Bohdan Tomenczuk
Iwan Juszczuk, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy
Dmytro Pylypczuk
Tłumaczenie maszynowe
Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka jest oficjalnie obchodzony na Ukrainie od 9 listopada 1997 roku dzięki inicjatywie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Państwo i język. Jednolity wspólny język konsoliduje społeczeństwo, sprzyja jego politycznemu, kulturalnemu i gospodarczemu rozwojowi. Jednolity język w państwie to nie kaprys jakiejś grupy ludności, a potężny cywilizacyjny instrument intelektualnego postępu całego społeczeństwa. Rozumiały to i rozumieją państwa, które wyszły na czołowe pozycje na świecie. We Francji pod koniec XVIII wieku „jeszcze całe sześć milionów Francuzów (z 25 milionów) nie znało języka francuskiego i mniej więcej tyle samo nie mogło prowadzić spójnej rozmowy (do tej liczby wchodziło 4—5 milionów nie-Francuzów)”, czyli połowa ludności nie władała językiem swojego kraju. W departamentach przygranicznych ludność rozmawiała w językach niemieckim, włoskim lub hiszpańskim, w zależności od departamentu (Doza A. Istorija francuzskogo jazyka. Pier. s franc. — M.: Izd-wo inostr. lit., 1956. — S. 434). Ale dzięki konsekwentnej polityce językowej państwa język francuski w ciągu XIX wieku utwierdził się jako jedyny na całym terytorium państwa i we wszystkich sferach życia społecznego. Skutki — konsolidacja społeczeństwa oraz duchowy i gospodarczy wzrost Francji, jej wysokie osiągnięcia w nauce, kulturze i, ostatecznie, w gospodarce. I teraz, jak wiadomo, państwo francuskie nie jest obojętne na problemy językowe: w ustawie o używaniu języka francuskiego, przyjętej przez Zgromadzenie Narodowe i Senat Francji 4 sierpnia 1994 roku, nie tylko ogłoszono, że „język francuski jako państwowy, zgodnie z Konstytucją, jest ważną częścią składową odrębności i dziedzictwa narodowego Francji”, ale także ustanowiono surowe sankcje za ignorowanie go na terytorium państwa. Kiedy Włochy w 1861 roku uzyskały niepodległość, język włoski ledwo wegetował: z ponad 25 mln ludności Włoch tylko 600 tys. (mniej niż 2,5%) władało językiem włoskim, reszta rozmawiała po niemiecku, francusku, dialektami. Przy czym z tych 600 tys. przeważająca większość — 400 tys. — była skoncentrowana w Toskanii, i tylko 70 tys. — w stolicy kraju Rzymie. „Włochy stworzono, teraz trzeba stworzyć Włochów”, — wyciąga wniosek jeden z przywódców walki narodowowyzwoleńczej. I na polecenie włoskiego rządu znany pisarz Alessandro Manzoni opracowuje program utwierdzenia języka włoskiego wśród ludności Włoch. „W ślad za jednością zarządu, sił zbrojnych i praw jedność języka w największym stopniu sprzyja temu, aby uczynić jedność narodu odczuwalną, trwałą i dobroczynną”, — pisał A. Manzoni (Kasatkin A.A. Oczerki istorii litieraturnogo italjanskogo jazyka XV-XX ww. — Leningrad: Izd-wo LGU, 1976. — S. 129-130). Wdrożenie tego programu dało możliwość skonsolidowania ludności Włoch w jedno dynamiczne włoskie społeczeństwo, które teraz odgrywa nie ostatnią rolę na świecie. Feudalnie rozdrobnione Niemcy zaczęły nabierać potęgi, kiedy, zjednoczywszy się w jedno imperium, nad wielością niemieckich dialektów postawiły jednolity język, opracowany przez Marcina Lutra w jego przekładzie Biblii. Jak pisał niemiecki filozof końca XVIII — początku XIX wieku Johann Gottlieb Fichte, „ci, którzy komunikują się w jednym języku, są powiązani ze sobą wielością niewidzialnych nici samą naturą, na długo przed jakąkolwiek ludzką sztuką; oni rozumieją się nawzajem i są zdolni osiągać jeszcze jaśniejsze wzajemne zrozumienie, oni mają być razem i ze swojej natury są jedną niepodzielną całością”. Kiedy zjednoczyciel Niemiec Otto von Bismarck mówił, że „wojny wygrywają nie generałowie, wojny wygrywają szkolni nauczyciele i proboszczowie”, to bez wątpienia miał na myśli także to, że właśnie te kategorie ludzi utwierdzały jednolity literacki język niemiecki w zjednoczonych Niemczech. Żydzi odrodzenie utraconego prawie dwa tysiące lat temu własnego państwa ściśle powiązali z odrodzeniem swojego dawnego języka hebrajskiego. Do nauki hebrajskiego stworzono sieć kursów dziennych i wieczorowych, wydawano odpowiednią literaturę, specjalne gazety. W nauce hebrajskiego pomagała też armia: młodzi ludzie, którzy nie zdążyli dobrze opanować go przed mobilizacją, przechodzili 180-godzinny kurs nauki języka podczas służby wojskowej (Iwrit — jazyk wozrożdjennyj.// Sbornik statiej. — Ijerusalim: Biblioteka Alija, 1990. — S. 62—63). Dzisiaj w Izraelu prawdopodobnie nie ma takiego człowieka, który nie władałby hebrajskim, choć ten język jeszcze pół wieku temu był martwy. I dzięki temu, a nie tylko swoim kapitałom i religii, Izrael stał się znaczącą potęgą świata. I jeszcze jeden wymowny przykład, jak wysokouprzemysłowiony kraj, istnieniu języka którego absolutnie nic nie zagraża, odnosi się do tego bodaj największego narodowego bogactwa. „Prawdopodobnie, — pisze badacz, — w żadnym z rozwiniętych krajów kapitalistycznych rząd nie poświęca kwestiom językowym tak wielkiej uwagi, jak w Japonii” (Alpatow W.M. Japonija: Jazyk i obszczestwo. — M.: Nauka, 1988. — S. 95). Tutaj dla zapewnienia wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka japońskiego stworzono cały szereg instytucji państwowych, najważniejsze z których to Państwowy Instytut Języka Japońskiego, podległy ministerstwu edukacji, oraz Instytut Kultury Radia i Telewizji, należący do państwowej kompanii radiowo-telewizyjnej. Są one obdarzone prawami ustawodawczymi w zakresie określania norm językowych w granicach swojej sfery, prowadzą stałe monitorowanie pojawiania się nowych słów i wydają ich rejestry. Sporządzono listy „istnienia językowego” typowego urzędnika, typowej gospodyni domowej itp. Państwo utwierdza jednolity język w kraju, dba o jego normalne funkcjonowanie we wszystkich sferach życia społecznego i, co za tym idzie, o naturalny rozwój go zgodnie z potrzebami społeczeństwa. Zakończenie na str. 2. ILKO KOŁODIJ. SERHIJ MAHERA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Język ukraiński — państwowy», s. 1
Zakończenie. Pocz. na str. 1. Język ukraiński na przestrzeni wieków. Jedyny język na terytorium Ukrainy kształtował się przez wieki. Do tego naszych przodków zmuszały zagrożenia zewnętrzne: Goci w II—IV wieku (powstał Związek Antów), najazdy Awarów (zaczęło formować się państwo z centrum w Kijowie). Jednak językowa konsolidacja Ukraińców w dawnej Rusi-Ukrainie została przerwana najazdem mongolsko-tatarskim w 1240 roku. Jak mawiał znany rosyjski historyk W. J. Kluczewski, cytowany przez N. Połońską-Wasylenko w jej „Historii Ukrainy” (t. I): „Wyobraźcie sobie, że Kijów nie zostałby zdobyty i zniszczony przez Tatarów… Kijów pozostałby stolicą pierwszego wielkiego państwa ruskiego… Językiem urzędowym stałaby się nie mieszanka języka starosłowiańskiego i fińskiego, a słowiańsko-ukraiński”. Język ukraiński, a dokładniej — gwara szlachty wołyńskiej, był językiem państwowym w Wielkim Księstwie Litewskim w XIV—XVI wieku: „W tym języku pisano w kancelariach akty urzędowe, sądzono w sądach, był on nawet językiem domowym niektórych książąt litewskich, w nim też napisany jest zbiór ówczesnych postanowień prawnych, tzw. Statut Litewski z 1529 roku” (Ohijenko Iwan. Historia ukraińskiego języka literackiego. — Kijów, 2001. — S. 136). Konsolidacja ukraińskich dialektów w jednolity język narodowy odbywała się na Siczy Zaporoskiej, dokąd schodzili się mężczyźni, przeważnie młodzi, ze wszystkich ziem ukraińskich, razem żyli, razem walczyli (zob.: Juszczak Iwan. Formowanie współczesnego ukraińskiego języka literackiego. // Dywosłowo. — 2011. — nr 2. — S. 32—35). Język kozacki podchwycili potomkowie Kozaków Iwan Kotlarewski i Taras Szewczenko (nawiasem mówiąc, pradziad Tarasa Szewczenki, Andrij, był pisarzem koszowym na Siczy Zaporoskiej). Taras Szewczenko, który niemal całe swoje świadome życie nie z własnej woli spędził poza Ukrainą, na propozycję pisania w języku rosyjskim odpowiedział: „Ciepły kożuch, tylko szkoda — nie na mnie szyty”. Panas Myrny w wieku 16 lat zaczął prowadzić dziennik w języku rosyjskim i nagle trzeciego dnia opamiętał się: „Jakie nieszczęście dla Ukrainy, tej biednej wdowy; naród stłamszony, wychowanie w języku ojczystym zakazane… Czy nie zacząć pisać dziennika w języku ukraińskim? Od jutra rzucam moskiewski i biorę się za swój”. I rzeczywiście, następnego dnia w dzienniku zapisuje już w języku ojczystym: „Ja tylko wiem, że jestem głupcem, i to wielkim, że nie uczyłem się naszego języka. Prawda, mam wielką nadzieję, mam dopiero 16 lat…”. Utalentowana ukraińska poetka i nieustraszona patriotka Ołena Teliha, którą niemieccy faszyści rozstrzelali w 1942 roku w Babim Jarze, urodziła się pod Moskwą w rosyjskojęzycznej ukraińskiej rodzinie, mieszkała w Petersburgu, wychowywała się w rosyjskim duchu imperialnym. Ówczesną siebie opisała później tak: „Wyobraźcie sobie wielkomocarstwowego, petersburskiego, imperialnego szowinistę, który od pierwszych lat dziecięcych przywykł patrzeć na całą przestrzeń na wschód, zachód i południe od Petersburga jak na swoją kieszonkową własność. I którego nie obchodzą ani te żywe istoty, które tę przestrzeń wypełniają, ani te życiowe interesy, które w tej przestrzeni istnieją”. I oto na emigracji, w Pradze, ona (nie miała jeszcze 20 lat) zetknęła się z krzyczącą niesprawiedliwością narodową. „Byłam wtedy w towarzystwie błyskotliwych kawalerów, siedzieliśmy przy stoliku i piliśmy wino — wspominała Ołena Teliha bankiet urządzony na emigracji przez komitet rosyjskich monarchistów. — Nie wiadomo kto i nie wiadomo z jakiego powodu zaczął mówić o naszym języku ze wszystkimi znanymi „żelaziaku na puziaku”, „psi język”, „mordopisnia”… Wszyscy z tego rżeli… A ja nagle poczułam w sobie ostry protest. We mnie bardzo szybko narastało oburzenie. Sama nie wiedziałam dlaczego. I nie wytrzymałam tego napięcia, w jednej chwili wstałam, uderzyłam pięścią w stół i oburzona krzyknęłam: „Jesteście chamami! Ten psi język — to mój język! Język mojego ojca i mojej matki! I ja was więcej nie chcę znać!..” Od tego czasu zaczęłam, jak Ilja Muromiec, który trzydzieści trzy lata nie mówił, mówić tylko w języku ukraińskim”. Gdyby Ołena Teliha pozostała poza językiem ojczystym, językiem swojego rodu i narodu, to raczej nie rozkwitłby jej nieprzeciętny talent poetycki i raczej nie oddałaby swojego życia za Ukrainę. Język ukraiński w Imperium Rosyjskim był zakazany. Ukraina po 1921 roku, po próbach wyzwolenia się, przez całe 70 lat była ponownie okupowana przez Rosję. W tak zwanym Związku Radzieckim Ukraina znajdowała się w położeniu kolonii — kwestie jej życia politycznego, gospodarki, kultury w całości, aż do najmniejszych przejawów życiowej aktywności, były podporządkowane Moskwie poprzez ustanowionych przez nią urzędników, przeważnie obcokrajowców, nie mówiąc już o strukturach siłowych. Rosja na Ukrainie wyraźnie prowadziła politykę kolonialną: planowo wyniszczała ukraińską inteligencję, myślących chłopów — tak zwanych kułaków i w ogóle chłopów jako nosicieli ukraińskiej odrębności (miasta były zasiedlone przeważnie obcokrajowcami), urządzając straszne hołodomory w latach 1921-1923, 1932-1933, 1946-1947, spychała na margines kulturę ukraińską, prześladowała ukraińskie zwyczaje, siłą narzucała język rosyjski, na wszelkie sposoby utwierdzała wyższość Rosjan. Zatem nie ma nic nienaturalnego w dążeniu Ukraińców do posiadania własnego państwa i swobodnego rozwijania w nim ojczystej, pielęgnowanej przez przodków kultury, zwyczajów i języka.
Po II wojnie światowej świat zaczął się zmieniać. Ludzie i narody zaczęły ostrzej odczuwać swoją tożsamość. O równouprawnieniu wszystkich ludzi i narodów zaczęły mówić organy międzynarodowe. „Wszystkie narody mają prawo do samostanowienia. Na mocy tego prawa swobodnie ustalają swój status polityczny i swobodnie zapewniają swój rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny” — zapisano w artykule 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 16 grudnia 1966 roku i ratyfikowanego przez Ukrainę 19 października 1973 roku. W artykule 5 Deklaracji o prawie do rozwoju, przyjętej rezolucją 41/128 przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 4 grudnia 1986 roku, stawia się jednoznaczne żądanie: „Państwa powinny podejmować zdecydowane kroki, skierowane na likwidację masowych i rażących naruszeń praw człowieka, narodów i osób, spowodowanych takimi sytuacjami, które są następstwem apartheidu, wszelkich form rasizmu i dyskryminacji rasowej, kolonializmu, obcego panowania i okupacji, obcej ingerencji i zagrożenia dla suwerenności narodowej, jedności narodowej i integralności terytorialnej oraz odmowy uznania podstawowego prawa narodów do samostanowienia”. Dotyczyło to w pełni i dotyczy Ukrainy — kolonii Imperium Rosyjskiego o zmienionej nazwie. Ale skorzystać z tego prawa, przebywając za „żelazną kurtyną” w atmosferze prześladowań i terroru, nie było łatwo. Dlatego na Ukrainie jakikolwiek postęp odbywał się ciężko, z opóźnieniem i często w sposób wypaczony. 28 października 1989 roku przyjęto półkolonialną ustawę „O językach w Ukraińskiej SRR”, opracowano też program jej realizacji, który nie został wykonany nawet w połowie. 16 lipca 1990 roku Rada Najwyższa jeszcze Ukraińskiej SRR przyjęła Deklarację o suwerenności państwowej Ukrainy, gdzie określiła zadania państwa wobec narodu, dla którego to państwo istnieje: „Ukraińska SRR zapewnia narodowo-kulturowe odrodzenie narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej i tradycji, cech narodowo-etnograficznych, funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego”. Nieprzypadkowo użyto tu słowa „odrodzenie”: odradza się to, co było zaniedbane lub zniszczone. Właśnie w tym celu należało przywrócić państwowość Ukrainy. Ukraina stała się niepodległa. Ale zarządzać nią, rozporządzać w niej pozostała stara kolonialna administracja. Dlatego nawet konstytucję kraju przyjęto dopiero po pięciu latach od ogłoszenia niepodległości. W Konstytucji (Ustawie Zasadniczej) Ukrainy, przyjętej przez Radę Najwyższą Ukrainy 28 czerwca 1996 roku, w artykule 10 zapisano: „Językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński. Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy”. Na całym terytorium, ponieważ Ukraina jest państwem unitarnym. Oficjalną wykładnię części pierwszej artykułu 10 dał Sąd Konstytucyjny w orzeczeniu nr 10-rp/99 z 14.12.99: „Postanowienie części pierwszej artykułu 10 Konstytucji Ukrainy, według którego „językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński”, należy rozumieć tak, że język ukraiński jako państwowy jest obowiązkowym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego (język aktów, pracy, kancelarii, dokumentacji itp.), a także w innych publicznych sferach życia społecznego, które określa ustawa”. Urzędnicy państwowi wszystkich szczebli muszą służyć interesom całego społeczeństwa, a nie swoim własnym. Jednak nie wystarczy, aby w Konstytucji był zapis o państwowości języka, to postanowienie powinno być poparte określonymi środkami, konkretnymi działaniami. Ustawa w wykonaniu drugiej części artykułu 10 Konstytucji Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” z dużym opóźnieniem (po 13 latach) została przyjęta przez Radę Najwyższą Ukrainy 25 kwietnia 2019 roku i weszła w życie 16 lipca 2019 roku. W niej w punkcie 7 artykułu 1 zaznaczono zgodnie z orzeczeniem Sądu Konstytucyjnego nr 10-rp/99 z 14.12.99: „Status języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego przewiduje obowiązkowość jego używania na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego, a także w innych publicznych sferach życia społecznego, które są określone niniejszą ustawą”. Tymczasem jej wykonanie, zamiast wzmacniać ukraińską państwowość, jest często na różne sposoby hamowane dla prywatnych interesów mniejszości narodowych, w szczególności tych, które jeszcze za czasów carskich i później przysyłano na Ukrainę, według słów carycy Katarzyny II, „dla zrusyfikowania kraju”. Taras Szewczenko trafnie powiedział o kolonialnym najeździe obcych na Ukrainę: „Bękarty Katarzyny szarańczą osiedli”.
Czasem słychać zarzuty, jakoby ustawa „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” naruszała prawa człowieka. Jednak ani w tej ustawie, ani w innych aktach prawnych na Ukrainie nie ma takich zapisów, które regulowałyby osobiste kontakty ludzi. Przeciwnie, w ustawie „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” w punkcie 2 artykułu 2 zastrzeżono: „Działanie niniejszej ustawy nie rozciąga się na sferę prywatnego porozumiewania się oraz sprawowania obrzędów religijnych”. Człowiek w rodzinie, z przyjaciółmi, ze znajomymi, ze współplemieńcami może porozumiewać się zarówno językiem ojczystym, jak i każdym innym językiem, który rozumieją. To sprawa prywatna. Jednak człowiek należący do mniejszości narodowej nie może, nie ma moralnego prawa wymagać zrozumienia swojego języka od ludzi, dla których językiem ojczystym jest inny język, inny język komunikacji. Dlatego w punkcie 1 artykułu 3 ustawy jednym z jej zadań przewidziano „umocnienie języka ukraińskiego jako języka komunikacji międzyetnicznej na Ukrainie”. W państwie nie ma i nie może być uprzywilejowanych mniejszości narodowych. W jednym państwie jednakowo akceptowalnym dla wszystkich jego obywateli może być tylko jeden język i takim językiem naturalnie jest język państwowy, język absolutnej większości populacji — czy to we Francji, czy w Rosji, czy na Ukrainie. Czy można sobie wyobrazić, aby we Francji językiem komunikacji międzyetnicznej był niemiecki, albo w Rosji — baszkirski? W państwie Związek Radziecki takim językiem był rosyjski — język narodu dominującego, i wszyscy mimowolnie musieli go znać, niezależnie od tego, jakiej narodowości była osoba. W przeciwnym razie człowiek w wielu przypadkach był bezradny i pozbawiony praw. Nieprzypadkowo jednym z warunków uzyskania przez człowieka obywatelstwa (zarówno na Ukrainie, jak i poza nią) jest znajomość języka kraju zamieszkania (oprócz tego także historii i konstytucji). I nie ma w tym najmniejszego naruszenia praw człowieka, a wręcz przeciwnie. Dlatego w punkcie 1 artykułu 6 powiedziano w obronie praw człowieka: „Każdy obywatel Ukrainy jest zobowiązany do władania językiem państwowym”. W przeciwnym razie człowiek, który nie zna języka społeczeństwa, w którym żyje, wypada z życia społecznego. Aby człowiek mógł być pełnoprawny, w państwie stworzono warunki do opanowania języka państwowego. W punkcie 2 artykułu 6 zaznaczono: „Państwo zapewnia każdemu obywatelowi Ukrainy możliwości opanowania języka państwowego poprzez system placówek przedszkolnych, pełnego ogólnego średniego, pozaszkolnego, zawodowego (zawodowo-technicznego), specjalistycznego przedwyższego, wyższego kształcenia, kształcenia dorosłych, a także poprzez wspieranie kształcenia nieformalnego i informalnego, skierowanego na naukę języka państwowego”. Dlatego językiem edukacji bez zastrzeżeń musi być język państwowy. Kto to ignoruje, ignoruje państwo, w którym żyje. W końcu znajomość jeszcze jednego języka, oprócz ojczystego, jeszcze nikomu nie zaszkodziła, tak jak w ogóle znajomość języków. Chyba że człowiek jest już na tyle tępy, że nie jest w stanie tego dokonać. Również w zaleceniach haskich dotyczących praw mniejszości narodowych do edukacji, przyję-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tych pod egidą Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w październiku 1996 roku, zastrzeżono: „Osoby należące do mniejszości narodowych są zobowiązane integrować się z szerszym społeczeństwem państwa poprzez należyte władanie językiem państwowym”. To nie większość ma się przystosowywać do mniejszości narodowych (których, nawiasem mówiąc, jest wiele), a odwrotnie. Niektórzy, aby wywyższyć w państwie ukraińskim język rosyjski, powołują się na wzmiankę o nim w trzeciej części artykułu 10 Konstytucji Ukrainy: „Na Ukrainie gwarantuje się swobodny rozwój, używanie i ochronę języka rosyjskiego, innych języków mniejszości narodowych Ukrainy”. Po pierwsze, język rosyjski jest tu wymieniony jako jeden z języków mniejszości narodowych, można by tu dodać jeszcze białoruski, polski itd. (inne języki); po drugie, państwo jedynie gwarantuje swobodny rozwój, używanie i ochronę języka rosyjskiego oraz innych języków mniejszości narodowych (komu nie jest obojętny jego język, rozwijajcie go, dbajcie o niego — kto wam broni?), a kiedy mowa o państwowym języku ukraińskim, to państwo we własnym interesie samozachowania musi zapewniać jego powszechne funkcjonowanie, czyli administracyjnie, prawnie, finansowo, materialnie wspierać go. Państwo działa w interesie całego społeczeństwa, a nie poszczególnych grup ze szkodą dla potrzeb ogólnych. Państwo działa z perspektywą na przyszłość, a nie tylko dla teraźniejszości, inaczej zginie. Nieuprawnione są też powoływania się adeptów języka rosyjskiego na Ukrainie na tak zwaną Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych, ponieważ samo tłumaczenie nazwy tego dokumentu jest fałszywe; w rzeczywistości w języku ukraińskim powinien on brzmieć tak (i taka jest jego treść): Europejska karta języków lokalnych i mało rozpowszechnionych (do których raczej nie można zaliczyć języka rosyjskiego, który nie jest ani lokalny (nie jest regionalny), ani mało rozpowszechniony (nie jest mniejszościowy)). Każdy człowiek, oprócz praw osobistych, ma jeszcze obowiązek wobec społeczeństwa, w którym żyje. W państwie, oprócz prywatnych interesów poszczególnych grup, istnieją jeszcze długofalowe interesy ogólnonarodowe. W punkcie 2 artykułu 1 Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” słusznie podkreślono: „Status języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego jest uwarunkowany państwowotwórczym samostanowieniem narodu ukraińskiego”.
Język narodu ukraińskiego Ukraińscy nieżyczliwi na wszelkie sposoby szkalują język ukraiński, aby poniżyć naród ukraiński. Językowi ukraińskiemu zarzuca się, że został specjalnie stworzony gdzieś w połowie XIX wieku, aby zaszkodzić Imperium Rosyjskiemu. Tymczasem od VI wieku do naszych czasów dotrwało ponad 13 tysięcy właśnie ukraińskich słów (zob.: Juszczak I.P. Słownik języka ukraińskiego VI wieku, — Lwów: Astrolabia, 2019) — wiele z nich jest językowi rosyjskiemu nieznanych. Żydowski teolog Salomon Icchaki w XI wieku w komentarzu do Pięcioksięgu użył zapożyczonego od naszych przodków słowa snih (śnieg) (właśnie w takim współczesnym brzmieniu); inny żydowski teolog Izaak ben-Mojżesz w XIII wieku w komentarzu do języka ukraińskiego, w tym żywiole, to nagle myśli zabarwiają się jakoś inaczej. Kiedy przechodzisz z rosyjskiego na ukraiński, pojawia się poczucie nowości odcieni, język jakby z jakimś ciekawym wybrykiem, a kiedy, odwrotnie, z ukraińskiego na rosyjski, to ten ostatni początkowo wydaje się jakiś mdły, po lokajsku wykastrowany”. Ukraiński to, rzekomo, ten sam rosyjski, tylko zepsuty polskim. Profesor Kostiantyn Tyszczenko, badając języki słowiańskie, doszedł do wniosku, że język ukraiński w fonetyce i gramatyce ma więcej wspólnych cech z językami górnołużyckim i białoruskim (29 wspólnych cech), dolnołużyckim (27 wspólnych cech), czeskim i słowackim (23 wspólne cechy), polskim (22 wspólne cechy), chorwackim i bułgarskim (21 wspólnych cech), serbskim i macedońskim (20 wspólnych cech), wymarłym połabskim (19 wspólnych cech), słoweńskim (18 wspólnych cech), niż z językiem rosyjskim (11 wspólnych cech). Kto dobrze zna język ukraiński, ten bez słownika przekładowego porozumie się z każdym Słowianinem. A kto zna tylko rosyjski, ten… Oto co opowiedział językoznawca i pisarz Wałentyn Steciuk, rodowity ługańczyk: „Jeden z moich znajomych deputowanych Rady Najwyższej raz był w składzie ukraińskiej delegacji na posiedzeniu rosyjskiej Dumy. Tamtejsi deputaci występowali i jeden po drugim podkreślali, że Ukraińcy i Rosjanie to narody-bracia, dlatego niepodległość Ukrainy to jakiś paradoks, trzeba się znowu jednoczyć. Wtedy na trybunę wyszedł mój znajomy. Nawiasem mówiąc, Żyd z narodowości. Rozpoczął swoje przemówienie po ukraińsku. Na sali początkowo ucichło, a potem zaszumiało: „Chto takoje?” „My nie ponimajem!” „Goworitie porusski!”. Wtedy mówca im zaprzeczył: „Jakże wy nie rozumiecie? Przecież jesteśmy narodami-braćmi!”. Oto takie narody-bracia, że nie rozumieją się nawzajem. Ukraińcy mogą rozumieć i Rosjan, i Polaków, i Serbów, i Czechów, i Słowaków, trudniej — Bułgarów, Macedończyków, których języki są w pewnym stopniu sturczone. Język białoruski leksykalnie prawie nie różni się od ukraińskiego, jedynie wymowa dźwięków jest dość inna. Język ukraiński — to samodzielny język środkowosłowiański. Język ukraiński jest logiczny, bo rozwijał się tysiącleciami w świadomości naszych przodków. W naszym języku jest likuvaty (leczyć), liky (lekarstwa), likar (lekarz), likarnia (szpital). I ten sam szereg w rosyjskim bez logicznego związku: leczyć, lekarstwo, wracz, bolnica. Nazwa likarnia napawa optymizmem, bolnica — wzmacnia nieprzyjemne odczucie. W wyrażeniach po ukraińsku odrużytysia z diwczynoju (ożenić się z dziewczyną) i po rosyjsku żenitsia na dziewuszkie (ożenić się na dziewczynie), podrużżia (przyjaciele/małżeństwo) i suprugi (jednakowo zaprzęgnięci) zawarto różne postrzeganie relacji między ludźmi. W języku ukraińskim jest i sad (sad), i sadok (sadeczek); i rika (rzeka), i riczka (rzeczka); i knyha (książka), i knyżka (książeczka). Jak pisze znany rosyjski uczony, specjalista w dziedzinie psycholingwistyki O. O. Leontjew, „u podstaw światopoglądu i rozumienia świata każdego narodu leży własny system znaczeń przedmiotowych, stereotypów społecznych, schematów poznawczych. Dlatego świadomość człowieka jest zawsze etnicznie uwarunkowana, postrzegania świata przez jeden naród nie można poprzez proste „przekodowanie” przełożyć na język kultury innego narodu”. Dlatego Ukrainiec powinien trzymać się swojego języka, a nie łasić się na cudzy, niby pański. Cudzy język, wypierając ojczysty ze struktur mózgu, jak wirus komputerowy, niszczy założone w nim przez naturę poprzez dziedziczność stereotypy zachowań i zdolności twórcze, wypracowane w procesie ewolucji etnicznej. Dlatego zdobywcy narzucają swój język wśród tubylców, aby zahamować ich naturalny rozwój intelektualny. Kto nie rozmawia w języku ojczystym, ten uśmierca go i wraz z nim swój naród. Dbać na Ukrainie o język ukraiński — to znaczy dbać o siłę swojego państwa i o własny wzrost intelektualny. Po to w państwie wprowadza się język państwowy — język narodu, który je tworzy.
Iwan JUSZCZUK, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Talmud zapisał słowo plit — z ukraińskim dźwiękiem i (zob.: Harkawy A.J. Ob językie jewriejew żiwszich w driewniej wriemia na Rusi i o słowianskich słowach, wstrieczajemych u jewriejskich pisatielej. — SPb, 1865). Księżna Olga po chrzcie w 957 roku w Konstantynopolu otrzymała imię Helena (właśnie tak, przez o, zostało ono zapisane w kronice). Ukraińskimi elementami przesiąknięte jest „Słowo o wyprawie Igora” z XII wieku. W XIV — XVI wieku język ukraiński był językiem państwowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Posługiwali się nim kozacy w Siczy Zaporoskiej w XVI — XVIII wieku, o czym istnieją zapisy. Przekonuje się nas, że nasz język jest wiejski. To prawda (i co w tym złego?), ponieważ miasta przez wiele stuleci były okupowane przez polskich albo moskiewskich najeźdźców z ich obcymi językami. Łesia Ukrainka, nawiasem mówiąc, szlachcianka, pisała: „Mój język jest chłopski? Tak, wszystkie języki są chłopskie, a panowie wszędzie starają się mówić po obcemu, byle nie tak, jak mówią swoi chłopi: moskiewscy panowie chcą mówić po francusku i do niedawna tak mówili, a po moskiewsku często nawet czytać nie umieli, bo było to dla nich „prostonarodnoje narieczije””. „Chłopskim” językiem napisała Łesia Ukrainka „Pieśń leśną”, „Kasandrę”, „Na polu krwi”, „W puszczy” i nie tylko. Jakaż to wyborna i szlachetna mowa jej utworów! A Taras Szewczenko, Mychajło Kociubynski, Iwan Bahrianyj, Maksym Rylski, Mykoła Łukasz, Jewhen Hucalo, Dmytro Pawłyczko, Lina Kostenko, tysiące innych ukraińskich pisarzy i naukowców! I ze wsi, i z miasta — z całej Ukrainy. Język ukraiński, jakoby, nie nadaje się do nauki. Ale pierwsza na świecie „Encyklopedia cybernetyki” w dwóch tomach została napisana i wydana w 1973 roku w języku ukraińskim (i słów, i wyrażeń wystarczyło), a potem przetłumaczona na rosyjski. Wszystkie utwory Williama Szekspira, do najmniejszego, zostały wspaniale przetłumaczone na język ukraiński. Przekład epickiego poematu wielkiego polskiego poety Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”, dokonany przez Maksyma Rylskiego na język ukraiński, Polacy uznali za kongenialny. To samo można powiedzieć o jego przekładzie powieści wierszowanej Aleksandra Puszkina „Eugeniusz Oniegin”. Wszystkie najwybitniejsze dzieła literatury światowej zostały adekwatnie przetłumaczone na język ukraiński. Inna sprawa, że nie sprzyjały temu ani Imperium Rosyjskie, ani Radzieckie, a teraz państwo o to nie dba. Nasz język uznawany jest za jeden z najbardziej melodyjnych. W XVII wieku francuski dyplomata Pierre Chevalier pisał: „Język kozaków jest bardzo delikatny i pełen pieszczotliwych wyrażeń oraz niezwykle wyrafinowanych zwrotów”. Z nie mniejszym zachwytem wypowiadał się o nim w XIX wieku wielki polski poeta Adam Mickiewicz: „Byłem zdumiony językiem ukraińskim. Ukraińskie przestrzenie — stolica poezji lirycznej. Stąd pieśni nieznanych autorów często rozprzestrzeniały się po całej Słowiańszczyźnie”. Ciekawa myśl naszego współczesnego kompozytora Wałentyna Sylwestrowa, człowieka szczególnie wrażliwego na dźwięki: „Ja jeszcze za czasów radzieckich we Lwowie zauważyłem, że kiedy przebywasz w Przypomnę, że anglizmy to zapożyczona leksyka pochodzenia angielskiego w systemie języka ukraińskiego jako typowe zjawisko społecznej umotywowaności, którego początki sięgają głównie końca XIX – początku XX wieku i nabierają nowego szczytu od lat 70. XX wieku (trisel, bridgek, skuter, piers, stringer i in.). W encyklopedii „Język ukraiński” wśród haseł głównym jest termin anglicyzm, jako synonim podano anglizm. Uważamy za niestosowne używanie terminu anglicyzm(y) nie tylko dlatego, że jest on przeniesiony do języka ukraińskiego z rosyjskiego, ale także z powodu braku podstawy słowotwórczej dla derywatu z formantem –cyzm: Anglia < anglizm. Anglizacja – to proces napływu anglicyzmów do języka jako skutek społeczno-politycznych czynników o charakterze globalistycznym, a także cyrkulacji języka angielskiego w przestrzeni biznesowej i publicznej Ukrainy. Uważamy, że poszczególne anglizmy i umiarkowana anglizacja są nieuniknionym zjawiskiem rozwoju językowo-społecznego w przeciwieństwie do zjawiska anglowarwaryzacji (od gr. barbarismos < barbarous „cudzoziemiec, nie Grek”), o czym mowa w naszej rubryce. Anglowarwaryzacja staje się publicznym poniżaniem swojego i wynoszeniem cudzego: „rebranding oficjalnych dokumentów” – rebranding, brand „głownia”, „rozżarzone żelazo”, „piętno”, „marka fabryczna”, „gatunek, jakość” (ARS, s. 95), rebranding „aktywna strategia marketingowa, przewidująca kompleks działań dotyczących zmiany marki lub jej składników: nazwy, logotypu, sloganu, wizualnej oprawy, z towarzyszącą zmianą pozycjonowania”; „rodzaj, gatunek lub marka towaru czy usługi, jak zaznaczono marką, znakiem towarowym itp.; najlepsza marka kawy; znak, zrobiony przez wypalanie lub w inny sposób, dla oznaczenia rodzaju, gatunku, marki, prawa własności itp.; znak, który wcześniej nanoszono na przestępców gorącym żelazem; jakikolwiek znak hańby; piętno”, rebranding – odnowienie; „road-show w przedszkolach i szkołach” – road-show „show, jako przedstawienie lub komedia muzyczna, którą wykonuje gościnna grupa aktorów”; „ważny film kinowy, który zazwyczaj prezentują tylko dwa razy dziennie na zarezerwowanym miejscu i po podwyższonych cenach”; „jakakolwiek wyjazdowa wystawa, reklamująca produkcję firmy lub program państwowy; nieformalnie jakakolwiek grupa, która podróżuje po kraju z określonym celem jako kandydat polityczny wraz ze swoim otoczeniem”; „przedstawienie trupy gościnnej” (ARS, s. 639), road-show – wyjazdowa prezentacja, pokaz; „napełnianie strony” – website, web „pajęczyna”, „sieć” + site „miejsce lokalizacji”; „miejsce, platforma w internecie” (ARS, s. 834, 689); „zbiór powiązanych stron internetowych, umieszczonych pod jedną nazwą domenową, z reguły stworzony przez jedną osobę lub organizację”; strona 1. „zespół stron internetowych, dostępnych w sieci Internet, które reprezentują organizację, osobę prywatną lub jakąkolwiek informację, do których są odnośniki na serwerach wyszukiwawczych i które są połączone treściowo i nawigacyjnie”; 2. „węzeł, jakikolwiek obiekt w sieci Internet, za którym przypisany jest adres, identyfikujący go w sieci”, strona – strona. Od redakcji: Prosimy czytelników o dołączanie ze swoimi pytaniami do Iryny Dmytriwny Farion, profesorki, doktor nauk filologicznych, stałej autorki „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wysłali do bana na czas wyborów. Wyjątek stanowiły 4 kanał i Espreso, za co im wielkie podziękowania. Telewizja rządzi, samej kampanii terenowej i Facebooka nie wystarczy. Dziękuję wszystkim, którzy zagłosowali na „Swobodę” i na mnie osobiście pomimo szalonej konkurencji w wyborach stołecznych. Szczególne podziękowania dla mieszkańców mojego rodzinnego 215 okręgu, gdzie zajęliśmy pierwsze miejsce w wielu komisjach na terenie Lisowego masywu, Bykowni i Trojeszczyny. To wspaniały wynik! Dziękuję naszemu zespołowi. Jesteście ludźmi wielkiej Ukrainy przyszłości, na was jeszcze jakoś wszystko się trzyma w tym społeczeństwie. Dla mnie zaszczytem jest być obok was. Przy okazji gratuluję swobodowskim merom Iwano-Frankiwska, Tarnopola i Chmielnickiego spektakularnego zwycięstwa. Nonna STEFANOWA: Kilka rzeczy do notatnika. Znowu dawno zapomniane po Majdanie fałszerstwa, „karuzele”, a nawet nieznane wcześniej naruszenia, na przykład „5 pytań od prezydenta”. Na te 5 pytań wydano od 70 do 100 mln hrywien. Sto milionów hrywien, Karl! W państwie, które szósty rok (siódmy) stawia opór zbrojnej agresji Rosji, które doznało niemałego ciosu ekonomicznego od długotrwałej kwarantanny, państwie, gdzie niemało ludzi klepie biedę, a ci, którzy aż tak nie biedują, po prostu żyją od wypłaty do wypłaty, nie mając możliwości czynienia godnych oszczędności. Pandemia kroczy siedmiomilowymi krokami, nawet dziesięciomilowymi. Myślę, że 10 tysięcy na dobę już do połowy listopada to całkiem realna liczba. A tutaj 100 milionów wydaje się na sondaż, który nie ma żadnej mocy prawnej, robiony na kolanie nie wiadomo przez kogo i nie wiadomo jak. I połowa pytań z tych 5-ciu — dla wielu w ogóle niezrozumiałe. Budapeszteński konopie i wolne ekonomiczne memorandum w Donbasie. Skrócenie skorumpowanych i dożywotnia Rada Najwyższa. Po co to się robi teraz i za takie środki?! Niska frekwencja — bardzo smutny wskaźnik. Wskaźnik nieodpowiedzialnego społeczeństwa. Obojętnego. Społeczeństwa „jaka różnica”. Nie zwątpionego, nie, to różne rzeczy. Właśnie obojętnego i nieodpowiedzialnego. Dlatego jestem bardzo wdzięczna tym, którzy przyszli i zagłosowali w zasadzie. No, a po wynikach zobaczymy, jak działa szczepionka na populizm. Wasyl LYZANCZUK: Szczerze dziękuję każdemu, kto z czystymi intencjami zagłosował na „Europejską Solidarność”, na Ołeha Mychajłowycza Synutkę. Świadczy to o tym, że w obecnych warunkach potężnego, rewanżystowskiego natarcia na niepodległość, soborowość Ukrainy prorosyjskiej „Opozycyjnej Platformy — Za Życie”, różnych Wiłkułów, Szarijów, Palczewskich dla myślących lwowian wartości narodowe są istotą ich życia, działalności. Odrzucili na śmietnik antyukraińską manipulacyjną propagandę kanałów telewizyjnych „NASZ”, „ZIK”, „112”, „NewsOne”, „Inter”, „Ukraina”, „Ukraina 24”, „1+1”, które nie ustają w szkalowaniu „Europejskiej Solidarności”, jej lidera – piątego prezydenta Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Neda NEŻDANA: powyborcze podsumowanie i prognoza. Myślę, że niska frekwencja to nie tyle wina kwarantanny, co rozczarowania: starzy nie cieszą, w „nowe twarze” już nie wierzą, a odpowiadać za ręcznie stworzoną biedę nie chcą. Ranking sługusów skurczył się z 73 do średnio 10 z hakiem, a we Lwowie – w ogóle wylecieli, tak jak Wereszczuk w Kijowie. I to jest „wyrok” i początek końca większości parlamentarnej. Nie może nie cieszyć wylot, niczym sklejki nad Paryżem, Palczewskiego nad Kijowem (gdzie ci przekupni lub naćpani „socjologowie”, którzy wróżyli mu drugie miejsce?!). Cieszy też znaczący przyrost ES i znamienne jest, że prowadzą nie tylko we Lwowie i Kijowie, ale są też stabilnie reprezentowani niemal w całej Ukrainie. Oczekiwany