Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Dziennik oporu

Слово Просвіти, №44 за 2017 рік

Petro BIŁOUS, doktor nauk filologicznych. Mając takie przekonania, z pewną rezerwą zabrałem się do czytania świeżo wydanej książki „Dwowijna” Mychajła Pasicznyka (Żytomierz, FOP „Jewenok O. O.”, 2017), tego subtelnego i biegłego w sztuce słowa poety. Rezerwa była umotywowana tym, o czym przeczytałem już w pierwszych wierszach: te wiersze to refleksje związane z wojną, którą już ponad trzy lata Rosja prowadzi przeciwko Ukrainie. A zatem na jawie – polityczny, socjologiczny, historyczno-narodowy aspekt książki. Wczytując się w wzburzone, rwane, przepełnione bólem i pragnieniem dziejowej sprawiedliwości wersy, utwierdzałem się w przekonaniu, że i dla takiej poezji jest czas, aktualna perspektywa. Przypominały się satyrycznie zaostrzone, wyzwolone, nasycone gniewem na krzywdę społeczną i narodową utwory Tarasa Szewczenki, filozoficzne rozważania o losie swojego narodu w poematach i wierszach Iwana Franki, poruszające głębokim zrozumieniem samotnego człowieka w wypaczonym radzieckim społeczeństwie poetyckie błyski Wasyla Stusa. Stało się zrozumiałe, dlaczego Mychajło Pasicznyk podjął się ważnego dziś tematu, poświęcając temu cykl utworów, które złożyły się na jego unikalną we współczesnej ukraińskiej poezji książkę. Domyślam się, że o wydarzeniach wojny rosyjsko-ukraińskiej jeszcze napiszą dzieła literackie, ale unikalność tego wydania polega na tym, że powstało ono na świeżych śladach przelanej krwi, bezlitosnych śmierci, niszczycielskich zniszczeń i pożarów, płaczu matek i żon oraz milczącej żałoby dzieci, które straciły swoich młodych ojców. Te utwory istnieją dziś w przestrzeni wojny – nie tyle w przestrzeni zmąconej wybuchami i strzałami, co w obszarze ludzkiego ducha, który poruszył się po raz pierwszy od czasu, gdy na ukraińskiej ziemi zakończyła się II wojna światowa. W książce – wiersze obywatela Ukrainy, obywatela w najwyższym moralnym i społecznym sensie. Wychodząc z eseseresowskiej pustyni, autor zaświadczył, że zawsze był patriotą rodzinnej ziemi. A teraz, kiedy nad nią zawisło realne zagrożenie, kiedy jej niepodległość uwiera odwiecznie agresywny, wiarołomny, bezczelny naród, autor wyraźnie nakreślił swoje priorytety: Póki żyję w rodzinnym kraju i jestem z niego dumny, Póki wierzby i topole w losie szumią, — Ja nigdy w życiu nie upadnę, nie potknę się… Jako myślący obywatel, poeta odczarowuje mit jeszcze radzieckich czasów o „bratnim narodzie”, „odwiecznej przyjaźni Ukrainy z Rosją”. W wierszach „Nam ich nie zrozumieć”, „Rozumieć historię”, „Absurd rosyjskiej sakralności” i innych odkrywa się historyczną i etniczną istotę naszych północnych sąsiadów, która nie pokrywa się z etniczną i historyczną istotą Ukraińców, bo to dwa różne narody, choć do dziś przywódcy Rosji tępo twierdzą, że jesteśmy „jednym narodem” („Wy – niszczyciele, a budowniczowie – my”, pryncypialnie twierdzi Mychajło Pasicznyk). Ta teza jest im potrzebna do usprawiedliwienia bezczelnej agresji, którą przedstawiono jako historyczną zasługę Putina, dlatego poeta uwydatnia myśl o tym, że choć w Rosji są trzeźwi ludzie, ale jest ich niewielu, a główna masa – od Kurska do Władywostoku – szaleje od zbrodni swojego prezydenta, który powinien nie na cudzy kraj napadać, a rozwiązywać wewnętrzne problemy swojego kraju, które splotły się w ciasny węzeł problemów społecznych. Więc owo znane powiedzenie, które przyswoili jeszcze radzieccy uczniowie – „umom Rossiju nie poniat” – może wywołać tylko współczucie: któż zrozumie szalonego, zombowanego, zakompleksionego sąsiada… Tu i ówdzie w książce wyłaniają się historyczne akcenty, które wcześniej przemilczano i teraz zacierają się w moskiewskim państwie: Moskwa – nie spadkobierca Rusi Kijowskiej, choć ukradła sobie nazwę od dawnej Ukrainy; moskale – nie słowiańskiego rodu, a spadkobiercy koczowniczych plemion, poddani Złotej Ordy, od której przejęli nawyki stepowego zwierza – napadać, szkalować, odbierać cudze, a potem jeszcze obłudnie udawać, że wykonują wyzwoleńczą misję. Autor im radzi: „Szukaj nie u sąsiadów faszystów – faszystów szukaj w Moskwie”. Oczywiście, zrywanie masek – nie jest poetyckim zajęciem, ale w tym przypadku Słowo pełni ważną funkcję oczyszczenia, przede wszystkim świadomości Ukraińców, z których niektórzy do dziś wierzą w przyjaźń narodów, a wschód Ukrainy od czasów ustanowienia tu władzy radzieckiej świadomie (na poziomie polityki państwowej) był zainfekowany straszną chorobą – rusyfikacją. Dlatego niewytępialne okazały się recydywy sowieckiej psychologii, o czym pisze Mychajło Pasicznyk, ale pozostawia przestrzeń dla myślenia czytelnika, który samodzielnie może dojść do wniosku, w czym przyczyna wojny na wschodzie Ukrainy, dlaczego zaanektowano Krym. Bo Moskwa 370 lat znęcała się nad ukraińskimi ziemiami, które były jej kolonią, napłodziła małorosjan, dla których dokładnie pasuje Szewczenkowa charakterystyka: „Za kawałek zgniłej kiełbasy u was choć matkę poproś, to oddacie…”. To niepokoi poetę, to go boli, choć rozumie, że liczne apele do krwiożerczego Putina, „szkapy” Ławrowa, „działaczy kultury” moskiewskiego pokroju, którzy usprawiedliwiają napad na Ukrainę, zachwycają się swoim lilipucim idolem – te apele raczej do nich nie dotrą, tak jak w ogóle czy dotrze do nich, że są międzynarodowymi zbrodniarzami lub współuczestnikami zbrodni. Mychajło Pasicznyk widzi przed swoim duchowym wzrokiem przede wszystkim rodaków, ukraińskich żołnierzy, „cyborgów”, wolontariuszy, którzy wzięli na siebie ciężar, który powinno udźwignąć państwo. On skromnie milczy o tym, że jedną z przyczyn obecnej tragedii jest słaba ukraińska władza, choć między wierszami jego poezji to się odczytuje. Przez wszystkie lata deklarowanej niepodległości dorobkiewicze i nieczyści na rękę możnowładcy nie tylko grabili Ukrainę, obdzierali naród, ale i pozwalali dalej gospodarować moskiewskim imperialistom, podsadzali ich na kierownicze krzesła, a oni swoje robili – jak by tę Ukrainę obalić na korzyść Moskwy. Poezja w książce Mychajła Pasicznyka – surowa i bezlitosna dla wrogów. Nie dla sentymentów i liryki. Temat wymaga ostrego, celnego, satyrycznego, publicystycznego słowa. Poeta i sam, być może, rozumie, że mimowolnie ustąpił właściwej dla siebie lirycznej, harmonijnej tonalności – pod naciskiem publicystyki. Nawiasem mówiąc, to nie nowość w twórczej palecie autora, wszak prawie w każdym swoim tomiku poetyckim oddawał pod sąd czytelników publicystycznie natchnione wiersze, nawet jego Jestem zwolennikiem „czystej poezji”, czyli takiej, która opiera się przede wszystkim na impulsach duchowych i wybiera za swój obiekt słowo obrazowe, oryginalne połączenie obrazów, zdolnych poruszyć moje uczucia estetyczne wyrażonym nastrojem, ciekawą myślą, harmonijnym ładem, zadziwić Słowem. W dawnych czasach, sądząc po teoretycznych rozważaniach o sztuce słowa, obiektem poezji miały być rzeczy wyjątkowe i przyjemne. Zatem ich poetyckie wysłowienie powinno było wywoływać szczególne, przyjemne wrażenia u tych, którzy słyszeli lub czytali poetyckie wersy. Z czasem tematyczny obszar poezji nieskończenie wzrósł. Nabrało wagi to, czy poeta zdoła zobaczyć obiekt swojej twórczej uwagi w niezwykłym ujęciu, odkryć go przede wszystkim dla siebie i dla swoich czytelników. Uważam, że poezja jest nieodłączną cząstką świata, przyrody, ludzkiego ducha, kultury, jednocześnie jest samowystarczalna i samoistnie cenna, obca jest jej koniunktura i jakikolwiek „interes”. Poezja nie ma żadnego praktycznego celu ani korzyści. Utwór poetycki nie pisze się koniecznie po coś: pojawia się on przeważnie dlatego, że tak.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn