Strona · s. 6strona oryginału ↗
On był i jest! W 100. rocznicę urodzin
Слово Просвіти, №44 за 2017 рік
Mychajło SKORYK, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, Dniepr—Kijów. Przez mrok czasu komunistycznej radziecczyzny, przez lata zapomnienia i pogardy dociera dziś mężny głos Matwija Szestopała, jak pisał pisarz Witalij Kowal: głos z nocy. I jego pełen pasji głos ukraińskiego patrioty wyłania się w mało znanych lub zupełnie nieznanych ukraińskiemu czytelnikowi utworach publicystycznych i wystąpieniach publicznych w obronie języka ukraińskiego oraz wybitnych, lecz wykreślonych z literaturoznawczego obiegu postaci ukraińskiej kultury i nauki. Głos z nocy. Duchowe zmartwychwstanie wybitnej osobowości to jakby powrót do życia z naszego zaniedbanego narodowego ogrodu, który nie kwitł przez wiele dziesięcioleci, bo był poparzony wczesnymi przymrozkami, schłł i który próbowali agresywnie karczować zręczni „ogrodnicy” nie tylko w cywilu. Gorzkie jabłka tego ogrodu w znacznej mierze dotykały też Matwija Mychajłowycza, człowieka o duchu poświęcenia dla narodowego oporu. A urodził się 7 listopada 1917 roku na sławnej Zwinogródczyźnie w krainie Szewczenki. Studenci dumnie go nazwali: rówieśnik, syn i głos rewolucji. Absolwent wydziału filologicznego z 1941 roku i kierownik Kijowskiego Państwowego Zespołu Etnograficznego śpiewaków-kobziarzy Ukrainy tuż przed samą wojną, gwardii oficer frontowej dziennikarstwa, desperacko zrywał stalinowskie pęta, w których tkwił u zarania wojennej i powojennej „romantycznej” wiary w komunistyczne ideały. Jeszcze w swoim liście ze frontu stalingradzkiego, datowanym na 1942 rok, opublikowanym przez Ilję Erenburga w swoich wspomnieniach, starszy porucznik Szestopał pisał: „Moją miłą, niebieskooką Ukrainę ukrzyżowali wstrętni Niemcy… Stalin bije na alarm. Gazety nie omieszkają zaraz podnieść kolejnego szumu, zrobić z tego kolejną kampanię… Nie zapominajcie mądrych historycznych słów nadgenialnego…”. A kiedy ta wiara umarła wraz z krwawym wodzem wszystkich narodów, Matwij Mychajłowycz powraca do „cywilnego” dziennikarstwa na nowo utworzony wydział dziennikarstwa na Uniwersytecie Kijowskim. Po aspiranturze w Instytucie Sztuki, Folkloru i Etnografii Akademii Nauk Ukrainy broni pracę kandydacką pod naukowym kierownictwem Maksyma Rylskiego, zostaje docentem i p.o. dziekana wydziału dziennikarstwa (1955—1957). Studenci tamtych czasów, w szczególności przyszli literaci: Stepan Kołesnyk, Mykoła Som, Borys Olijnyk, Wadym Pepa, Hryhorij Hajowyj, Wadym Kryszczenko, Dmytro Stepowyk, Dmytro Onkowycz, Mykoła Szudria, Wiktor Pohribnyj, Wiktor Połkowenko przypominają, że dziekan zdecydowanie bronił ukraińskiego ducha na wydziale, tylko on posługiwał się na wykładach wyłącznie językiem ukraińskim. Jak zabijano nasz język. Ostateczny duchowy „przewrót” w rozszarpanej kompartyjnymi dogmatami duszy docenta Szestopała nastąpił wraz z pojawieniem się ustawy „O wzmocnieniu związku szkoły z życiem i dalszym rozwoju systemu edukacji narodowej w USRR”, uchwalonej przez Radę Najwyższą 17 kwietnia 1959 r. Nadawała ona prawo rodzicom do wyboru języka nauczania dla swoich dzieci: rosyjskiego lub ukraińskiego. Stało się to początkiem twardego kursu władzy na rusyfikację edukacji narodowej w szkołach, uczelniach, instytucjach naukowych i państwowych. Od tego czasu zaczęło się wprowadzanie fakultatywnego nauczania języka ukraińskiego. Wniosek deputowanych Andrija Malyszki i Olesia Honczara o uchylenie takiej normy przewodniczący Rady Najwyższej Ołeksandr Kornijczuk zignorował. Instytut Językoznawstwa Akademii Nauk USRR, kierowany przez akademika I. Biłodida, zabrał się do aktywnego wprowadzania na mocy tej ustawy dwujęzyczności, zbierając w lutym 1963 r. w Kijowie republikańską konferencję w sprawach kultury języka ukraińskiego. Dyskusja przez dwa dni trwała według narzuconego przez partyjne organy schematu: dwujęzyczność jest niezbędna ukraińskiemu społeczeństwu. I wtedy pod koniec konferencji głos zabrał kandydat nauk filologicznych z wydziału dziennikarstwa Matwij Szestopał. Oświadczył z poważnej trybuny, że teoria dwujęzycznego narodu „…to nawet nie teoria. To martwo urodzona rzecz w nauce”. Sala zamarła. A potem przychylnie przyjęła te słowa oklaskami, jak poświadcza magnetofonowa stenogram zapisu konferencji. „Od kiedy to i dlaczego nagle ukraińskiemu narodowi przypadł taki zaszczyt bycia dwujęzycznym narodem — oburzał się mówca. — Boję się, że można tak daleko zajść w rozumieniu dwujęzyczności… Wydaje mi się, że w teorii dwujęzycznego narodu jest element politycznego płaszczenia się, które poniża naród”. Komunista Szestopał przypomniał również uczestnikom konferencji, że język ukraiński w rodzinie ponad kilku tysięcy języków świata zajmuje 14. miejsce. I że wielki ukraiński naród „…nie da na pastwę jakimkolwiek dzikim i niezrozumiałym interesom zniszczyć czy zlikwidować, czy zasymilować języka ukraińskiego…”. A zakończył wystąpienie słowami z drugiego tomu K. Marksa, że „Wielkie wydaje nam się wielkim tylko dlatego, że stoimy na kolanach. Podnieśmy się”. Pluskwy systemu. Taką wolnomyślność wykładowcy zagranicznej prasy robotniczej i komunistycznej ówczesna władza jeszcze tolerowała. Tak toleruje się oswojonego orła, który spogląda z klatki w przestworza niebios. Ale w systemie strachu, ideologicznego służalstwa, kultu wodzostwa i, w konsekwencji, duchowej degeneracji, długotrwałej cierpliwości nie ma. Tym bardziej, że w następnym roku na obchodach jubileuszu Wasyla Ellana-Błakytnego w Kijowskiej Filharmonii znów ostrym słowem „zabłysnął” publicysta Szestopał. Oceniając wybitną postać ukraińskiego dziennikarza, prozaika i poety, krytyka, felietonisty i bajkopisarza, redaktora i wydawcy, mądrego polityka i męża stanu, Matwij Mychajłowycz porównał go, redaktora, z radzieckimi redaktorami, których nazwisko poznaje się na ostatniej stronie. „…Tacy redaktorzy, siadając do artykułu, przede wszystkim obkładają się zielonymi słownikami”. „Zielony” słownik, wydany w 1948 roku, gdzie słowa i terminologia języka ukraińskiego były kalkowane z rosyjskiego. Na koniec wybrzmiał też szestopałowski akcent: „…Nie uwierzę temu, kto mówi o internacjonalizmie, a swojego narodu się wyrzeka. Tacy ludzie nie są zdolni kochać ani siebie, ani innych. Niestety, wśród nas jest niemało Ukraińców, których świadomość narodowa znajduje się na poziomie pluskwy”. W swoim dzienniku Szestopał napisze: „Wystąpienie było poparte gorącymi oklaskami, a na końcu sala klaskała tak długo, że pomyślałem: jutro czekaj kłopotów. Oles Honczar z entuzjazmem dopytywał przewodniczącego Związku Dziennikarzy Juchyma Łazebnyka (prowadzącego wieczór — przyp. M. S.): „Gdzieś ty tego Szestopała odkopał?”. W foyer wdzięcznie ściskali mi rękę Mykoła Bażan, Agata Turczynśka, Zinaida Tułub, Petro Iwanow…”. Następnego dnia kierownik wydziału nauki KC KPU J. Kondufor polecił komitetowi partyjnemu uniwersytetu wyjaśnić, co tam mówił Szestopał o pluskwie?
A w marcu 1965 roku wszystkie te niesłychane dla komunistycznej władzy „grzechy” zlepiono w całość po buntowniczym zebraniu partyjno-komsomolskim na wydziale ideologicznym, którego decyzją kierownictwu Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego proponowano odsunięcie od nauczania kilku wykładowców, którzy nie przekazują studentom należytej wiedzy zawodowej, a są zwolennikami rusyfikacji w swoich wykładach. Na przykład Mychajło Artynow oprócz prowadzenia wykładów redagował także uczelnianą gazetę „Za radzieckie kadry”. Według protokołu komitetu partyjnego Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego nr 8 z 10 lutego 1965 r. został on odsunięty od redagowania: „Wpłynęło oświadczenie od Artynowa o zwolnieniu z obowiązków redaktora gazety w związku z tym, że nie zna języka ukraińskiego…”. Kierownictwo uczelni przypisało organizację zebrania członkowi biura partyjnego wydziału M. Szestopałowi (z którym nie miał on żadnego związku) i usunęło go z szeregów KPZR, pozbawiło katedry wykładowej z zakazem pracy na uniwersytecie. Studenci stanęli w obronie ulubionego wykładowcy. W oficjalnym oświadczeniu 67 ze 125 studentów dziennikarstwa zadeklarowało, że jeśli docent M. Szestopa-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
