Strona · s. 4strona oryginału ↗
Człowiek, który odkrył podziemne archiwum męczenników
Слово Просвіти, №44 за 2017 рік
Ihor KOWAL, doktorant Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego imienia Wasyla Stefanyka. Kiedy moi towarzysze, archeolog Bohdan Tomenczuk i historyk Zynowij Duma, pokazali odnalezioną w dole grobowym czaszkę dziewczyny z wspaniałym warkoczem, zrozumiałem: tragiczny los naszej historii narodowej uczynił archeologię najwierniejszą służebnicą w odtwarzaniu nieznanych i zupełnie zapomnianych jej stron. Do głowy przychodziły słowa poezji Ołeha Olżycza-Kandyby o antropologii: „Także nauka… Zlituj się, Matko Boża!”. Gdzieś z oddali, od brzegów pamięci Dniestru, dolatywała smutna pieśń, w której dziewczyna-galicjanka opowiadała matce, jakich strasznych tortur doznała w więzieniu stanisławowskim. Młoda dziewczyna opowiadała swojej matce o mękach, które zadawał jej kat, wyrywając kępami włosy z warkocza — jej dziewczęcej dumy, czystości i piękna. I nie zobaczysz mnie w wianku, Przyjaźni do ślubu nie poprowadzą, W więzieniu ciemnym kaci zamęczą, Bez trumny w ziemię mnie położą. W te dni, kiedy Ukraina się odradzała, a my oczyszczaliśmy swoje sumienie krwią i duchem zamordowanych bohaterów, postanowiłem wskrzesić dla ziomków z mojej rodzinnej wsi Rekliniec, co na Lwowszczyźnie, pamięć i prawdę o jednym z największych ukraińskich męczenników — utalentowanym uczonym i działaczu państwowym Andriju Piaseckim (1909—1942). Z tym świętym imieniem zaczęła się moja długa droga do ukraińskiej archeologii XX wieku. …Późnym wieczorem jesienią 2015 roku zadzwonił mój dawny towarzysz z Czortkowa w obwodzie tarnopolskim, dyrektor miejscowego kolegium humanistyczno-pedagogicznego Roman Pachołok. Przez dwa lata (1986—1988) sprawowaliśmy kierownictwo nad Wiktorowską ośmioletnią szkołą nr 2, której wychowankiem był sławny literaturoznawca naszych czasów, doktor nauk filologicznych, profesor Taras Sałyha. A jeszcze wieś Wiktorów dała światu laureata Nagrody Szewczenkowskiej, pisarza Stepana Puszyka i znanego na Ukrainie poetę Jarosława Tkacziwskiego. Więc razem z R. Pachołokiem postanowiliśmy stworzyć szkolne muzeum historii wsi Wiktorów, a dzieci przynosiły do szkoły skorupy z malowanym ornamentem z tutejszych osad trypolskich, płytki ceramiczne z pomarańczową, wiśniową i zieloną polewą z ruin klasztoru Pokrowskiego z czasów staroruskich, różne narzędzia krzemienne. Ale potem nasze drogi, wydawało się, już na wieki się rozeszły. I oto słyszę znajomy głos z dalekiego Czortkowa. Bardzo krótko Roman Iwanowycz opowiedział mi o tragedii czortkowskiej 1942 r. i o swoim pragnieniu odkrycia jej tajemnicy, której już ponad 70 lat nikt nie jest w stanie rozwikłać. O „Tragedii Jagielnickiej” (pod taką nazwą wszedł do historii rozstrzał ukraińskich patriotów 27 listopada 1942 roku) miałem najbardziej ogólne wyobrażenie z książek profesora Uniwersytetu Przykarpackiego Iwana Monolatija, które niezmiennie mi daruje po każdym ich wydaniu. Dla bardziej szczegółowego zapoznania się w drodze z historią tragicznego wydarzenia 1942 roku nabyłem dwudziesty czwarty tom „Kroniki Ukraińskiej Powstańczej Armii”. Ze stron wydania ukraińskiej diaspory Kanady zaczęła mi się powoli wyłaniać kronika wydarzeń. „Tragedię Jagielnicką” należy odczytywać tylko w kontekście reakcji niemieckiej władzy okupacyjnej na Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego, który miał miejsce 30 czerwca 1941 roku we Lwowie. Nazistowscy przywódcy wyraźnie uświadomili sobie niebezpieczeństwo, jakie stanowił dla ich zaborczej polityki ukraiński ruch wyzwoleńczy pod wodzą Stepana Bandery. Setki dokumentów, odkrytych i zbadanych przez historyków, ujawniają staranne przygotowania hitlerowców do całkowitego zniszczenia ukraińskiego podziemia nacjonalistycznego. Powodem do uruchomienia machiny represyjnej stało się zabójstwo we Lwowie 21—22 listopada 1942 roku wysokiego rangą urzędnika wojskowego. Jednym z ogniw krwawej zemsty faszystów był rozstrzał 52 ukraińskich więźniów politycznych, którzy cierpieli w niewoli w więzieniu czortkowskim. …Ożywają przerażające obrazy wydarzeń 1942 roku. 27 listopada, o godzinie 11 na dziedzińcu więziennym pojawia się specjalny oddział gestapowców. Z drugiego piętra więzienia zaczęto wyprowadzać więźniów. Zanim posadzono ich na pakę przykrytej brezentem ciężarówki, więźniom odbierano wierzchnią ciepłą odzież. Tylko księdzu pozwolono wsiąść do samochodu w płaszczu. Jak wspomina świadek tragedii: „Niektórzy z więźniów byli bardzo przybici”. Ale główna masa skazanych na rozstrzał ludzi „była całkiem zrównoważona i zachowała dumną postawę w stosunku do Niemców”. Samochód w eskorcie hitlerowskich strażników dwukrotnie tego dnia wywoził z więzienia czortkowskiego więźniów do miejsca ich likwidacji. Po rozstrzale okupanci wyładowali z samochodów pod mur więzienny buty, trzewiki i odzież poległych bohaterów. Zachowały się też inne świadectwa tego, że Niemcy rozstrzeliwali więźniów więzienia czortkowskiego, ubranych tylko w koszule i bosych, z karabinu maszynowego ustawionego na samochodzie. Dźwięki strzałów z pistoletu, które roznosiły się po polach jagielnickich, świadczyły, że sadyści dobijali niewinne ofiary. Świadkowie tragedii wspominali: „Zasypywali dół wielkimi kamieniami i odłamkami bomb, a z góry położyli ogromne opony”. Zapytałem R. Pachołoka, co skłoniło go, kierownika dużej placówki oświatowej, do poszukiwań miejsca pochówku ofiar tragedii jagielnickiej? — Mnie zawsze poruszał temat ukraińskości, zwłaszcza życie tych ludzi, którzy wywalczali, bronili rodzinnego kraju. W latach walk wyzwoleńczych mój dziadek walczył w Legionie Strzelców Siczowych — odpowiedział rozmówca. — A tam przecież leży w ziemi ponad pięćdziesiąt płatków ukraińskiego kwiatu. Oni muszą być pochowani zgodnie z chrześcijańskim zwyczajem. R. Pachołok zapoznał nas ze znanym czortkowskim krajoznawcą Juchymem Makoborskim, który całe życie poświęcił temu, by odnaleźć miejsce pochówku patriotów. Na polu pamięci, obok wysokiego krzyża pamiątkowego, na tablicy wyryto imiona 52 ukraińskich patriotów, rozstrzelanych 27 listopada 1942 roku. Dzięki poszukiwaniom krajoznawców z Kołomyi znamy bardzo wiele imion i biografii poległych pod Czortkowem bohaterów z Przykarpacia. Oto krótkie wiersze biografii ukraińskich męczenników i sprawiedliwych: 1. Hryhorowycz Dmytro (1915—1942). Urodził się we wsi Orełeć w rejonie śniatyńskim obwodu iwanofrankiwskiego. Ukończył gimnazjum w Śniatynie, uczył się w Warszawie, był nauczycielem w pokuckiej wsi Wołczkowce. Organizator podziemnej sieci OUN na Śniatynszczyźnie. 2. Sełśkyj Roman (1915—1942). Aktywny działacz społeczno-polityczny, członek OUN („Mundzio”), wybitny sportowiec Galicji. Po ukończeniu nauki w Poznaniu pracował jako inżynier w zakładzie Biskupskiego w Kołomyi. 3. Melnyczuk Wasyl (1914—1942). Okręgowy przywódca OUN („Czumaк”). Uczestnik Drugiego Wielkiego Zjazdu OUN. 4. Parasiuk Mychajło (1914—1942). Pochodził ze wsi Tułuków. Uczył się w gimnazjum w Kołomyi, później na wydziale fizyczno-matematycznym Uniwersytetu Krakowskiego. Wykładał fizykę w szkole w Zabłotowie. Za okupacji niemieckiej pracował jako dyrektor fabryki tytoniu w Zabłotowie. 5. Sływka Jurij (1908—1942). Urodził się we wsi Zibraniwka na Śniatynszczyźnie. Aktywista życia społeczno-politycznego kraju pokuckiego. 30 czerwca 1941 roku wywiesił w Zabłotowie niebiesko-żółtą flagę. 6. Wytwycki Pawło (1912—
1942). Urodził się we wsi Wytwica w rejonie dolińskim na Iwano-Frankowszczyźnie, ksiądz we wsi Żabie (współczesne centrum rejonowe Wierchowina), członek OUN. 7. Soruk Mykoła (1915—1942). Urodził się we wsi Zamahora na Huculszczyźnie, pseudonim „Hucuł”, członek OUN, powiatowy przywódca OUN na Kosowszczyźnie. 8. Sydoruk Wołodymyr (1912—1942). Urodził się w jednej ze wsi w pobliżu Kołomyi. Kołomyjski kierownik rejonowy OUN („Wujko”). 9. Licowski Bohdan (1920—1942). Urodził się we wsi Pałahicze w rejonie tłumackim obwodu iwanofrankiwskiego w rodzinie księdza. Ukończył gimnazjum w Kołomyi, członek OUN, przywódca młodzieży na Kołomyjszczyźnie. 10. Tychowycz Wołodymyr (1920—1942). Urodził się w mieście Kołomyja w rodzinie rzemieślnika-garncarza. Referent młodzieży w sotni starszyzny OUN w Kołomyi. 11. Mehera Wołodymyr (1919—1942). Urodził się w Kołomyi, uczył się w miejscowym gimnazjum, przebywał w szkole starszyzny OUN. 12. Kossak Ołeksandr (1887—1942). Urodził się w mieście Drohobycz na Lwowszczyźnie. Po ukończeniu gimnazjum studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego. W 1912 roku obronił pracę doktorską z prawa. Pracował jako adwokat, znał siedem języków, podczas okupacji niemieckiej pełnił służbę referenta do spraw młodzieży przy Okręgowym Komitecie Ukraińskim w Kołomyi. 13. Saturski Stepan (1909—1942). Urodził się we wsi Suchostaw na Tarnopolszczyźnie. Ukończył gimnazjum w Kołomyi, studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Adwokat, sędzia, znany działacz społeczno-polityczny. 14. Tuniwski Stepan (1911—1942). Pochodził z Bukowiny, był nauczycielem we wsi Ceniawa koło Kołomyi. 15. Łewycki Wołodymyr (dane o jego drodze życiowej nie zachowały się). Autor książki „Nas zastrzelili Niemcy w czterdziestym drugim…” (Czortków, 2003), czortkowski krajoznawca Andrij Bazalinski bardzo słusznie zauważył w swoim badaniu: „Tragedię 52 osób odtwarzamy, w istocie, poprzez przeżycia kołomyjskich więźniów, jednak ta grupa stanowiła mniej niż jedną trzecią rozstrzelanych. Jakie to dramaty otworzyłyby się, gdyby stanęła przed nami droga krzyżowa każdej ofiary”. Jak wspomina Myrosław Charkewycz, który cudem uniknął tragedii jagielnickiej, spośród aresztowanych w Kołomyi przez Niemców ukraińskich patriotów 14 października 1942 roku do więzienia w Czortkowie wysłano 15 mężczyzn i pięć młodych kobiet. Wszyscy oni byli członkami zakazanej przez gestapowców OUN. Oprócz 15 byłych więźniów z Kołomyi, na polu jagielnickim rozstrzelano także mieszkańców Tarnopolszczyzny i Drohobyczczyzny. Zatem, zdaniem R. Pachołka, staliśmy się drugim ogniwem po zaproponowanej mu przez J. Makoterskiego propozycji kontynuowania poszukiwań na miejscu tragedii. Ale nie możemy pominąć jeszcze jednego ogniwa — książki Andrija Bazalinskiego, mądrej, prawdziwej i uczciwej. …Nasza grupa rozproszyła się po bezkresnym polu o powierzchni 200 ha. Po kilku godzinach zaczyna dusić mnie gniew. Kilka dni wcześniej czytałem książkę metropolity Josyfa Slipego „Pielgrzymka do Ziemi Świętej”. Wyznawca wiary Chrystusowej, przebywając w 1933 r. przy grocie w Betlejem, w której narodził się Zbawiciel ludzkości, w każdej chwili wyobrażał sobie ukraińskie Boże Narodzenie ze swojego dzieciństwa na Tarnopolszczyźnie. „Oni zaś, męczennicy, wyruszając w drogę cierpień, zostawiali rodzinę, krewnych, przyjaciół — myślałem sobie. — I czyż, siadając do stołu w Wigilię czy w Jasną Wielkanoc, ich bliscy nie wspominali o niewinnie zabitych, nie próbowali znaleźć ich grobu?”. W cennym wydaniu ukraińskiej diaspory „Zbiór historyczno-wspomnieniowy okręgu czortkowskiego” (Toronto, 1974) wspomniany jest fakt historyczny, że „na miejscu masowego grobu po jednej nocy wyrosła wielka mogiła, którą na wieczną pamięć męczennikom usypało okoliczne zorganizowane społeczeństwo ukraińskie”. Według świadectw najstarszych mieszkańców, kurhan, na którym ustawiono wysoki krzyż, usypano w nocy z 21 na 22 maja 1943 r. Mogiła przetrwała trzy dni. Niemcy ścięli dębowy krzyż i spędzili z Czortkowa żydowskich więźniów, którzy wyrównali mogiłę. Czterdzieści lat temu przyrzekłem sobie służyć ochronie i popularyzacji starożytności książęcego Halicza, lecz nie myślałem, że przyjdzie mi zajmować się ukraińską archeologią XX w. Bo przecież radziecka nauka archeologiczna wyznaczała górną granicę badań kultury materialnej starożytności na połowę XIII w., czyli pogrom ziem ruskich przez najazd Batu-chana w latach 1236—1241. Lecz umowne i wymyślone ramy chronologiczne zniwelowały się po odwiedzinach wykopalisk w Demianowym Łazie, które prowadzili w 1989 r. młodzi i szczerzy patrioci z Iwano-Frankiwska. Czortkowski badacz Roman Pachołek na miejscu wykopalisk. Medalion z wizerunkiem obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
