Strona · s. 15strona oryginału ↗
Zapytaj siebie: gdzie jest twoja Ojczyzna?
Слово Просвіти, №44 за 2017 рік
Życie Iwana Wałentyna Zadorożnego (1921—1988), podobnie jak jego twórczość, to pasjonująca fabuła, w której wyłania się śmiała, o niełatwym charakterze, odważna, ascetyczna w życiu codziennym i nienasycona w pracy, obdarzona iskrą Bożą osobowość. Należy on do pokolenia, które przetrwało straszne lata Hołodomoru 1932—1933, zalewało własną krwią drogę do zwycięstwa w II wojnie światowej, siedziało w sowieckich obozach koncentracyjnych, a po powrocie ukazało światu, wbrew całemu antyhumanizmowi moskiewskiego reżimu, niedoścignione wzorce niezniszczalnego ukraińskiego ducha. Ale nawet w tej kohorcie niezłomnych i utalentowanych Zadorożny się wyróżnia. Mykoła CYMBALIUK. Można to zobaczyć, poczuć, zrozumieć na wystawie I. W. Zadorożnego, która otworzyła się 20 października w salach Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Za ogromnym i różnorodnym dziedzictwem kryje się nie tylko talent. Każdy dzień jego życia był rozpisany co do minuty. I jeszcze jeden szczegół: przyjaciele, koledzy z artystycznego cechu wspominali, że w jego pracowni na widocznym miejscu wisiała kartka — „Drogowskazy”, które sam napisał i przez całe życie sprawdzał z nimi każdy krok swojego życia. To swoisty zbiór zasad moralno-etycznych i artystycznych twórcy. W sumie jest ich 65. Oto tylko kilka z nich: „Strzeż swoją duszę; Bądź szczerym w sztuce; Wychodź na światowy poziom; W sztuce idź drogą apostolską; Żyj życiem swojego narodu; Zwracaj się do przeszłości, aby przebić się w przyszłość; Idź z głębi swojej kultury; Nie łżyj; Nie toleruj nieprawdy i zniewagi; Pomnażaj naszą sławę; Wyznawaj ideały narodu; Pracować. Pracować! Pracować! Ukazuj naród nieśmiertelnym”. Już we wczesnych obrazach Zadorożnego widzimy próbę artysty wyrwania się z prokrustowego łoża socrealistycznych kanonów. W dysertacji aspiranckiej, uzasadniając temat i własne poszukiwania psychologicznie wyrazistych obrazów na przykładzie obrazu „Bohdan Chmielnicki oddaje w zastaw krymskiemu chanowi swojego syna Tymosza” (1954 r.), pisze: „Postawiłem przed sobą zadanie stworzyć płótno z historii Ukrainy, poświęcone sławnej przeszłości jej… Chciałem pokazać epizod, który nie był jeszcze obiektem malarskiego ucieleśnienia. Szukałem fabuły, aby środkami artystycznymi pokazać niektóre społeczno-psychologiczne źródła niezwyciężoności narodu, który podniósł się do walki z najeźdźcami, niezdolności ruchu ludowego, który z niebywałą odwagą, z mądrą dojrzałością politycznego myślenia poprowadził B. Chmielnicki, w którym wyraziłbym samoofiarność narodu, gotowość jego do ofiar w imię wolności i szczęścia Ojczyzny”. Na początku lat 60. Zadorożny jeszcze głębiej zanurza się w narodowy żywioł, dokładniej studiuje malarstwo ludowe, dziedzictwo bojczukistów, śledzi i syntetyzuje wszystkie twórcze postępowe i niepostępowe eksperymenty w światowej sztuce. Jak większość ówczesnej świadomej ukraińskiej inteligencji, spragnionej poznania własnego, narodowego, pasjonuje się architekturą, archeologią, literaturą, muzyką, odkryciami naukowymi. Znamienne, że w tym samym czasie, jak świadczy jego wdowa Nadija Jakiwna, przechodzi na język ojczysty. Od tego czasu cała komunikacja z rodziną i kolegami, wystąpienia na sekcji czy na zjazdach wyłącznie po ukraińsku. Samego tego wystarczyło, aby władza postawiła na nim piętno „nacjonalisty”. Naturalnie, że ten okres życia staje się w ogóle przełomowym w jego twórczości. Dotknąwszy własnych źródeł, przepełnionych dramatycznymi stronami historii narodu ojczystego, Zadorożny, jak Anteusz, nabiera jeszcze większego twórczego natchnienia. W 1965 roku wystawia na wystawę nową pracę — „Moi ziomkowie”, nad którą pracował nie jeden rok. Wykonana w niecharakterystycznej dla socrealizmu stylistyce, w niezwykłej dla samego artysty manierze, obraz zachwyca swoimi artystycznymi obrazami — i nie tylko głębią psychologicznego przeniknięcia w dusze swoich bohaterów, ziomków-wieśniaków z niewielkiej naddnieprzańskiej wsi Szczuczynka. Niesławny ówczesny minister kultury Ukrainy Babijczuk, zobaczywszy go jeszcze przed otwarciem wystawy, wyraził swoją negatywną ocenę. Co więcej, nawet zmusił autora do zmiany nazwy. Zaczęła nazywać się „Na miejscu minionych walk”. Ale płótno wywołało oburzenie i potępienie nie tylko u pompadura od kultury, ale i, co było najbardziej bolesne, u wiernopoddańczych kolegów-artystów. Wyśmiewali go, sypali oskarżeniami o „bojczukizm”, a dalej — o formalizm, i, oczywiście, o nacjonalizm. W konsekwencji — zakaz wystawiania się, odmowa zakupu jego obrazów. To zadało głęboką ranę wrażliwej naturze twórcy, ale nie złamało. Odsunięty od sztalugi, I. W. Zadorożny zaczyna pracować w sztuce monumentalnej, która w tym czasie była na fali wznoszącej. Jego bujna fantazja, nieprzeciętne postrzeganie świata i tworzenie obrazów, możliwość eksperymentowania z materiałami znajdują swoje ucieleśnienie w szeregu prac monumentalnych i monumentalno-dekoracyjnych. Tak pojawiają się kompozycje reliefowe „Święto weselne” (1971—1972) Pałacu Kultury w Krzemieńczuku, witraż „Nasza pieśń — nasza sława” (szkło lane, beton). W Pałacu Kultury (m. Biała Cerkiew) — witraż „Ludzie, chrońcie ziemię!”, a później, w Kijowie, — dekoracyjne (witraże ze szkła lanego) wykończenie okien górnej stacji kolejki linowej. We wszystkich pracach — motywy narodowe, powrót do historii swojego narodu, wywyższenie prostego człowieka, bez czego artysta nie wyobrażał sobie swojej misji. „Taniec smutku”, 1987—1988. „Portret rodzinny”, 1974—1987. Część ekspozycji. „Szczuczyńska Oranta” (z lewej), 1982. „Tuk”, „Nastja Lisowska. Roksolana”, „Marusia Czuraj” i in.) już eksponowano na nielicznych wystawach po jego odejściu w zaświaty, to większość rodzinnych — ani razu. Są własnością rodziny i są u nich przechowywane. W malarskim dziedzictwie twórcy prześledzić można tematyczną osobliwość, która jest charakterystyczna dla ukraińskiej mentalności — pełen czci stosunek do Kobiety. Kobiety – Bogarodzicy, matki rodzonej, której nigdy nie widział (zmarła, gdy był jeszcze niemowlęciem), żony, wieśniaczek-sąsiadek, córki… Te płótna — niedoścignione wzorce portretu psychologicznego w charakterystycznej dla niego manierze pisania, gdzie uogólnienie i twórcza wyobraźnia nie przesłaniają indywidualności, za którą odczytuje się głęboką filozofię ludzkiego życia. Swoje niepowtarzalne słowo artysta, opierając się na sztuce ludowej, powiedział także w ikonografii („Bogarodzica”, „Szczuczyńska Oranta”). Zdecydowana większość dzieł (oprócz tych, które zostały zniszczone lub których miejsce pobytu jest nieznane) I. W. Zadorożnego weszła do luksusowo wydanej monografii-albumu, który zaprezentowano na wystawie. To wspólna tytaniczna praca zespołu twórczego kijowskiego wydawnictwa „Sofija-A” (dyrektor M. Melnyk), historyków sztuki i rodziny artysty. To skromny, spóźniony hołd pamięci Wielkiego Artysty. Tego Artysty, który tworzył dla i w imię swojego wielostronnie cierpiącego, ale niezwykle utalentowanego narodu. Za życia, zwracając się do kolegów-artystów, zalecał: forma narodowa — jedyna droga artysty. „Bo to najważniejsze — pouczał twórca — co daje perspektywę wzniesienia się do światowej kultury”. A młodych uczył: „Zanim zostaniesz artystą, zapytaj siebie: gdzie jest twoja Ojczyzna?”.
myśli o swojej twórczości i swoim przeznaczeniu jako artysty. I. W. Zadorożny był artystą uniwersalnym i, co najważniejsze, utalentowanym. Na wystawie w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki po raz pierwszy od wielu lat kijowianie i goście stolicy mogą zobaczyć enkaustykę „Chwała na świecie niech Słońcu będzie”. Tutaj też zaprezentowano jego prace graficzne, ilustracje do bajki „Kyryło Kożumiaka”, różne szkice, fotokopie witraży, rzeźbę w drewnie, małą formę rzeźbiarską, gobeliny i inne. Ale najwięcej jest prac malarskich, z których części nikt z przeciętnych odbiorców, a nawet mało kto z bliskiego otoczenia artysty, nigdy nie widział. Jeśli jego znana seria postaci historycznych („Attyla”, „Jarosław Mądry”, „Maksym Berezowski”, „Nestor-kronikarz”, „Alipiusz”, „Dobrotwora”, „Jurij Kondra... Córka artysty Natalia Zadorożna (w centrum) z kolegami
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
