Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

„Proświta” Kijowszczyzny: zahartowane tradycją walki

Слово Просвіти, №44 за 2018 рік

Jewhen BUKET, przewodniczący Kijowskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Ciąg dalszy. Pocz. w nr 43 z 2018 r. Za władzy radzieckiej Po przyjściu bolszewików „Proświta” czuła się bardzo niepewnie z powodu niepewności stosunku do niej organów władzy radzieckiej oraz początku represji wobec innych podobnych towarzystw. Jednak ze względu na masowość Towarzystwa bolszewicy nie zaryzykowali od razu jego zniszczenia. W 1920 roku rozpoczął się proces „radziecyzacji” „Proświt”. 12 lipca 1920 r. Biuro Polityczne KC KP(b)U przyjęło uchwałę „O „Proświtach”, w której stawiano zadanie ich „upaństwowienia” poprzez przyjęcie nowych Statutów, a w razie niemożności osiągnięcia tego — likwidacji. Według nowego Statutu — celem działalności towarzystwa „Proświta” było „poprzez szeroką pracę kulturalno-oświatową wśród ludności szerzyć kulturę socjalistyczną na fundamentach szerokiej samorządności mas pracujących Ukrainy”. W sprawie dotyczącej działalności „Proświty” w wołosti obuchowskiej, która przechowywana jest w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego, znajduje się dokument przewodni do „wzorcowego Statutu” z podpisem ludowego komisarza oświaty Hryhorija Hrynki, adresowany do „wszystkich gubernialnych wydziałów oświaty”. W nim proponowano podjąć środki, aby: „1. Zorganizować działalność towarzystw „Proświta” zgodnie z dostarczonym wzorcowym Statutem, wszystkim zapewnić pełne utrzymanie państwowe. 2. Wnieść całkowicie nowe „Proświty” do sieci państwowych instytucji kulturalno-oświatowych i zapewnić pełne utrzymanie państwowe. 3. „Proświty”, które uparcie będą stały na drodze kontrrewolucji i bojowego nacjonalizmu, nie poddając się wpływom wydziałów oświaty, należy stopniowo, ale zdecydowanie likwidować. 4. Zadbać, aby w każdej „Proświcie” byli ludzie o trwałych poglądach proletariackich, pod których nadzorem i wpływem prowadzona byłaby praca „Proświt” i zbliżanie „Proświt” do wydziałów oświaty”. „Proświty”, które zgadzały się na warunki władzy, widziały w nich możliwość pomocy narodowi ukraińskiemu w rozwoju kulturalnym i duchowym. W powiecie taraszczańskim Polityczna Oświata prowadziła rejestrację „Proświt” oraz kółek kulturalno-oświatowych, aktywnie z nimi współpracując. Szczególnie aktywnie „Proświty” prowadziły pracę nad rozwojem oświaty, w szczególności pozaszkolnej, w powiecie kijowskim. W guberni kijowskiej na 1 kwietnia 1921 roku „zproletaryzowano” 21 „Proświt” w powiecie radomyskim, 24 — w białocerkiewskim, 30 — w skwirskim, 40 — w berdyczowskim, 7 — w kijowskim, 19 — w umańskim, 12 — w taraszczańskim, 72 — w zwinogródzkim. Zachowała się statystyka liczby „Proświt” według wołosti powiatu perejasławskiego guberni połtawskiej. W wołosti demiańskiej z dwóch działających była jedna „proletariacka”, w studenkiewskiej — z 7 — 2, w pomokelskiej — z 2 — 1, w paszańskiej — z 3 — 2, w berezańskiej — z 3 — 1, w lechniewskiej — z 4 — 1, w skopeckiej — z 4 — 1. W wołostiach perejasławskiej (5 „Proświt”), erkiewieckiej (4), chociewskiej (4), boryspolskiej (1), iwaniewskiej (1), rogoziewskiej (2), worońkiewskiej (2), wojtowskiej (3), baryszewskiej (4) nie było ani jednej organizacji proświatowej, która przeszła na nowy radziecki Statut. Towarzystwa „Proświta” Kijowszczyzny nakreśliły szeroki plan działalności: zaprosiły instruktorów do organizacji chórów ludowych, urządzania spektakli we wsiach, domów ludowych, muzeów itp. Jednak całkowicie przebudować charakter działalności towarzystw „Proświta” władzy radzieckiej tak i nie udało się. Nadal ciążyły one ku tradycjom zapoczątkowanym przez kijowską „Proświtę” w 1906 roku, jakościowo i ilościowo kontynuowanym w dobie walk wyzwoleńczych. W 1921 roku wybitny kompozytor i działacz społeczny Kyryło Hryhorowycz Stecenko zwołał okręgowy zjazd „Proświt” Fastowszczyzny, na którym omawiano kwestie organizacji pracy proświatowej na wzór działalności Towarzystwa „Proświta” w Wepryku. A pod koniec kwietnia 1922 roku aktywny udział w organizacji pogrzebu K. Stecenki w Wepryku wzięły towarzystwa „Proświta”: Wepryckie (przedstawiciele — Hrycaj i Hrycajenko) oraz Kozyczańskie (przewodniczący — ksiądz Borczenko). W okręgu kijowskim w 1922 roku było 176 „Proświt” i 24 chaty-czytelnie, a w 1923 — odpowiednio 73 i 26. Zgodnie z przewidywaniami, władza radziecka uciekła się do zamykania „Proświt”, motywując to tym, że były one ogniskami burżuazyjnego nacjonalizmu. Już do 1925 roku wszystkie „Proświty” na Kijowszczyźnie zostały albo zlikwidowane, albo przekształcone w kluby fabryczno-zakładowe, domy wiejskie, kursy likwidacji analfabetyzmu, szkoły wieczorowe, domy ludowe, chaty-czytelnie. Miejscami towarzystwo przeszło do podziemia. Dowiadujemy się o tym z akt karnych represjonowanych w latach 30. byłych członków Towarzystwa. De facto cały ruch antyradziecki w latach 1920—1930 był podsycany ideami proświatowymi, literaturą, którą przechowywali w domach i rozpowszechniali proświatowcy. „Proświta” na Kijowszczyźnie podczas okupacji hitlerowskiej Nic więc dziwnego, że od początku wojny niemiecko-radzieckiej, w 1941 roku, na okupowanych terytoriach zaczęli gromadzić się entuzjaści ze środowiska ukraińskiej inteligencji. Na ziemiach wyczerpanych kolektywizacją, Hołodomorem i stalinowskimi represjami w pierwszych dniach po przybyciu armii Wehrmachtu tliła się nadzieja na przywrócenie normalnego życia, szc- Jednym z pierwszych podczas hitlerowskiej okupacji Ukrainy wznowiło swoją działalność towarzystwo „Proświta”. W rejonie taraszczańskim „Proświta” została odrodzona w 20-tych dniach listopada 1941 roku wysiłkami nauczycieli i duchowieństwa. Dmytro Wołyneć w lokalnej gazecie „Widrodżennia” (nr 26 z 21 grudnia 1941 roku) pisał: „Wielkie nadzieje na zjednoczenie narodu pokładamy w pracy kulturalno-oświatowej, którą obecnie już rozpoczęła „Proświta” także w naszym rejonie taraszczańskim. Tak w s. Łukjaniwce ta organizacja już teraz rozwinęła szeroką pracę masowo-kulturalną. Chór pod kierownictwem księdza Kułykiwskiego wyuczył szereg ukraińskich pieśni, przygotowywana jest sztuka z życia Ukraińców. We wsi w najbliższym czasie zostanie również wygłoszony referat o sławnej przeszłości naszego kraju. Ta, na pierwszy rzut oka, nieznaczna i codzienna praca w rzeczywistości obecnie ma taką wagę, której znaczenie trudno przecenić. Przed ukraińską inteligencją stoją zaszczytne i odpowiedzialne zadania — stanąć na czele szerokich mas ukraińskich w ich ruchu naprzód, skrupulatnie i codziennie podnosić ich świadomość narodową, wykuwać prawdziwych patriotów swojej Ukrainy. Bez urzeczywistnienia tego odrodzenie narodu pozostanie pustą frazą. Albo zdołamy, zbierając siły, wcielić te zadania w życie — i wtedy znów powróci dawna sława Ukrainy, albo tego nie zrealizujemy — i wtedy Ukraina pozostanie na pastwę losu”. Mniej więcej w tym samym czasie została częściowo odnowiona sieć proświatowa na Boryspolszczyźnie. Gazeta rejonowa „Ukrajinśke żyttia” okresowo drukowała materiały o pracy towarzystwa. Zapoczątkowano „Proświty” w Boryspolu, Woronkiwie i Hnidyni. Na zgrupowanych zebraniach nauczycielskich, które odbyły się 15 listopada 1941 roku, rozpatrzono kwestię organizacji towarzystw „Proświta” we wszystkich wsiach rejonu boryspolskiego. Ta sprawa została powierzona aktywowi nauczycieli. Na wiejskich zebraniach proświatowców planowano wybrać delegatów „na konferencję rejonową w celu wybrania Rady Rejonowej towarzystwa „Proświta” („Ukrajinśke żyttia”, nr 13 z 21 listopada 1941 roku). Przy boryspolskim towarzystwie „Proświta” działała kapela bandurzystów pod kierownictwem S. M. Jaciuty, która wszędzie zbierała pełne sale, a przy woronkiwskiej „Proświcie” pracowały kółka śpiewacze, muzyczne i dramatyczne oraz organizacja kulturalno-fizyczna i młodzieżowa „Sicz”. W 1942 roku okupanci rozstrzelali kierownika boryspolskiej „Proświty” Jakiwa Wakułowycza Kołosa i działalność „Proświt” w rejonie przerwano. Na szerokoformatową współpracę z władzą okupacyjną poszła utworzona 1 października 1941 roku fastowska „Proświta”. Pozwoliło jej to legalnie istnieć do 1943 roku. Organizacją kierował miejscowy nauczyciel, członek OUN(m) Ołeksandr Cymbał. Gazety Komisariatu Rzeszy Ukraina regularnie informowały czytelników o działalności fastowskiej „Proświty”: „Ta placówka kulturalna w niedługim czasie w pełni się usprawiedliwiła. „Proświta” zorganizowała kółka: dramatyczne, chóralne, muzyczne, artystyczne, sportowe, orkiestrę dętą, w których bierze udział ponad 150 osób. Wielką pracę wykonało kółko artystyczne. W wielu instytucjach rejonowych można zobaczyć jego pracę: obrazy artystyczne, portrety, w szczególności piękne ozdobienie Soboru, malowanie ikon itp.” („Nowe ukrajinśke słowo”, nr 92 z 24 kwietnia 1942 roku). „Teatr im. Stecenki jest przepełniony ludźmi, którzy po pracy przyszli tutaj odpocząć. Dzisiaj koncert. Fastowska „Proświta”, która jednoczy do 200 Ukraińców, na czele z panem Oł. Cymbałem, rozumie, że w czasie wielkiej odbudowy i praca kulturalna musi stać na wysokim poziomie. Pod kierownictwem „Proświty” w Fastowie pracuje teatr zawodowy (kierownik artystyczny p. Semeniw), w repertuarze którego jest „Stepowyj hist” B. Hrinczenki, „Chmara” W. Suchodolśkoho i inne. Istnieje także amatorski ukraiński teatr dramatyczny pod kierownictwem p. Hajduka. Jest także teatr dziecięcy z sekcjami chóralną, choreograficzną i dramatyczną. Tutaj często dzieci od 4 do 12 lat występują z deklamacją utworów Szewczenki, Ołesia, dają przedstawienia dziecięce, które mają wielki sukces u widzów. Przy „Proświcie” istnieje orkiestra dęta oraz chór, którymi kieruje p. Hołowko. „Proświta”, budując swoją pracę w porozumieniu z władzą niemiecką, pomaga naszym wyzwolicielom wszystkimi siłami. Urządza specjalne koncerty, przedstawienia dla niemieckich żołnierzy. Niedawno „Proświta” wniosła około 10 tysięcy karbowańców, uzyskanych za przedstawienia, na korzyść niemieckiego Czerwonego Krzyża. Władza miejscowa wychodzi naprzeciw „Proświcie”. Teraz stało się możliwe w Fastowie utworzenie przedszkola dla 120 dzieci robotników. Otwarto kursy języka niemieckiego oraz kursy przygotowawcze do wstępu na uczelnie. Przy zakładzie im. Hruszewśkoho zorganizowano szkołę rzemieślniczą. Wychowaniu młodzieży w „Proświcie”, która rozwinęła swoją pracę także we wsiach, poświęca się wiele uwagi. Tą kwestią zajmuje się szczególnie dużo nauczycielka p. J. K. Towstyk. Wszyscy z dumą mogą pochwalić się, że rośnie u nich zdolny młody kompozytor Anatolij Harczynśkyj, młoda uczennica-artystka Kuć. Pannę Ninę Petrunśką, która jedzie uczyć się do konserwatorium, „Proświta” zabezpieczyła”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn