Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

«Proświta» w kontekście ukraińskich permanentnych odrodzeń

Слово Просвіти, №44 за 2018 рік

Jurij KOWALIW, doktor nauk filologicznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, Kijów Kontynuacja. Pocz. w nr 43 za 2018 r. Dzięki „Proświcie” uformował się nowy typ osobowości, świadomy narodowo, wewnętrznie zdyscyplinowany pasjonat, zdolny do działań kulturotwórczych i narodotwórczych. Charakteryzując ruch narodowy (narodowstwo), w szczególności jego młodsze pokolenie, I. Franko, zaliczając i siebie do niego, podkreślał, że łączyło ono teoretyczną i praktyczną „obronę” praw politycznych i ekonomicznych narodu ukraińskiego, domagało się „w literaturze realnego przedstawienia życia tego ludu i tej inteligencji oraz szerzenia prawdziwej, rozumnej oświaty między ludem a inteligencją”. Koncepcje narodowe (narodowców) zaznaczyły się niemal we wszystkich sferach kultury narodowej i literatury, w szczególności zaktywizowały działalność młodzieży szkolnej, która starała się „być w przyszłości użyteczną dla społeczeństwa” (M. Rudnycki). Z czasem powstało towarzystwo akademickie „Sicz” w Wiedniu, w którym brał udział Marko Czeremszyna (1899—1900), reorganizując je w „Postęp”. Nie wszędzie w Zachodniej Ukrainie narodowcy mogli rozwinąć swoją działalność tak, jak we Lwowie. Na Zakarpaciu zajmowali się głównie problemami językowo-literackimi. Na Bukowinie ich ruch zrealizował się dzięki działalności uczonego, pedagoga, działacza społeczno-politycznego S. Smal-Stockiego, którego wsparła twórcza inteligencja i duchowieństwo. Jako właściciel czerniowieckiej gazety „Bukowyna” proponował obowiązki sekretarza odpowiedzialnego J. Fedkowiczowi i innym, nie ingerując w ich pracę. O. Makowej zreformował wydawnictwo (1895—1897), zwiększył jego częstotliwość, rozszerzył krąg problemów, stworzył dodatek literacki „Niedila”, gdzie czasami drukował artykuły dla chłopów pod pseudonimem Stefan. Moskwofile bojkotowali ukraińską gazetę, traktując ją jako „nieszczęście złowrogie”, nazywali redaktora „najmitą jezuitów, agentem polskiej szlachty”, „żmiją, janczarem, donosicielem, szlagierem”. Na jej łamach często drukowano artykuły literacko-krytyczne i oryginalne utwory Olhy Kobylańskiej, Marka Czeremszyny, Jewhenii Jaroszynskiej, S. Jaryczewskiego, W. Maslaka i in. M. Kociubynski opublikował tu list protestacyjny przeciwko budowie pomnika Katarzyny II na kozackim Kubaniu. I. Franko wyróżnił „Bukowynę” spośród innych wydawnictw. Wspierali ją B. Hrinczenko, M. Łysenko, M. Pawłyk, rodziny Kosaczów i Staryckich i in., czyli czerniowiecka gazeta nabrała znaczenia ogólnoukraińskiego. O. Makowej jako jeden z pierwszych w studium „Pięćdziesięcioletni jubileusz ruskiej publicystyki” przeanalizował ewolucję ukraińskiej prasy w Zachodniej Ukrainie, określając jej trzy etapy: od gazety „Zoria hałyćka” do „Słowa” (1848—61); od wiecu w Haliczu z udziałem M. Drahomanowa i M. Pawłyka do aktywizacji idei narodowej (1861—1873); założenie czasopism („Bukowyna”, „Diło”, „Zoria”), które utwierdzały język ukraiński z jego pisownią fonetyczną oraz literaturę, konsolidowały Ukraińców Galicji i Bukowiny. Na początku lat 90. w gazecie „Zoria” wybuchła dyskusja o wypracowaniu wspólnego języka literackiego mieszkańców Naddnieprza i Galicji przy uznaniu dialektów jako jego źródła. W dyskusji wzięli udział I. Franko, A. Chwańko (A. Krymski), Łosun (I. Werchratski). Szczególnie aktywny był W. Czajczenko (B. Hrinczenko), który w swoich artykułach „Wiersze galicyjskie” (1891), „Nasze życie literackie w 1892 roku” nalegał na integrację (soborowość) języka ukraińskiego, odrzucając sztuczne twory w rodzaju „język bukowińsko-ruski”, „kijowsko-ruski”, „chersońsko-ruski”. I. Franko („Mówimy o wilku — powiedzmy i o wilku”) początkowo sceptycznie odniósł się do rozważań B. Hrinczenki, lecz z czasem uznał ich słuszność. Dopiero w latach 90. „Proświcie” udało się przejść na pisownię fonetyczną przy pisaniu podręczników do nauczania w klasach 1—4 dla Lwowskiego Gimnazjum Akademickiego. „Proświta”, w odróżnieniu od kijowskiej Hromady, skłaniała się ku szerokiemu rozumieniu narodu, uważając, że „dla naszego odrodzenia narodowego musiała czerpać siłę z mas ludu wiejskiego i miejskiego” (K. Łewycki). Musiała bronić przestrzeni ukraińskiej przed moskwofilstwem, hojnie sponsorowanym przez rosyjskie koła, przed koncepcją panslawizmu, którego ideologiem był profesor Uniwersytetu Moskiewskiego M. Pogodin, autor idei „jedności narodu rosyjskiego”, decydującej dla tak zwanego „Towarzystwa im. Kaczkowskiego”, które wydawało czasopisma „Słowo”, „Russkaja rada”, „Nauka”, „Hałyczanyn”, „Russkoje słowo”. Moskwofilstwo ucieleśniało interesy wpływowych kół rosyjskich, lekceważąco odnosiło się do piśmiennictwa narodowego i języka ojczystego, przeciwstawiało im język i literaturę rosyjską, rozpowszechniało sztuczne „jazyczije” — prymitywną kopię języka rosyjskiego, rozcieńczoną dialektem galicyjskim, wciągało ukraińskie siły intelektualne w bezperspektywiczną „wojnę alfabetową”, która maskowała próby sprowadzenia kulturalno-oświatowego oporu ukraiństwa na manowce. Taka praktyka wywołała protest nawet w Rosji, co poświadcza artykuł „Narodowa nietaktowność” (1861) M. Czernyszewskiego. Kulminacją i rozwiązaniem „wojny alfabetowej” była reorientacja czasopisma „Druhowie” z moskwofilskiego „jazyczija” na język żywy pod wpływem trzech listów M. Drahomanowa (1875—1876). Ich autor, obalając artykuł Hałyczanyna (H. Onyszkewycza), radził „związki wyrazowe nasze tworzyć w duchu języka ludowego w miarę możliwości jak najbardziej zrozumiale dla ludu”. Taką tendencję nazwano „drahomanowszczyzną”, traktowano jako „kompleks pozytywnych myśli i poglądów — filozoficznych, politycznych czy społecznych — a raczej ów impuls moralny, owo „obleczenie” duchowej istoty galicyjskiego Rusina, ów piekący wstyd przed samym sobą, który zmuszał ludzi do szukania jakichś nowych dróg”, — tak twierdził I. Franko, zdecydowany w obalaniu szkodliwych żądań moskwofilów. W artykułach „Dwujęzyczność i dwulicowość”, „Idee” i „Ideały” galicyjskiej młodzieży moskwofilskiej” itp. obnażył ich obłudną istotę. Moskwofile, uciekając się do „nieszczęsnej manii — zmieniania swojego języka ojczystego na obcy”, inspirowali „wewnętrzne rozdwojenie” dopiero co przebudzonej świadomości narodowej, oszołomionej iluzorycznymi wyobrażeniami „o rosyjskim raju”, próbowali przeciągnąć do siebie utalentowanych pisarzy. M. Drahomanow odegrał znaczącą rolę w formowaniu nowego typu Ukraińca. Według wyznania Iwana Franki, „żadna partia, żaden z wybitniejszych pisarzy nie uniknął jego wpływu; można powiedzieć, że Drahomanow europeizował galicyjskich Rusinów, przekształcił panujące sentymentalne ukrainofilstwo w świadome swojego dążenia do zdobycia nie tylko narodowych, ale i ogólnoludzkich praw dla narodu ukraińskiego”. Przyczynił się do konceptualizacji świadomości współczesnych, proponując im jasną tezę: „…chcecie stać się europejskim narodem — musicie poznawać narody europejskie i zadbać o to, aby one was poznały. Chcecie niepodległości narodowej i wolnego rozwoju swojej kultury — musicie środkami, przyjętymi u tych narodów, które mogą rozstrzygać te sprawy, pokazać im i dowieść, że należy się wam to prawo”. O. Makowej M. Drahomanow Dzięki M. Drahomanowowi, który starał się ukazać „ukraińskiej literaturze jeden ideał, który postawiłby ją na równi z innymi literaturami Europy” (M. Jewszan), doszło do odgraniczenia się europejsko nastawionej twórczej inteligencji Ukrainy Zachodniej, przede wszystkim galicyjskiej, od „rutentstwa” i moskalofilstwa, które groziły sprowadzeniem jej na bezdroża, co potwierdziła sytuacja kulturalna i literacka na Bukowinie, Zakarpaciu i Łemkowszczyźnie. Zakarpackie, przeważnie klerykalne piśmiennictwo, samozwańczo ogłoszone „karpatoruską” literaturą w systemie „ogólnorosyjskiej literatury”, jest jednym z nieudanych ośrodków ukraińskiego procesu literackiego. Wyczerpująco ten ślepy zaułek reprezentuje twórczość typowego moskalofila O. Pawłowycza, który kształtował się pod wpływem O. Duchnowycza i czeskiego „ruchu szturowskiego”. Większość wierszy napisał lokalną gwarą „po makowickim narzeczu”, „po szaryskim gwarze”, chociaż „rosyjską literaturę uważał za swoją nauczycielkę”. Poeta, myląc określenia „ruski” i „rosyjski”, zaznaczał w „Autobiografii”: „Języka rosyjskiego w szkołach nie uczyłem się nigdzie i nie jestem w stanie poprawnie pisać po rosyjsku, dlatego zajmuję się tylko prostolinijnym wierszowaniem...”. Najbardziej otwarcie pozycję moskalofilską zajmował J. Fencyk, który w artykule „Wielkorusy” twierdził cudzym głosem, że pod etnonimem „ruski” rozumie wszystkich wschodnich Słowian, czyli zademonstrował podstawienie pojęć, bronił fantomowego „języka ugro-ruskiego”, usiłował go „przybliżyć do literackiego języka rosyjskiego”, tak jak i I. Silwaj, występował przeciwko używaniu języka ukraińskiego (D. Danyluk). Moskalofilstwo hamowało i dyskredytowało nie tylko rozwój literatury ukraińskiej na Zakarpaciu, ale także jej poszukiwania gatunkowo-stylistyczne, dlatego system gatunkowy nie był tutaj wystarczająco wypracowany w porównaniu z ukraińskim piśmiennictwem w ogóle. Na przełomie XIX i XX wieku pojawiło się odgałęzienie od „karpatoruskiego” ośrodka na podstawie legendy o istnieniu na Zakarpaciu odrębnego „ugro-ruskiego” narodu, który rzekomo przebywał pod „dobroczynnym” wpływem węgierskim. Zwolennicy takiego poglądu, H. Strypski i S. Bonkalo, próbowali traktować literaturę Zakarpacia jako odrębną, różną od ukraińskiej i rosyjskiej, która rzekomo powstała i może rozwijać się samodzielnie w granicach zamieszkiwania Rusinów na Węgrzech. Poważnych rezultatów w piśmiennictwie ta na wskroś sztuczna tendencja nie dała. W duchowym i intelektualnym życiu Ukrainy Zachodniej dała się we znaki dominacja języka i kultury niemieckiej. Według spostrzeżenia O. Makoweja, „pod wpływem niemieckich rządów [instytucji państwowych — J. K.] i szkół wytworzyły się na Bukowinie takie okoliczności, że cała inteligencja (nawet wołoska) przyjęła język niemiecki za swój — używano go i w rozmowach, i w piśmie”. Nic dziwnego, że J. Fedkowycz, S. Worobkewycz, Jewhenija Jaroszynska, Olha Kobylańska i inni zaczynali swoją twórczość po niemiecku. Przy przyzwoleniu władz austro-węgierskich i z inicjatywy prawosławnych konsystorzy zachęcano do rumunizacji Bukowiny. Tragedię Ukraińców, pozbawionych przestrzeni życiowej oraz „wyższych ideałów” czy to w Austro-Węgrzech, czy to w Imperium Rosyjskim, ujawniono ustami ludowej działaczki Anny z powieści „Przerzutki” Jewheniji Jaroszynskiej: „Już w szkole nie wychowują naszej młodzieży na patriotów, bo to i niemożliwe, gdy jej wychowanie powierzone jest w większości obcym ludziom, którzy wyśmiewają wszystko, co nasze i w ten sposób zaszczepiają w młodych duszach lekceważenie do swojego własnego. Przez takie okoliczności modli się tak wielu naszych do obcych bogów”. W złożonych warunkach historycznych kijowska „Hromada” i lwowska „Proświta” nawiązywały między sobą ścisłe kontakty, swoją działalnością zaświadczyły, że Ukraina, rozdarta przez dwa imperia, pozostaje jednością. Jako jedni z pierwszych zrozumieli to A. Wachnianyn i M. Łysenko, którzy poznali się w 1867 roku we Lwowie. Łączyła ich energetyka słowa T. Szewczenki. Kijowski kompozytor napisał muzykę do „Testamentu”, a lwowianin — do dramatu „Nazar Stodola”. Wydany w Petersburgu „Kobziarz” (1860), który przywiózł jeden z założycieli „Proświty” M. Dymet, stał się książką podręczną Galicjan, przede wszystkim młodzieży. Nieprzypadkowo studenckie towarzystwo, mające nazwę „Hromada”, która współbrzmiała z kijowską organizacją, brało udział w organizacji pierwszej we Lwowie panichidy za spokój duszy T. Szewczenki w prawosławnej kaplicy Trójcy Świętej (11 marca 1865 r.), inicjowało uczczenie pamięci poety w Domu Narodowym (10 marca 1866 r.), gdzie po raz pierwszy wybrzmiał jego „Testament”. W następnym roku nowo sformowana „Proświta”, opierając się na tym doświadczeniu, przeprowadziła w budynku Strzelnicy (obecnie ul. Łysenki 23) koncert szewczenkowski, który stał się tradycyjnym. D. TaniaczKewycz — autor artykułu o „Słowie prawdy dla Dziennika Literackiego o naszym ojcu Tarasie Szewczence” w almanachu „Wieczornice”, korespondował z P. Kuliszem, propagował idee M. Szaszkewycza. Mieszkańcy Naddnieprza w czasach ruiny ukraińskości uświadamiali sobie potrzebę aktywnej współpracy z narodowcami,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn