Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Hej, drogi Andrzeju!

Слово Просвіти, №44 за 2018 рік

Walerij HUŻWA „Lider opozycji” — tak nazwał swoją pierwszą książkę. Mogłoby jej nie być albo ujrzałaby światło dzienne w jakiś inny sposób, gdyby jego kolega z roku i przyjaciel Ihor Małyszewski nie przyprowadził długonogiego Andrzeja właśnie do wydawnictwa „Mołodź”. Jeszcze jako studenci mijaliśmy się, i Andrzej, i Ihor byli autorami tekstów do gazetki ściennej „Linopyp”, już nie wspomnę, kto ją tak nazwał, ale była wesoła, dowcipna, bardzo długa, aż dopóki komuś z wykładowców lub — najpewniej — urzędników od oświaty ta gazetka nie wydała się zamachem. Na co? Nikt tego nie powiedział, ale sami wiedzieliśmy, że śmiejemy się z ówczesnego establishmentu, jednowładztwa, jednomyślności, a kierownictwo partyjne postanowiło te wybryki wolnomyślicieli ukrócić. Andrij Kryżaniwski, z natury cięty język i prześmiewca, wybrał gatunek literacki całkiem naturalnie, należało mu na tej drodze jedynie nie stąpać w cudze ślady, stać się twórczą osobowością ze swoim stylem, tematyką. Przyszedł do cechu humorystycznego, aby nie być w nim „jednym z wielu”, i to mu się udało. Trzeba powiedzieć, że wtedy (i do dziś) niezaprzeczalny był autorytet Ostapa Wyszni, jego utwory uważano za klasykę jeszcze za życia mistrza, a kiedy Pawła Mychajłowycza zabrakło, oczywisty okazał się kryzys gatunku. Z czasem hałaśliwe przywództwo w tej dziedzinie przez jakiś czas utrzymywał Pawło Hłazowyj z jego ciągotami do folk-humoru, który brzmiał wtedy chyba nawet z żelazek elektrycznych. Zasady twórcze Andrija Kryżaniwskiego były zupełnie inne — kultywował humor miejski, jeśli chcecie — intelektualny, stał się zauważalną postacią, niepodobną do tradycyjnych ukraińskich humorystów, a przy tym zachowywał w duszy wysoki szacunek i miłość do wielkiego Ostapa Wyszni. Jest w biografii Andrija epizod, o którym sam opowiedział. „To czterdziesty czwarty rok, jeszcze wojna, i Ostap Wysznia wrócił do domu, w istocie, z niebytu. Prześlizgiwałem się w drzwi pod cyfrą „21” śladem nieodpartego kroku Płatona Mykytowycza Woronki, który po szpitalu tymczasowo mieszkał w naszej rodzinie, a z Wysznią serdecznie się zaprzyjaźnił. Mnie, chudego ewakuacyjnego wyrośniętego chłopaka, prowadził do domostwa Wyszni głód, więc śmiesznie mówić o jakimś literackim zainteresowaniu. I choć tutaj też było i zimno, i głodno, ale zawsze dzielił się na pół suchar albo wpadała tabletka sacharyny — amerykańskiego syntetycznego cukru. Ot, „Zenitkę” znałem na pamięć. A jeszcze rozumiałem, może intuicyjnie, że Wysznia — to coś niezwykłego, a co najważniejsze — dobrego. …Pawła Mychajłowycza zabrakło. Lecz bezcenną spuściznę zachowywała Warwara Ołeksijiwna Hubenko-Masluczenko, żona i wybawicielka pisarza, znana aktorka. Za pozwoleniem gospodyni grzebałem w starych teczkach i znalazłem ankietę członka Funduszu Literackiego z 1946 roku. Oczywiście, pierwszy egzemplarz Pawło Mychajłowycz wypełnił jak należy. A na drugim zażartował. „Pochodzenie społeczne: Z cadyków. I z księży. I z papieży rzymskich. Dawny stan: Książę. Miejsce urodzenia: Łóżko. Narodowość: Bez wątpienia, Grek. Przynależność partyjna: Bezpartyjny, ale za. Warunki mieszkaniowe: Bardzo dobrze, kiedy przemywasz z wiadra. Telefon: Bardzo nie. Główne utwory literackie: 1. „Wojna i pokój” Tołstoja. 2. „Eugeniusz Oniegin” Puszkina. 3. „Słowo o rodzonej matce” Rylskiego. 4. Czegoś tam, być może, hapszou”. Nie trzeba szczególnej przenikliwości, aby dostrzec w humoreskach, satyrycznych opowiastkach czy fraszkach i aforyzmach Andrija Kryżaniwskiego wpływ owego czysto wiszniowskiego stylu i uroku, kiedy humor rodzi się spontanicznie, niewymuszenie, jakby przy okazji. Już od pierwszej książki humorysta-poborowy żartuje na poziomie co najmniej majora-weterana gatunku. Oto próbki jego „śrutu” (tak wówczas nazwał ten najbardziej lapidarny podgatunek): „Poetka uroniła łzę w dziesięciotysięcznym nakładzie”. „Samorodny plagiator”. „Wysokopostawiony niskopokłonnik”. „Oprócz futbolu kochał jeszcze życie”. „Nadmiary natury: i głupcy mają zęby mądrości”. A słynne „Czy ryczą woły, gdy hasła są pewne?” Andrija, ówczesna Meduza-Gorgona, czyli cenzura, jakimś cudem „przegapiła”. Nie wiem do dziś, kto z pracowników Głowlitu w 1968 roku krył się za „BF 05494” — tak szyfrowano ten urząd — ale biję mu brawo za zbawienną głupotę. Ten aforyzm zdał egzamin czasu, jest aktualny do dziś, mimo wszystkich zmian ustroju społecznego naszej wielostradalnej Ukrainy. Andrij pracował w redakcji radiowej na zagranicę, w czasopismach „Ranok” i „Ukraina”, a potem w „Witchyznie”, grubym związkowym „organie”. Nie ma dziś tych wydawnictw, spoczęły w Bogu, ściślej mówiąc, wpędzili je, w szczególności „Witchyznę”, do grobu „biznesmeni” od kultury i literatury. Właśnie z „Witchyzny” Kryż udał się na WLC, czyli Wyższe Kursy Literackie do Moskwy, i nie tylko z powodzeniem je ukończył, ale zdołał wydać w „Sowpysie” we własnym tłumaczeniu książkę „Artystyczny gwizd”, występował w słynnym satyrycznym programie telewizyjnym Ołeksandra Iwanowa. Do Moskwy, rosyjskiej (wówczas wszechzwiązkowej) stolicy, literaci z republik mieli wtedy stosunek całkowicie pozytywny, bo książka wydana tam stawała się swego rodzaju indulgencją w oczach miejscowych kulturtregerów. Nie na darmo mówiono: „Jeśli w Moskwie obcinają palce, to w Kijowie rąbią ręce po łokcie”. Chodziło właśnie o literaturę, cenzurę i stosunek do najmniejszych przejawów wolnomyślicielstwa ze strony partyjnych „ideologów” w rodzaju osławionego Skaby na Ukrainie. Starszy kolega Andrija, William Ligostow, któremu przyszło pisać przedmowę do ostatniej książki Kryżaniwskiego, zaznaczał: „Andrij wybrał maskę kogoś w rodzaju niezłośliwego, niewinnego gaduły-bajarza, aktora-dowcipnisia, a jeśli chcecie, to i błazna. I niech was nie szokuje to słowo. Błaznować i bluźnić — to daleko nie to samo. Królom, carom, magnatom błaznowie byli potrzebni, aby nie skwaśnieć zupełnie w niewoli powszechnego podlizywania się, aby od czasu do czasu usłyszeć prawdę. To niełatwy zawód — błazen. Można i order, i nadział ziemi zarobić, można i głowę stracić. Tym bardziej błaznowi przy Systemie. Prawdy ona nigdy nie pragnęła. Ale przynajmniej dla przyzwoitości, dla zachowania dobrej miny przy złej grze, musiała pozwalać czasem choć na półprawdę. Więc główkuj, więc wykręcaj się. Żeby i Systemu nie rozdrażnić zbytnio, i przed ludźmi na głupca nie wyjść. Co prawda, na satyryka czyha tu jedno mało przyjemne niebezpieczeństwo: można zbyt mocno wczuć się w rolę, wtedy maska na śmierć przykleja się do twarzy… Andrij z powodzeniem uniknął tego niebezpieczeństwa… …Bywało, brał się do grania roli najbardziej gorliwego partyjnego lidera… A jednak to raczej była gra, obyczajowa farsa, swoisty profesjonalny zwiad przed lepieniem dopiero co odegranych postaci”. Pozwoliłem sobie na ten długi cytat, bo tu są dokładne i sprawiedliwe słowa oraz rozważania. Dodam tylko, że u etatowych pracowników czasopisma „Witchyzna” i autorów „partyjniactwo” Andrija rzeczywiście odbierano niepoważnie, bo i w tej roli sypał dowcipami na temat kierowniczej i prowadzącej do najbliższego baru siły partii, a kiedy towarzystwo, wytrząsnąwszy z kieszeni wszystkie zapasy gotówki, wciąż nie osiągało pożądanego poziomu komunikacji, partyjny organizator Andrij szedł do sejfu, nazwanego przez niego „żelaznym Feliksem”, i wyciągał stamtąd odrobinę składek partyjnych, grożąc anatemą tym, którzy jutro nie uzupełnią świętości świętości… Andrij — zewnętrznie — z ironią odnosił się do wyróżnień literackich, jednak nagrodę imienia Ostapa Wyszni przyjął jako pożądaną i zasłużoną. Tak właśnie było w rzeczywistości — dawno ugruntował swoją pozycję w gatunku satyryczno-humorystycznym jako osobowość, jego styl był niepowtarzalny i nie poddawał się imitacji ani imitatorom, a to dane jest niewielu w jakiejkolwiek literackiej hipostazie. Nie mogę oprzeć się pokusie, by przytoczyć choć kawałek z jego tekstów. „List otwarty do Michaela Dukakisa” napisany po katastrofie w Czarnobylu, adresat — ówczesny uczestnik wyścigu prezydenckiego w USA. „Piszę do ciebie z nieznanej kwitnącej republiki, która stała się znana całemu cywilizowanemu światu po fajerwerku w Czarnobylu i następnej majowej demonstracji, która zademonstrowała, pomimo radiofobii szwedzkiego radia, ogólnonarodową radość z powodu wkroczenia pokojowego atomu do każdego naszego domu. I tą radością podzieliliśmy się z bratnią Białorusią, wdzięczną Polską, przyjazną Finlandią i nawet trochę uszczknęliśmy tymże panikarzom Szwedom. Tak nasza republika weszła w przebudowę, którą tradycyjnie zobowiązaliśmy się zakończyć jako pierwsi i przedterminowo. Bo jesteśmy pewni tego, że aparat „był, jest i będzie jest”. Zwłaszcza w naszej republice, gdzie przyzwyczaili się dobrze jeść jeszcze przed narodzeniem Chruszczowa. Zwłaszcza siebie nawzajem. Zrozumiałe, Michaelu, że to nasze wewnętrzne sprawy, w które wam nie należy się wtrącać, ponieważ mamy swoje ministerstwo spraw wewnętrznych, które poradzi sobie z nami i bez was”. Lekka, wesoła i pomysłowa natura Andrija towarzyszyła mu przez całe życie i nie rzadko. Ostatniej swojej książki — „Relikty przyszłości” — autor nie zobaczył. Wyszła, kiedy jego, Andrija Kryżaniwskiego, po swojsku Kryża, już nie było — nagle, niespodziewanie, nieodwracalnie. Ale nie na zawsze — on rzeczywiście do dziś jest wśród nas, jego ocalałych kolegów z roku, i tych znacznie młodszych, u których zachowało się poczucie prawdziwego humoru i szacunek do tych, którzy nie tracili go w Systemie, wrogim wobec humoru, i co najmniej ironizowali nad nim oraz jego stróżami. Z uniwersyteckiego wydziału dziennikarstwa, jego absolwentów dalekiego 1959 roku, zaczęli w przyszłości pracować w gatunku satyry i humoru — Wołodja Czepiha, Jurko (Koka) Prokopenko, a już potem dołączył do nich Andrij, i to tak, że jego koledzy z roku z czasem ustąpili mu pierwszeństwa.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn