 r.), „Sokił”, filie „Proświty” oraz ukraińskie szkoły, przeprowadzono 5 195 akcji karnych w 15 powiatach. Środki „uspokojenia” świadczyły o wojennym charakterze antyukraińskiej kampanii: do 1934 r. istniały tak zwane „sądy doraźne” (sądy polowe). W tym samym roku marszałek J. Piłsudski podpisał układ z A. Hitlerem, Druga Rzeczpospolita stała się apologetą faszyzmu. Pacyfikacja wywołała międzynarodowy rezonans. Tak, w polskiej ambasadzie w Londynie pisarz J. Łypa (lekarz-stażysta), trafiając na wykład podpułkownika M. Siewierskiego, zdementował jego twierdzenia o braku dyskryminacji mniejszości narodowych, w szczególności Ukraińców w Drugiej Rzeczypospolitej. Wystąpienie kosztowało J. Łypę utratę prawa do stażu. Próby umiarkowanych polskich polityków S. Stempowskiego, L. Wasilewskiego, T. Hołówki, P. Bunina-Borkowskiego nawiązania polsko-ukraińskiego porozumienia nie miały sukcesu, podobnie jak zabiegi przed Warszawą stanisławowskiego biskupa UKGK ks. Hryhorija Chomyszyna, który przeciwstawiał się metropolicie Andrejowi Szeptyckiemu, I. Kedryna-Rudnyckiego – przedstawiciela UNDO i Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej w polskim sejmie, W. Mudrego – wicemarszałka tego sejmu, członka prezydium UNDO i in. Rada Ligi stworzyła komitet na czele z A. Hendersonem w celu zbadania sytuacji na ziemiach zachodnioukraińskich, a w styczniu 1932 r. wydano specjalną decyzję, która w lojalnej formie potępiała ksenofobiczną politykę Warszawy. Nie zatrzymała ona dyskryminacyjnej polityki Drugiej Rzeczypospolitej. Apel UNDO o „normalizację” stosunków ukraińsko-polskich, ogłoszony w rezolucji V zjazdu ludowego (1938), jak zawsze został zignorowany, podobnie jak wystąpienie posła w sejmie W. Cełewycza o kolonizacji ukraińskich ziem, ich sztucznym podziale administracyjnym. OUN konsekwentnie przeciwstawiała się wielkopolskiemu i bolszewickiemu szowinizmowi. Aktywny udział w jej działalności brali pisarze. Tak, poeta B. Krawciw – przewodniczący Związku Ukraińskiej Młodzieży Nacjonalistycznej i pierwszy prowidnyk Krajowej Egzekutywy OUN na ziemiach zachodnioukraińskich – zorganizował w listopadzie 1928 r., w dniu ogłoszenia ZURL, antypolską demonstrację, rok później – akcję protestacyjną pod radzieckim konsulatem przeciwko sfabrykowanemu procesowi ZWU. Podczas wielkiego głodu w USRR kierownictwo OUN na czerwcowej konferencji podjęło decyzję o dokonaniu zamachu (niem. Attentat – zamach na życie) w konsulacie ZSRR (Lwów), którego wykonawca miał dobrowolnie oddać się w ręce polskiej policji, aby na procesie sądowym dowieść motywów swoich działań oraz faktu etnocydu na Ukrainie. Przeznaczone to było M. Łemykowi. Jego heroiczny czyn służył za przykład narodowo świadomej młodzieży, odbił się na liryce członków OUN Ołeny Telihy i O. Olżycza. Na heroiczne czyny członków OUN, które były akcją samoobrony, represyjny reżim Polski odpowiedział brutalnymi sankcjami karnymi – stworzeniem do „reedukacji” głównie „niebezpiecznych Ukraińców” na podstawie rozporządzenia prezydenta Polski I. Mościckiego (17 czerwca 1934 r.) obozu koncentracyjnego w Berezie Kartuskiej (obecnie – m. Bereza na Białorusi) na Berez-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn