Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Poeta Dmytro ARSENYCZ: Hipostazy tożsamości osobistej

Слово Просвіти, №44 за 2018 рік

Adela HRYHORUK, członkini NSPU oraz NSŻU, zasłużona pracownica oświaty Ukrainy, m. Kosów. Wydaje mi się, że nikt i nigdy nie widział go apatycznym, obojętnym, biernym czy przeciwnie — niemrawo uspokojonym i rozluźnionym. On jest kłębkiem żywej energii, której napięcie sięga wysokiego woltażu. Rozpoczynając rozmowę, początkowo niby powściągliwy, elektryzuje się, zapalając swoją wewnętrzną siłą rozmówcę, i wy w tej samej chwili widzicie tego człowieka gotowym do bezkompromisowej obrony ideałów życiowych, obserwujecie błyskotliwy lot myśli, rozległość jego poetyckiej fantazji. To Dmytro Arsenycz, poeta, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, nasz z wami ziomek, bo urodził się i mieszka w rodzinnej wsi Niżny Berezów na Kosowszczyźnie. Jest autorem książek: „Postrily z luka” (trzy wydania: 1987, 2001, 2017), „Vidbytky chasu” (1993), „Namysto kolibri” (1994), „Stozvuky” (1999), „Lisova vystavka” (2001), „Vidhadaj” (2001), „Ruch zirok” (2002), „Lito-liteczko” (2003), „Liszczynowi sereżky” (2006), „Taka filosofija” (2009), „Hra” (2011), „Rozsypanyj mak” (2012), „Najczutlywiszaja struna” (2014). Obecnie w wydawnictwie „Pysanyj Kamin” znajduje się jego nowy zbiór „Braczky”, który, mamy nadzieję, wkrótce trafi do czytelnika. I chociaż główne książki Arsenycza ujrzały światło dzienne w ostatnich dwóch dekadach, jego życie w literaturze rozpoczęło się znacznie wcześniej: jeszcze w dalekim 1964 roku, kiedy w zbiorze „Estafeta pisni”, wydanym we Lwowie przez wydawnictwo „Kameniar”, opublikowano jego wiersze. W dalekich latach sześćdziesiątych Dmytra Arsenycza drukowała „Literaturna hazeta” (dzisiejsza „Literaturna Ukrajina”), przedstawiając uwadze czytelników wybór aforyzmów, tym samym już wtedy wyróżniając bodaj najważniejszą cechę jego artystycznego daru — zwięzłość i trafność myśli. Rok później wydawnictwo „Mołod” w kolejnym almanachu „Vitryła-68” daje pisarzowi możliwość opublikowania na swoich łamach kilkudziesięciu paremii — krótkich, niekiedy paradoksalnych wypowiedzi o różnorodnej tematyce, z wyrazistym ekspresyjno-stylistycznym zabarwieniem. Dmytro Arsenycz jakby od niechcenia produkuje je, ironicznie przy tym zauważając, że „nudny aforyzm ma przewagę nad nudną powieścią: na czytanie traci się minimum czasu”. Około trzech tysięcy aforyzmów autor zawarł w zbiorze „Postrily z luka”, a o tym, że zasługują one na najwyższą ocenę, świadczy fakt: wybór trafnych wypowiedzi Arsenycza wszedł do antologii „Ukrajinśka aforystyka X—XX st.” (K.: Proświta, 2001. — 320 s.) i zajmuje w niej poważne miejsce obok Wasyla Stusa wśród stu najbardziej znanych mistrzów tego niełatwego gatunku, tworzonego przez tysiąc(!) lat na naszych ojczystych terenach. Utwory poetyckie Dmytra Arsenycza czytelnicy mogli znaleźć na łamach ukraińskich czasopism o poważnej reputacji — magazynach „Dnipro”, „Żowteń” (dzisiejszy „Dzwin”), „Ranok”, „Ukrajina”, jego humorystyczne wiersze chętnie brał do druku popularny „Pereć”. Wydawałoby się, że artystyczny los Arsenycza zapowiada się jako udany i perspektywiczny. I być może tak by było, gdyby... Gdyby 17 przedstawicieli z jego niżnoberezowskiego rodu nie znajdowało się w szeregach OUN-UPA i nie przeciwstawiało się sowieckiej okupacji w walce zbrojnej. Jedni z nich zginęli, innych uwięziono, trzecich wywieziono na „nieprzebyty” Sybir. Gdyby sam Dmytro, szukając odpowiedzi na pytanie „Kim jestem?”, mógł zignorować swoje pierwotne źródła (swoje i swojego narodu) i zrezygnować z utrwalonego na ekranie pamięci obrazu „JESTEM UKRAIŃCEM” na rzecz, powiedzmy, „sowiecki człowiek”, „poeta-komsomolec” czy podobnego. Ależ nie! Przynależność do ukraińskiego korzenia narodowego żyła w nim na poziomie genetycznej samoświadomości, a co więcej — skłaniała Arsenycza do aktywnego samowyrażania. Tak, w 1955 r., jeszcze ucząc się w dziewiątej klasie, Dmytro z grupą uczniów uszył niebiesko-żółtą flagę, którą jego rówieśnicy wywiesili na radzie wiejskiej w Niżnym Berezowie. W 1957 roku wytwarzał i rozpowszechniał ulotki o treści antysowieckiej, za co w 1960 roku został aresztowany przez KGB i skazany na trzy lata w zawieszeniu. I choć przebywał pod czujnym nadzorem organów bezpieczeństwa państwowego, w 1965 roku został przyłapany na rozpowszechnianiu materiałów samizdatu i utworów Marka Bojesława (Mychajła Diaczenki — żołnierza UPA i pisarza). Z powyższego staje się jasne, dlaczego Dmytro Arsenycz nie tylko nie mógł wstąpić do żadnej wyższej uczelni (chociaż w szkole uczył się bardzo dobrze), ale i ostatecznie mieć choćby jakiejkolwiek pracy: przez długi czas Arsenycz przebywał w statusie bezrobotnego inteligenta — rzecz w czasach sowieckich niesłychana! Jeszcze jako młody człowiek uświadomił sobie, że w totalitarnym państwie ukraińskiemu artyście przypisano szczególną rolę — zachowanie tożsamości narodowej, pielęgnowanie ducha narodowego kultury etnicznej dla jej przyszłego odrodzenia. A co z ambicjami pisarskimi, poszczególnymi książkami? O nich można było tylko marzyć. I dopiero w 1987 roku przesiany przez cenzurę tomik aforyzmów Arsenycza ukazał się w Kijowie. Dodajmy przy okazji: aby je wydać, trzeba było pod jedną okładką umieścić utwory jeszcze jednego autora — Leonida Suchorukowa, co uśpiło czujność cenzury. Wraz z nadejściem czasów „pieriestrojki” Dmytrowi Arsenyczowi udało się opublikować większą część tego, czego wcześniej żadne wydawnictwo nie odważyłoby się wydrukować. Jego częsta obecność w kołomyjskiej gazecie „Ahro”, czasopismach rejonowych i obwodowych świadczyły o nowym okresie twórczości, związanym z nadziejami na zdobycie przez Ukrainę upragnionej niepodległości. Można mówić o ostrej publicystyce Dmytra Arsenycza z tego okresu, jego gniewnych inwektywach pod adresem bolszewickiej ideologii, jej adeptów, zdrajców czynu narodowego, konformistów i moralnych pigmejów, kategorycznym radykalizmie jego postawy obywatelskiej: Krzyżowali nas i torturowali, Więzieniami gnoili nas żywcem. Więc czemu sadystom-kanibalom W pyski nie kichnąć ołowiem? Rozumiem, że wyrwane z kontekstu wersy mogą zaniepokoić, jednak chcę zwrócić uwagę czytelnika na to, że takie figury retoryczne wywołane są właśnie ukrainocentryzmem autora, jego bolesnym przejęciem się przyszłością upragnionego od wieków państwa, jego własnym doświadczeniem empirycznym, poczuciem nierozerwalnego związku z macierzą: Ale jak zerwiesz pępowinę, Co cię na tej ziemi trzyma? I z jakiegoś powodu boli cię Ukraina, Tak nieprzemijająco i nie bez powodu... Uświadamiając sobie poezję jako kod narodowego Logosu, pisarz aktywizuje własną energię tworzenia i kieruje ją na ożywienie narodowych uczuć, przywrócenie wiary w siebie, w zdolność kształtowania własnego losu na swojej ziemi — takie programowe składniki budowania narodu określają publicystyczność Dmytra Arsenycza. I chociaż w ocenie wielu krytyków publicystyczność poezji jest nieuchronnie związana z utratą jej jakości estetycznych, kto może zabronić autorowi zadeklarować własne poświęcenie sprawie narodowej? A do tego jeszcze na takich emocjonalnych rejestrach: Nie ja umierałem na polu bitwy, Nie ja przelałem gorącą krew, Ale na tym stałem i stoję: Ja bym z tymi chłopcami poszedł. Jednak Dmytro Arsenycz jest przede wszystkim lirykem. Jego poezje przesiąknięte są oddechem konkretnego człowieka, w którym czytelnik zawsze odgaduje własne refleksje. Liryka Arsenycza jest subiektywna, przekazuje ona wyobrażenie autora o świecie, koi nasze pragnienie zgłębienia tajemniczych i niezrozumiałych związków między Czasem a Wiecznością, człowiekiem a historią, między przeżywaniem poszczególnego człowieka a sensem bytu całego narodu. Przenikając w głębiny ludzkiej duszy, autor stara się odnaleźć ten punkt, w którym zbiegają się i rozwiązują sprzeczności losów i samego życia. Jak już zaznaczano, lakonizm jest znamienną cechą artystycznej indywidualności poety, najwyraźniej dlatego w swojej praktyce artystycznej sięgnął on po klasyczny gatunek japońskiej poezji — haiku — trzywersowy wiersz o symbolicznym brzmieniu. Haiku, lub haika — to złożona forma, która wyodrębniła się z innej, najbardziej rozpowszechnionej japońskiej formy — pięciowiersza-tanka (dosłownie „krótka pieśń”). Haiku (w dosłownym tłumaczeniu „początkowa fraza”) — to złożony gatunek filozoficzny, wymaga on wnikliwego i uważnego przeniknięcia w sens wypowiedzianego, gdyż wyrażone w haiku przeżycia, uczucia nie kończą się na ostatniej kropce. Przy biernym czytaniu, bez twórczej wyobraźni niemożliwe jest pojęcie tej głębokiej treści, którą włożył w haiku poeta. Wśród haiku D. Arsenycza mamy reprezentowaną tematykę intymną, filozoficzną, obywatelską, moralno-etyczną. *** Zaspa popiołu rośnie i rośnie, a Feniks z jakiegoś powodu nie wzlatuje. *** To dramat ptaszyny — śpiewać tak natchnienie tłumowi głuchoniemych. *** Łowił dziwak żar-ptaka, ani pióra nie wyrwał, ale dłonie mimo wszystko poparzył. Pomimo minimalizmu poetyckiej formacji haiku, artyście udaje się odkryć w nich swoją recepcję Czasu i Przestrzeni: Oddaliła się dal, Podwyższyła się wyż, A może po prostu — my się zestarzeliśmy? Wśród dorobku artystycznego Dmytra Arsenycza nie można pominąć utworów, które autor poświęcił dzieciom — poezji o treści dydaktycznej, miniatur, śmiesznostek, łamańców językowych, zagadek, kołysanek, żartów, a nawet palindromów — wierszy, które można czytać zarówno od lewej do prawej, jak i od prawej do lewej. Pisanie dla dzieci to szczególne powołanie. Tego nauczyć się trudno, z tym, najwyraźniej, trzeba się urodzić, gdyż tutaj potrzebny jest nie tylko talent, ale i szlachetność duszy, szczerość, dziecięca prostoduszność, wykształcone spojrzenie na rzeczy, żywa wyobraźnia i żywa poetycka fantazja, zdolne wytworzyć wyraziste, emocjonalne obrazy. A także — miłość do swoich małych czytelników, znajomość ich psychologii, potrzeb wiekowych, zainteresowań i upodobań. Dmytro Arsenycz w swoich książkach dla dzieci („Leśna wystawa”, „Zgadnij”, „Leszczynowe kolczyki”) nie ucieka się do nudnych sentencji, dokuczliwych pouczeń — maluje im wyraziste, pełne ruchu życie; wolnym, barwnym i prostym językiem opowiada o otaczającym świecie. Trzęsie śniegiem każda gałąź, Gdzie skacze zwinna wiewiórka, Ta sportsmenka ruda Śpieszy do gniazda. Trochę zmarznięte, trochę senne Rozkrzyczały się wrony: — Kra-kra! Śnieg pada z chmur, Wiewiórko, sprzedaj kożuszek! („Wiewiórka i wrony”) Dmytro Arsenycz jest wspaniałym mistrzem liryki miłosnej, o czym świadczy jego zbiór „Najczulsza struna”. Bez wątpienia umiejętność pisania o kobiecie, o uczuciach miłosnych i przeżyciach należy do tych cech, po których wyrabia się opinię o talencie pisarza. Arsenycz pod tym względem występuje jako artysta subtelny i delikatny. W jego wierszach nie znajdzie się ani jednego wersu, który obraziłby estetyczne uczucia czytelników. Pisarz ma wrodzony szlachetny stosunek do kobiety: jest ona najpiękniejszym stworzeniem na ziemi, subtelnym, delikatnym, kruchym: Taki do mnie sen przyszedł w gości, A w tym śnie tak daleka ty… Jakbyś przypłynęła z wysokości, Moja łabędzico, pełna dobroci. Uczucia miłosne D. Arsenycz stara się nie tylko przedstawić, ale i zbadać, przynajmniej dla samego siebie. I nie jest to niemrawe reflektowanie, a dotyk do obnażonego nerwu, który nawet z odległości lat przypomina mu, teraźniejszemu, bolesne straty młodości. Nie mam ani odrobiny zła do źdźbła, ptaszyny, człowieka. Idę przez ten świat tak szczery, aż świecę od wewnątrz, — mówi poeta. I niech będzie błogosławiona twórcza ścieżka Arsenycza w naszej literaturze, oświetlona ciepłem jego duszy i talentu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn