Strona · s. 4strona oryginału ↗
Ukrainizacja edukacji na Połtawszczyźnie w dobie Ukraińskiej Centralnej Rady (marzec 1917 — kwiecień 1918 r.)
Слово Просвіти, №44 за 2018 рік
Ukrainizacja edukacji na Połtawszczyźnie ożywiła się po ogłoszeniu przez Ukraińską Centralną Radę (UCR) w czerwcu 1917 roku autonomii Ukrainy. Do rewolucji lutowej 1917 roku w ukraińskich guberniach Imperium Rosyjskiego nie było ani jednej ukraińskiej szkoły, a poziom edukacji ludności, zwłaszcza wiejskiej, był niski. Próby wywalczenia nauczania dzieci w języku ojczystym spotykały się z zaciekłym oporem ze strony rosyjskiego samodzierżawia. Dlatego zaraz po obaleniu caratu, nie czekając na pozwolenie Rządu Tymczasowego, z inicjatywy rodziców oraz „Proświt” rozpoczął się żywiołowy proces ukrainizacji edukacji szkolnej, przede wszystkim podstawowej, gdzie przeważnie uczyły się dzieci robotników i chłopów, a nauczycielami byli tacy sami wywodzący się z ludu ludzie, jak i uczniowie. Dążenie rodziców do nauczania swoich dzieci w języku ojczystym wsparli również nauczyciele. 6—8 kwietnia 1917 roku w Połtawie z udziałem działaczy Proświty odbył się powiatowy zjazd nauczycieli, który otworzył przewodniczący powiatowej rady ziemskiej W. Petrasz. Wiodącą ideą pracy zjazdu była ukrainizacja i demokratyzacja szkoły oraz rozszerzenie sieci szkolnej. W uchwałach zjazdu podkreślano: na Ukrainie musi istnieć także narodowa ukraińska szkoła. Delegaci opowiedzieli się za likwidacją instytucji inspektorów szkolnych i stworzeniem w ich miejsce powiatowej rady pedagogicznej złożonej z przedstawicieli nauczycieli, ziemstwa i społeczeństwa, podniesieniem minimalnego wynagrodzenia nauczycieli do 60 rubli miesięcznie, stworzeniem związku zawodowego pracowników oświaty w postaci Związku Nauczycielskiego oraz uzupełnieniem przez nauczycieli biura pedagogicznego gubernialnego ziemstwa, które jednocześnie zobowiązało się przystąpić do wydawania podręczników i pomocy naukowych dla ukraińskich szkół. Z udziałem „Proświt” opracowano program stworzenia szkoły narodowej, który uzyskał aprobatę edukatorów i został zatwierdzony w sierpniu 1917 roku przez drugi Wszechukraiński zjazd nauczycieli. Zgodnie z jego decyzjami w guberniach i powiatach Ukrainy wprowadzono stanowisko komisarzy do spraw edukacji narodowej. Połtawskim gubernialnym komisarzem został działacz „Proświty”, publicysta i pedagog Wiktor Andrijewski. Przejście na ukraiński język nauczania z powodzeniem realizowano w powiecie połtawskim, hadziackim, mirhorodzkim i innych powiatach guberni. Tworzenie systemu ukraińskiej edukacji odbywało się w dwóch kierunkach: pełna lub częściowa (poprzez wprowadzenie przedmiotów ukrainoznawczych) ukrainizacja istniejących szkół; otwierano nowe szkoły z ukraińskim językiem nauczania. Rozwiązywano ten problem w trudnych warunkach: nie było podręczników i pomocy naukowych, programów nauczania i pomocy wizualnych. A jednak ukrainizacja edukacji szkolnej przynosiła swoje skutki. W Połtawie i powiecie połtawskim do końca 1917 roku ukrainizowano wszystkie 12 wyższych szkół podstawowych, w hadziackim — wszystkie cztery. Charakteryzując stan edukacji narodowej, Wiktor Andrijewski w liście do sekretarza do spraw edukacji Sekretariatu Generalnego Ukrainy Iwana Steszenki pisał, że ukrainizacja szkół w guberni znajduje się „w gorszym stanie, niż mogłaby być”, chociaż ogólnie był zadowolony z jej przebiegu. Wszystkie ziemstwa powiatowe, oprócz perejasławskiego, aktywnie wspierały ten proces. Decydującą rolę w rozwoju narodowej sieci szkolnej odegrały towarzystwa „Proświty”. To właśnie one w większości przypadków występowały jako inicjatorzy tworzenia ukraińskich szkół i gimnazjów. Pociąg ludu, zwłaszcza chłopstwa, do wiedzy był tak wielki, że organy samorządu lokalnego z braku środków nie mogły zaspokoić wszystkich próśb, które napływały ze wsi, o rozszerzenie istniejącej sieci szkolnej. W ciągu 1917 roku do Połtawskiego gubernialnego ziemstwa wpłynęło ponad 40 żądań o otwarcie ukraińskich gimnazjów we wsiach, przy czym zgromadzenia wiejskie przekazywały ziemię pod zabudowę bezpłatnie i brały na siebie ich utrzymanie. Do Mirhorodzkiego powiatowego ziemstwa wpłynęło 9 wniosków o otwarcie nowych wyższych szkół podstawowych i szkół zawodowych, ale do początku roku szkolnego otwarto tylko cztery. Jesienią 1917 roku w powiecie zinkiwskim od razu otwarto sześć jednoklasowych (w 1918 roku stały się dwuklasowymi) szkół podstawowych w Birkach, Hruniu, Wełykich Budyszczach, Kowaliwce, Komyszach i Kuzemynie. Społeczności wiejskie wydzieliły dla nich po 1—2 dziesięciny ziemi. Ogółem zaś w ciągu lata 1917 roku — kwietnia 1918 roku na Połtawszczyźnie otwarto 69 wyższych szkół podstawowych, z których zdecydowana większość była z ukraińskim językiem nauczania. Tworzenie systemu ukraińskiej edukacji narodowej odbywało się w trudnych warunkach: brakowało podręczników i pomocy naukowych, programów nauczania i pomocy wizualnych, a także nauczycieli świadomych narodowo lub przynajmniej takich, którzy biegle władali językiem ukraińskim. Często pomieszczenia szkolne cierpiały z powodu rewolucyjnego nieładu, zamieniały się w sale na wiece polityczne i zgromadzenia. A jesienią 1917 roku wydarzyło się jeszcze kilka nie mniej ważnych wydarzeń. Ukraiński patriota, działacz Proświty i działacz społeczny Ołeksandr Awgustynowycz Łewycki (1872—1947) pod koniec września objął stanowisko dyrektora Połtawskiego Instytutu Nauczycielskiego. O tym w artykule „Ukraiński instytut pedagogiczny — pierwsza placówka wyższej edukacji w Połtawie” (czasopismo „Postmetodyka”) informuje kandydat nauk geograficznych, kierownik katedry geografii i krajoznawstwa Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Łeonid Buława. Temat rozwoju instytutu za czasów Ołeksandra Łewyckiego pan Łeonid wraz z kolegą-naukowcem O. M. Maszczenką naświetla również w artykule „Połtawski instytut nauczycielski i Anton Semenowycz Makarenko w 1917 roku”. Cytuję: „Ołeksandr Awgustynowycz Łewycki — doświadczony organizator edukacji (do połowy września pracował jako dyrektor Taganroskiej szkoły handlowej), jeszcze 28.07.1917 poprosił kuratora Kijowskiego okręgu szkolnego o skierowanie go do pracy w placówce oświatowej, gdzie nauczanie będzie prowadzone w języku ukraińskim. Zaproponowano mu objęcie stanowiska dyrektora Połtawskiego Instytutu Nauczycielskiego. Ale trzeba było doczekać się zatwierdzenia w Ministerstwie Edukacji rządu Rosji, do której wtedy”
formalnie wchodziła Ukraina. Jak potem się wyjaśniło, nakaz ministerstwa o mianowaniu został podpisany 16.09.1917 r. O. A. Lewycki pisał do kuratora 20.09.1917 r.: „Przyjęcie słuchaczy zostało dokonane, ale nie ma komu uczyć, bo połowa nauczycieli-wielkorusów została już przeniesiona do innych instytutów”. O. A. Lewycki jednocześnie wykładał pedagogikę oraz język ukraiński wraz z jego metodyką. Leonid Buława w tym artykule publikuje wspomnienie wybitnego pedagoga Hryhorija Waszczenki: „Ołeksandr Awgustynowycz Lewycki szybko przekształcił instytut w prawdziwą ukraińską szkołę. Powołał do instytutu ukraińskich pedagogów, a wśród nich W. Szczepotjewa, później znanego naukowca, literaturoznawcę i etnografa. Kierowanie szkołą ćwiczeń powierzył F. Poszywajle, który potem stał się znany jako dobry metodyk. Z pedagogów, którzy pracowali w instytucie wcześniej, pozostało niewielu, ale był wśród nich Łysohorski, zagorzały ukrainożerca, który umiejętnie ukrywał swoje nastroje”. 18 września wreszcie połtawska „Proświta” została oficjalnie zarejestrowana pod nazwą „Ukraińskie Towarzystwo „Proświta” w Połtawie”. A 9 października Ołeksandra Lewyckiego wybrano na przewodniczącego organizacji. Poprzednik Hryćko Kowalenko koncentruje się na działalności wydawniczej. Oświeceniowiec Ołeksandr Awgustowycz Lewycki to znacząca postać w historii „Proświty”. Urodził się 17 marca 1872 roku w miasteczku Dasziw na Kijowszczyźnie w wielodzietnej rodzinie księdza. Domostwo Lewyckich jednocześnie było pomieszczeniem szkoły początkowej, dziewięcioro dzieci ojca Awgustyna od dzieciństwa było zaznajomionych z pedagogiką szkoły niższego szczebla tamtej epoki. W 1881 roku wstępuje do Kijowskiego Drugiego Gimnazjum, po ukończeniu czterech klas zdaje egzaminy konkursowe do Kolegium Pawła Gałagana. Uczy się niemieckiego, francuskiego, języków starożytnych, poza programem studiował zakazane patriotyczne wiersze Tarasa Szewczenki. Bierze udział w tajnych zebraniach uczniowskich, staje się świadkiem rozpraw z uczestnikami studenckich zamieszek po reakcyjnym statucie uniwersyteckim cara Aleksandra III w 1884 roku. Ukończywszy w 1890 roku Kolegium Pawła Gałagana, wstępuje na Uniwersytet Odeski na wydział historyczno-filologiczny. Na trzecim roku studiów złożył do obrony kandydackiej temat o złotym wieku literatury polskiej (XVI wiek). Praca oceniona na „celująco”. Lewyckiego pozostawiają na uczelni w celu przygotowania do katedry profesorskiej. Lecz dla pracy w szkole ludowej odmówił. Przez ponad 50 lat działalności pedagogicznej na rok 1936 pracował w 24 placówkach oświatowych. W latach 1896—1898 pracuje w ziemskiej ludowej czteroklasowej szkole we wsi Rybci na Połtawszczyźnie. Organizuje szkołę wieczorową dla wiejskiej młodzieży i kółko literackie. Z tego powodu wybuchł konflikt z ziemianinem Wołkowem, który zaproponował wybór: dobrowolnie opuścić wieś albo znaleźć się pod nadzorem żandarmów za „podburzanie chłopów przeciwko szanowanemu przez wszystkich właścicielowi ziemskiemu”. Musiał przeprowadzić się na Kubań. Tam obejmuje stanowisko inspektora szkół ludowych okręgu oświatowego Armawir. Bierze pod opiekę „nieprawomyślnych” uczniów i wygnanych seminarzystów, którzy również wtedy mieszkali na Kubaniu. Wśród nich Symon Petlura. W 1902 roku ten zwrócił się z prośbą o przyznanie stanowiska nauczyciela. Lewycki, choć nie miał wakatów, rekomendował Petlurę jako kandydata miejskiej radzie nauczycielskiej. Symona Petlurę mianowano w 1902 roku pomocnikiem nauczyciela w piątej szkole katerynodarskiej. Prawie corocznie od 1902 do 1925 roku występuje jako praktyk językowy na kursach nauczycielskich Hryhorij Waszczenko Krasnodaru, Połtawy, Żytomierza, Czernihowa, Hajsyna, Tulczyna, Korostenia i innych. W 1907 i 1910 roku odwiedził Niemcy, w szczególności instytucje naukowe Berlina, Mannheim, Drezna, Monachium. Podróż dała możliwość wprowadzania w Ojczyźnie najnowszych niemieckich metodyk pedagogicznych. A także zajmował się zbiórką funduszy na naukę biednych dzieci, organizował biblioteki, zjazdy wiejskich członków towarzystw pedagogicznych. W 1908 roku Ołeksandr Lewycki dołącza do Kijowskiej Miejskiej „Proświty”, stając na czele jej komisji szkolno-wykładowej przy Kijowskim Towarzystwie „Proświta”. Swobodne władanie językami obcymi pozwoliło zajmować się działalnością translatorską. Udany był przekład powieści Émile'a Zoli „Germinal” (doczekał się trzech wydań w latach 1926—1931). Materiały usystematyzował Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Źródła: Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w pierwszym roku Rewolucji Ukraińskiej. Epoka Centralnej Rady (marzec 1917—kwiecień 1918 r.) — Połtawa: ASMI, 2007. Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w ogniu Rewolucji Ukraińskiej (1917—21 r.) — Połtawa, wydawca Szewczenko R.W., 2014. Zespół autorów, Bławacki S., Pusieplina N., ODTRK „Łtawa” / film historyczno-dokumentalny „Bojownicy o niepodległość. Hryhorij Waszczenko”, 2014, tryb dostępu http://www.ltava.poltava.ua/poborny-ky?nezalezhnosti/2/ Waszczenko Hryhorij. Utwory. [T. 6]. Wspomnienia. Artykuły / Hryhorij Waszczenko; Ogólnoukraińskie Towarzystwo Pedagogiczne im. Hryhorija Waszczenki. — Kijów: Szkolar, 2006. Zespół autorów, Wikipedia Hryhorij Hryhorowycz Waszczenko. Pustowit T. Wiktor Andrijewski — wybitny kronikarz epoki Ukraińskiej Republiki Ludowej // Zoria Połtawszczyny, oficjalna strona gazety, 25.08.2016., tryb dostępu http://www.old.zorya.polta-va.ua/2016/08/25/viktor?andriyevsky-j?vydatnyj?diyach?i?litopysets?doby?ukrayinskoyi?narodnoyi?respubliky/ Zespół autorów, Bławacki S., Rewehuk W.Ja., ODTRK „Łtawa” / film historyczno-dokumentalny „Bojownicy o niepodległość. Iwan Steszenko”, 2014, tryb dostępu https://www.youtube.com/watch?v=tGKwvPpe?NM Zespół autorów, „Historia Połtawy” (strona Borysa Tristanowa), — Steszenko Iwan Matwijowycz, tryb dostępu http://histpol.pl.ua/ru/poltav-skij?rodoslov/alfavitnyj?ukazatel?rodov/spisok?rodov?l?id=3017 L. M. Buława, S. M. Szewczuk, O. M. Maszczenko. Edukacja geograficzna w kontekście historii Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. G. Korolenki (1914—2014 lata): Monografia. — Połtawa, PNPU imienia W. G. Korolenki, 2014. L. M. Buława, O. M. Maszczenko. Połtawski Instytut Nauczycielski i Anton Semenowycz Makarenko w 1917 roku — Połtawa, PNPU im. W.G. Korolenki, 2014. Zespół autorów, Historia Połtawskiego Pedagogicznego — od początków do międzynarodowego uznania, Połtawa, PNPU imienia W. G. Korolenki, s. 1—5, tryb dostępu http://www.logos.biz.ua/proj/korolenka/pdf/008.pdf L. M. Buława, O. M. Maszczenko. Ukraiński Instytut Pedagogiczny – pierwsza uczelnia wyższa w Połtawie — Połtawa, PNPU imienia W. G. Korolenki, 2014. Zespół autorów, Bławacki S., Pustowit T. P., ODTRK „Łtawa” / film historyczno-dokumentalny „Bojownicy o niepodległość. Ołeksandr Lewycki”, 2014, tryb dostępu http://www.ltava.poltava.ua/poborny-ky?nezalezhnosti/7/ Pustowit T. P. To był prawdziwy ukraiński patriota, człowiek z gruntownym wykształceniem (Ołeksandr Awgustowycz Lewycki) // Historia Połtawskiego Instytutu Pedagogicznego w osobach. — Połtawa: ASMI, 2004. Zespół autorów, Wikipedia Ołeksandr Awgustowycz Lewycki.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