jest też przyrost innych proukraińskich partii na Zachodzie. Jednak bezgranicznie smutno z powodu rankingu prorosyjskich „zażopników” i szarijów na wschodzie, a Mariupol, Mikołajów – to w ogóle aut, i nawet w Kijowie (!!!), nielegalny namiestnik janukowyczowców na 2. miejscu na stanowisko mera! Po rozstrzeliwaniach na Majdanie i w Domu Związków Zawodowych, w którym próbowali spalić żywcem rannych! Za człowieka bezpośrednio zamieszanego w te zbrodnie głosuje tylu kijowian! Obrzydliwe. Bezgranicznie wstyd żyć z takimi w jednym mieście. Charakterystyczne, że w większości miast prowadzą urzędujący merowie – a to raczej wskaźnik nie tego, że są tacy dobrzy, co rosnącego braku zaufania do władzy centralnej, niekompetentnej i cyrkopodobnej. Bo wszystko jest w porównaniu, a lokalni włodarze i ich partie to te kotwice, których chwytają się ludzie w otaczającym chaosie. Ale jest jeszcze jeden wskaźnik – i bardzo niepokojący: ukryty separatyzm, i to nie tylko na wschodzie, nie tylko w miastach bliskich frontu, ale też, na przykład, w Użhorodzie czy Czerniowcach – znacząco różnią się od Lwowa, Tarnopola, Iwano-Frankiwska. Obecna władza nie zjednoczyła kraju, a wręcz przeciwnie – rozdzieliła na kawałki. Bo ideologia „jaka różnica” zaostrzyła protest wszystkich, którym „jest jaka różnica” ze wszystkimi wektorami przeciwko temu poфигизму (obojętności). Budować na tym państwo jest niemożliwe, jedynie je rozwalać. Ta nadmuchana większość zamiast „epoki biedy” przyniosła „epokę żebractwa”, a zamiast pokoju – oddanie pozycji na wszystkich frontach i jeszcze jedną wojnę, teraz już wewnątrz kraju, bo nieprzejednanie stanowisk wzrosło o rząd wielkości – wystarczy iskra i wszystko zapłonie. Epoka „między kroplami” dobiega końca, niemożliwe jest poruszanie się w dwóch kierunkach jednocześnie, wektory Wolności i Szarija są przeciwne, a zasobów na dreptanie w miejscu już nie ma, i to drażni wszystkich bezgranicznie. Zażopnicy i spółka już nie maskują raszystowskiego ukrainofobstwa, a schizofreniczna gra „jedyny kraj – jedinaja strana” zawaliła się z hukiem. Maski zostały zrzucone. Będzie albo znowu upokarzająca rosyjska kolonia, albo ukraińska Ukraina. Ale dla drugiego wariantu te wszystkie proukraińskie siły muszą się zjednoczyć. Czy to możliwe po tej ulewie brudu, którą wylali na siebie nawzajem, walcząc o proukraiński elektorat? Trudno powiedzieć. Ale innego wyjścia nie ma. Potrzebny jest nowy „blok”, który może to wszystko połączyć – i zapewne nowy lider, który już jest, ale jeszcze nie na pierwszych rolach. To według logiki fabuły naszego dramatu. Przeładowywać trzeba będzie wszystko. Teraz muszą pójść za silnym i niesprzedajnym. „Wandalowie, czyli Powrót bohaterów” — tak nazywa się moja sztuka, którą teraz piszę i która już zaczęła realizować się w rzeczywistości. Myślę, że to główny konflikt. I myślę, że po tragifarsie w końcu znajdziemy się w heroicznym dramacie, a nie pesymistycznej tragedii. I na pewno w najbliższym czasie nie będzie do śmiechu, i wielu będzie miało długą alergię na komiczne show… Jurij PUKALSKI: Mglista wyborcza chimera Chcieli uczciwego na mera A jak już ta mgła stopniała To znowu — Kernes i Truchanow… Anatolij HRYCEŃKO: Pamiętacie deputowanego Łozińskiego? Który w trybie safari, w obecności prokuratora i milicjanta rejonu dżipem miażdżył kości i w końcu zabił na śmierć człowieka? Wczoraj wybrano go na przewodniczącego OTG. Nie gdzieś, a właśnie tam, gdzie dokonano morderstwa. Wybrali ludzie, którzy tam żyli wtedy i żyją teraz. Ludzie, którzy o wszystkich tych horrorach wiedzą. To dzieje się w naszym z wami kraju. Który z każdym dniem coraz bardziej staje się nie naszym — ich krajem. Coraz bardziej staje się obcym dla normalnych myślących ludzi. To — katastrofa. Wartościowa i moralna katastrofa. Myrosława BARCZUK: No cóż. Wiktor Łoziński, który 11 lat temu zagonił i zabił podczas safari miejscowego mieszkańca, wybrany na przewodniczącego OTG w tym samym rejonie hołowaniwskim obwodu kirowohradzkiego, gdzie doszło do morderstwa. Poddani przywracają swojego feudała. To, nawiasem mówiąc, ta sama Kirovohradszczyzna, która i Olesia Dowhego wprowadzała do parlamentu w kilku kadencjach, i wielu innych łajdaków. Ja wszystko rozumiem o mroku w głowach, o tej przeklętej inercji niewolnictwa (wiem o Kirovohradszczyźnie dużo, moja mama (Niła Kriukowa, red.) jest stamtąd, przyzwyczailiśmy się do przekleństw i hejtu od początku lat 90., za Studencki strajk głodowy, wszystkie rewolucje i „nacjonalizm”, antykomunizm i ogólnie za „zuchwałość”). Ale muszę przyznać, nie widzę wyjścia czy chociaż światła w końcu tunelu. Ola Reszetilowa pisze, że nikt nie pracował z tymi ludźmi. To prawda. Ale jak z nimi teraz efektywnie pracować, jeśli wszystkie główne telewizyjne przyciski kraju są w rękach ludzi, dla których ci mało wykształceni ciemni poddani, oto ten zastraszony, zbity paralityk na rozdrożu — to tylko zasób? Słowem, to długa historia. Długa na życie najprawdopodobniej. Iren ROZDOBUDKO: …Byłam pewna, że godności, honoru, miłości i szacunku do siebie i do swojego kraju nauczyliśmy się w 2013-2014… Okazało się, że to tylko lekcje, które przyswaja się ciężko i bardzo wysoką ceną. Wszak zbyt wysoką ceną okupiliśmy wszyscy te półtora roku przejrzenia na oczy tych, którzy wybrali dla Ukrainy władzę dyletantów. Jeszcze droższą może być, jeśli na ich miejsce przyjdą „medwedczuki z szarijami”. Jednak obecne wybory dały nadzieję, że zielona i „czerwona” mgła powoli rozwieje się, jak straszny sen, jak to, o czym u nas mówią — „uroczone”. A co robić, żeby to stało się jak najszybciej? Dać zrozumieć całą głębię upadku tym, którzy póki co wahają się? Jak? Trollingiem i wrogością? Wyjaśnieniem i współczuciem? Ignorowaniem? Agitacją? W jaki sposób znowu powrócić na tę drogę, która rozpoczęła się na Majdanie i która tak brutalnie i cynicznie urwała się z przyjściem ze-władzy, która zagrała nie na fortepianie – na psychologii nędzy, na ambicjach, na „protestowych nastrojach”, na pragnieniu „zaprzestania strzelania”, na „zmęczeniu wojną”, na mchowym populizmie, na „osobistych urazach” i na sympatii „prostych ludzi” do jeszcze większych sympatyków „z telewizora”. Wszystko to odchodzi (i odejdzie!) w przeszłość z każdym cynicznym „wpadką”. To już oczywiste. Ale kto dalej będzie wyznaczał kurs kraju? Młodzież, której opowiadano, jak dobrze żyło się w ZSRR? Młodzież, której „jaka różnica” na kogo głosować? Ludzie, którzy czytają tylko na iPhone'ach i piszą z błędami i, mimo to, marzą o swoim szczęśliwym życiu i sukcesie, który jakimś cudem przyjdzie – bez „wysiłku”, wiedzy, umiejętności bronienia się, kiedy plują ci w twarz – i umiejętności odróżniania „deszczyku” od tego plwociny. To jeszcze nierozpoczęty front pracy – w edukacji, w wychowaniu, oświeceniu, kulturze. Tych dziedzinach, które obecnie odsunięto na ostatnią linię barykad. Ale właśnie ta linia – ideologiczna, jak nie paradoksalnie, pozostaje niezłomna, gdyż wyznacza identyfikację kraju w świecie. Trudno ją złamać, nawet jeśli stoją na niej tylko „trzystu Spartan”… Oni pozostają w historii –
a zielona mgła się rozprasza. I… dziękuję tym, z którymi stało się to wczoraj. Wołodymyr HARCHENKO: Mer miasta ucieka na leczenie za granicę, pozostawiając swoich mieszczan, by umierali bez porządnych szpitali, aparatów do sztucznej wentylacji płuc i tlenu. Płaci za ratowanie swojej łysej głowy milionami, które ukradł na stanowisku mera swojego miasta. Charkowianie, nie tylko wytarto o was nogi... Ale jeśli wam się to podoba, to kto wam lekarzem? Ołeh TIAHNYBOK: Gratulujemy swobodowskim merom miast błyskotliwego zwycięstwa w wyborach samorządowych w pierwszej turze! Iwano-Frankiwsk — Rusłan Marcynkiw — 84%! Chmielnicki — Ołeksandr Symczyszyn — 87%! Tarnopol — Serhij Nadal — 74%! Jest Swoboda — będzie Ukraina! Andrij ILLENKO: Prowadziliśmy uczciwą kampanię uliczną, bez szalonych budżetów, bez żadnej obecności w oligarchicznych mediach, bez sprzedanych miejsc na liście. Telewizję nam po prostu całkowicie odcięto, nawet te kanały, które nas czasami zapraszały, Petra Poroszenki. Ale zdrowy rozsądek nie opuszcza Ukraińców, którzy żyją, myśląc, i pragną, aby władzę lokalną sprawowali ukraińscy patrioci. Przecież rozwiązywać trzeba nie tylko komunalne i inne codzienne problemy, ale zarazem bronić ogólnoukraińskich interesów narodowych przed zewnętrznymi i wewnętrznymi wrogami, którzy chcą rozszarpać, rozdzierać, federalizować Ukrainę na korzyść moskiewskich najeźdźców. Lwowianie dobrze to rozumieją i oddali swoje głosy na przedstawicieli partii narodowo-demokratycznych. Zwolennicy „Europejskiej Solidarności” słusznie uważają, że na przewodniczącego miasta Lwowa należy wybrać fachowca, patriotę, dobrego gospodarza, bezkompromisowego bojownika o ukraińską Ukrainę Ołeha Mychajłowycza Synutkę. Ołeh Mychajłowycz posiada bardzo potrzebne cechy współczesnego kierownika, zdolnego wraz z sumiennymi mieszkańcami miasta, partyjnymi kolegami z „Europejskiej Solidarności” rozwiązać problemy, które w ostatniej dekadzie opanowały Lwów. Zdoła on na podstawach prawnych zatrzymać bezmyślną, chaotyczną zabudowę, gdzie brakuje placów zabaw i przedszkoli, skwerków, szkół, wybudować wreszcie kompleks przetwarzania odpadów i oczyścić miasto z brudu, zlikwidować paraliż komunikacyjny, podnieść naukowo-oświatowy, artystyczny poziom Lwowa, aby każdemu było przyjemnie, przytulnie, kulturalnie, godnie żyć w sławnym mieście. Intelektualno-profesjonalna, narodowo-obywatelska pozycja Ołeha Synutki daje podstawy, by tak twierdzić. Jednocześnie proszę o odrzucenie żalu tych lwowian, których sympatycy nie weszli do drugiej tury wyborów, i zagłosowanie na jasną osobistą i ogólnoukraińską nadzieję, której żywotność bez żadnej obłudy zapewni Ołeh Mychajłowycz Synutka. Słowami księcia dawnoruskiego państwa Ruś Wołodymyra Monomacha zwracam się do kandydatów na stanowisko przewodniczącego miasta Lwowa, którym nie udało się osiągnąć swojego celu: „nie lżyć słowem, nie lżyć rozmową, gniew tłumić, zamysł czysty mieć, pobudzając siebie do dobrych uczynków dla Pana”. Niebieskie gwiazdozbiory ułożyły się tak, że obecnie podczas wojny hybrydowej Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie najważniejszym „dobrym uczynkiem dla Pana” jest rozwój, obrona i wzmocnienie jedności ukraińskiej Ukrainy, której narodowym duchem jest Lwów. Przywódcy lwowskich organizacji partyjnych mają wszelkie dobroczynne możliwości, by dać przykład zjednoczenia sił narodowo-demokratycznych, aby dać potężny odpór promoskiewskim rewizjonistom i uratować niepodległość Ukrainy. Marjana SAWKA: O wyborach. Głosowałam na tych, których znałam osobiście z dobrych uczynków. Bardzo nie podoba mi się to sztywne powiązanie z partiami. Nie wierzę partiom, tylko konkretnym ludziom. Cóż, wydaje się, że to wszystko, co mogę powiedzieć o wyborach. I że na pewno nie zamierzam wstępować do żadnej partii. Ale z szacunkiem odnoszę się do tych odpowiedzialnych ludzi, którzy odważyli się wejść do polityki. Może ktoś z nich wytrwa.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna SZEMCZUK, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, laureatka nagrody imienia Panasa Myrnego, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Przytulne połtawskie przedmieście Kobyszczany… Kiedykolwiek byście tu nie zawitali, wszystko porusza wyobraźnię, przenosi w czasy Panasa Myrnego (Rudczenki), sprzyja lepszemu zrozumieniu życia i twórczości pisarza. Rok 2020 to rok jubileuszu posiadłości-muzeum Panasa Myrnego. W 1940 roku otwarto ją dla połtawian i gości z całego świata. Przez ponad dwie dekady muzeum klasyka literatury ukraińskiej kierował jego średni syn – Mychajło Rudczenko. Panas Myrny nabył posiadłość przy 3. ulicy Kobyszczańskiej, obecnie nazwanej jego imieniem, w marcu 1903 roku. Przez siedemnaście ostatnich lat życia niestrudzenie pracował. Kończył powieść „Włóczęga”, napisał poemat prozą „Sen”, opowiadania „Praca”, „Głupstwo” i „Przygoda z Kobzarem”, a także wiersze, szkice, artykuły. Przetłumaczył na język ukraiński i wydał poemat Henry’ego Longfellowa „Pieśń o Hajawacie”, zaproponował do druku przekład tragedii Williama Szekspira „Król Lear”, kontynuował tłumaczenie sztuki Friedricha Schillera „Dziewica Orleańska”. Stąd pisarz chodził do centrum miasta do pracy w izbie skarbowej. Panas Myrny był członkiem połtawskiej Proświty, brał udział w odsłonięciu pomnika Iwana Kotlarewskiego, obchodach corocznych jubileuszy Tarasa Szewczenki, wydaniu pierwszego na terenach Naddnieprzańskiej Ukrainy ukraińskiego czasopisma „Ridnyj kraj”, założył towarzystwo wydawnicze dla dzieci „Zirka”. Posiadłość-muzeum Panasa Myrnego w Połtawie jest jedną z najbogatszych na Ukrainie: ponad 150 rękopisów pisarza i jego starszego brata Iwana Biłyka (Rudczenki), wraz z którym napisał powieść „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne?”, pierwodruki utworów Panasa Myrnego, ponad 280 arkuszy spuścizny epistolarnej pisarza i jego rodziny, około tysiąca przedmiotów, książek, dokumentów i fotografii, wspomnienia o Panasie Myrnym współczesnych, archiwum tygodnika „Ridnyj kraj”. W księdze wrażeń odwiedzający muzeum pozostawili ciepłe słowa wielbiciele talentu pisarza z Australii, Anglii, Austrii, Kanady, Łotwy, Niemiec, Polski, USA, Francji, Japonii. „Cała moja sława – Ukraina. Gdybym dla niej dobra choć na mak ziarenko zrobił, to dla mnie byłaby to sława, większej nie chcę”. Tak napisał w dzienniku Panas Myrny jeszcze w młode lata i nigdy nie sprzeniewierzył się obowiązkowi. Z oddaniem poświęcają swoją pracę pamięci Panasa Myrnego naukowcy posiadłości-muzeum pisarza. Kierowany przez Switłanę Zawalij Połtawski Literacko-Memoriałowy Muzeum Panasa Myrnego z troską pielęgnuje pamięć także o bohaterach rosyjsko-ukraińskiej wojny, którzy oddali za ojczystą ziemię to, co najdroższe – życie. W ubiegłym roku, dla uczczenia wyczynu Swiatosława Horbenki, Ołeksandra Horiaczewskiego, Antona Hrycaja, Dmytra Koriaka, Ołeksandra Moczałowa, Denysa Syniuka, Antona Cedika, posadzono drzewa na terenie posiadłości pisarza-klasyka. Oprócz muzealników, do dzieła upamiętnienia obrońców Wschodnich granic Ukrainy przed rosyjskimi okupantami dołączyli rodzice bohaterów, żołnierze jednostki wojskowej 3052 Gwardii Narodowej Ukrainy, uczniowie i wykładowcy wieloprofilowego liceum nr 1 imienia I. P. Kotlarewskiego oraz szkoły ogólnokształcącej I–III stopnia nr 38 Rady Miejskiej Połtawy obwodu połtawskiego – absolwentami tych placówek oświatowych byli polegli obrońcy ojczystej ziemi. W tym roku w posiadłości Panasa Myrnego uczczono wyczyn Wałerija Boniakiwskiego, Ołeksandra Kameniuka, Ołeksandra Moczałowa – poległych obrońców Ukrainy przed rosyjskimi agresorami oraz Dmytra Fesenki – uczestnika rosyjsko-ukraińskiej wojny, który odszedł do wieczności po ciężkiej chorobie. Na spotkanie przyszli najdrożsi goście – żony i dzieci bohaterów. Święcie pokłonili się pamięci swoich sławnych mężów i ojców Anastasija Kameniuk z córką Kseniją oraz Hałyna Boniakiwska z córką Martą, która myślami przebywała tego dnia razem z mamą na wieczorze pamięci. Głęboko poruszyły przenikliwymi słowami przewodnicząca „Związku wdów i dzieci uczestników działań bojowych „Ptacha” Ołła Wiała-Bojko oraz Darija Taszczajewa – matki, które tak jak ich córki Żanna Moczałowa i Majja Fesenko szczerze przechowują wieczne płomyki pamięci w swoich duszach. Na spotkanie-upamiętnienie wyczynu poległych obrońców ojczystego kraju zaproszono ich mentorów i towarzyszy broni – nauczycielkę zajęć technicznych, technologii i obrony Ukrainy Połtawskiego Liceum Miejskiego nr 1 Switłanę Medwediewą oraz żołnierzy JW-3052. Obok posadzonych w ogrodzie Panasa Myrnego przez rodziców bohaterów na cześć swoich synów drzew pamięci, na tabliczkach wykonanych przez członka Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy Wołodymyra Markariana, umieszczono napisy z imionami bohaterów. Pamięci najlepszych synów Ukrainy drżały świece w rękach ich ukochanych, dzieci, wykładowców, przyjaciół, z którymi razem niezłomnie bronili Wschodu Ukrainy, oraz naukowców Połtawskiego Literacko-Memoriałowego Muzeum Panasa Myrnego, gdzie wkrótce powstanie Aleja Sławy. Założą ją żony i dzieci bohaterów rosyjsko-ukraińskiej wojny, poległych za niepodległość, suwerenność i integralność terytorialną Ukrainy. Naukowcy i goście w posiadłości Panasa Myrnego w Połtawie (od lewej: Wołodymyr Wasyliew, Rajisa Serdiuk, Switłana Piweń, Wiktorija Paszczenko, Łarysa Olijnyk, Kostiantyn Miszyn, Wiktorija Łytwynenko, Switłana Zawalij, Wałentyna Szemczuk). Zdjęcie Olhy Tiutiunnyk
Tłumaczenie maszynowe
Sofija Burmećka, studentka Wydziału Filologii Ukraińskiej i Dziennikarstwa KPNU im. I. Ohijenki
22 października z okazji 102. rocznicy założenia Kamieniecko-Podolskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Ohijenki odbyła się II Ogólnoukraińska konferencja naukowa „Tradycje Iwana Ohijenki w świetle rodzimej nauki”. W ramach konferencji otwarty wykład wygłosiła profesor Izmailskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego Halina Rajbedziuk „«Spalić się w nieustannym życiu...»: pasjonarna energetyka słowa i czynu Jurija Lypy”. Wykład stanowił kontynuację cyklu corocznych odczytów poświęconych pamięci naszego patrona Iwana Ohijenki, a także wybitnych pisarzy Podola. W tym roku społeczność uczciła 120. rocznicę urodzin pisarza, lekarza, działacza społecznego, studenta Iwana Ohijenki Jurija Lypy. Ze wstępnym słowem wystąpił pierwszy prorektor uniwersytetu Wołodymyr Dubinski, przypomniał chlubną historię uczelni Ohijenki, podkreślił, że to właśnie uniwersytet był tym czynnikiem, który w odległym 1918 roku zjednoczył Zachodnią i Wschodnią Ukrainę. Ciekawe referaty wygłosili wykładowcy Katedry Literatury Ukraińskiej i Komparatystyki oraz Katedry Języka Ukraińskiego. W szczególności Oleh Rarycki zbadał dawne zabytki literatury ukraińskiej w naukowej recepcji I. Ohijenki. Ludmiła Marczuk wystąpiła z referatem „Osobowość językowa Jurija Lypy: problemy myśli twórczej Ohijenki”. W dyskusji intelektualnej wzięli udział także inni wykładowcy wydziału. Za pośrednictwem przestrzeni wirtualnej głos zabrali przedstawiciele Izmailskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego, którzy włączyli się w dyskusję o fenomenalnej osobowości J. Lypy. H. Rajbedziuk trafnie podsumowała: „Tacy poeci rodzą się raz na wieki”. Audytorium aktywnie uczestniczyło w dyskusji, padły pytania i odpowiedzi dotyczące postaci pisarza, dzięki którym odkryto tajemnicę jego narodzin i przewrócono kamieniecką kartę życia J. Lypy.
Tłumaczenie maszynowe
W tym roku z inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, zgodnie z uchwałą Wierchownej Rady Ukrainy, na szczeblu państwowym obchodzona jest 120. rocznica urodzin wybitnej ukraińskiej artystki Kateryny Biłokur. Mistrzyni ludowego malarstwa dekoracyjnego, przedstawicielka „sztuki naiwnej”, urodziła się we wsi Bohdaniwka w powiecie pyriatyńskim na Połtawszczyźnie. Narodowe Muzeum Ukraińskiej Ludowej Sztuki Dekoracyjnej przygotowało projekt artystyczny „Biłokur”, który realizowany jest przy udziale ośmiu muzeów Ukrainy – z Połtawy, Kijowa, Jahotyna i Lwowa.
W projekcie uczestniczy również Połtawskie Muzeum Sztuki (Galeria Sztuk) im. Mykoły Jaroszenki, w którego zbiorach znajdują się cztery obrazy urodzonej na Połtawszczyźnie malarki. Wśród nich jest arcydzieło „Kwiaty we mgle”. Projekt realizowany jest przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury i obejmuje szereg ciekawych i innowacyjnych przedsięwzięć, z których jednym jest wydanie książki historyczki sztuki i krytyczki artystycznej Olesi Awramenko. Zawiera ona nie tylko mało znane fakty o życiu i twórczości ukraińskiej malarki, ale także elementy interaktywne. 20 stron (obrazów) tej książki „ożyje” dzięki rozszerzonej rzeczywistości, która przekształci czytanie w swego rodzaju grę i znacznie poszerzy krąg czytelników, przyciągając młodych ludzi. Książka wkrótce ukaże się drukiem i zajmie zaszczytne miejsce na półkach bibliotek, szkół artystycznych i innych placówek kultury. Dzięki projektowi „ożyje” 17 spośród 37 obrazów wybitnej artystki. Prace te staną się częścią szeroko zakrojonej jubileuszowej wystawy „Kateryna Biłokur. Życie w objęciach kwiatów”, która zostanie otwarta pod koniec listopada. Wystawa opowie nie tylko o losach samouczki z Połtawszczyzny, która podbiła świat, ale także o osobach, które odegrały szczególną rolę w jej życiu: Oksanie Petrusenko, Pawle Tyczynie, Tarasie Szewczence, Wasylu Nahaju i wielu innych. Za pomocą audioprzewodnika i rozszerzonej rzeczywistości goście wystawy będą mogli samodzielnie zapoznać się z ciekawymi szczegółami dotyczącymi powstania 10 prac Kateryny Biłokur, jej spuścizny epistolarnej, a także posłuchać komentarzy współczesnych artystce. Miłą niespodzianką dla miłośników twórczości wielkiej malarki będzie prezentacja zaginionych prac – „Car Kłos” i „Brzózeczka”. Uważa się, że zaginęły po wystawie w Paryżu w 1957 roku. Dzięki nowoczesnym technologiom widzowie po raz pierwszy będą mogli zobaczyć je na wystawie.
Północno-wschodni międzyregionalny oddział Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl WASYLASZKO, zasłużony dziennikarz Ukrainy
Dmytrowi Pylypczukowi 5 listopada 2020 roku stuknie 75 lat. Otóż nie mogłem przepuścić okazji, by spotkać się z moim dawnym przyjacielem i zemiakiem i porozmawiać o życiu jednego z najbardziej wykwalifikowanych ukraińskich redaktorów z 40-letnim doświadczeniem, członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, wyróżnionego pracownika oświaty Ukrainy (2002), zasłużonego pracownika kultury Ukrainy (2016), encyklopedysty, poety, publicysty, tłumacza, leksykografa, bibliografa, kulturoznawcy, dawniej – wiodącego redaktora naukowego wydawnictwa „Українська енциклопедія” im. M. P. Bażana, redaktora wydawnictwa „Geneza”, asystenta-konsultanta posłów Ukrainy M. J. Wołynca i D. W. Pawlyczki. Dmytro Pylypczuk redaguje literaturę piękną, historyczną, prawniczą, ekonomiczną, filozoficzną, politologiczną i inne rodzaje literatury. Był redaktorem takich wydawnictw, jak „Utwory” D. Pawłyczki (t. 1–10), „Wybrane utwory” w 2 t. (a ogółem przyczynił się do wydania ponad trzech dziesiątków książek D. Pawłyczki), „Encyklopedia prawnicza” w 6 t., „Wielki encyklopedyczny słownik prawniczy”, „Politologiczny słownik encyklopedyczny”, „Historia polityczna Ukrainy XX w.” w 6 t., „Ukraińskie kozactwo: Mała encyklopedia” i in. Wydał pięć zbiorów poetyckich, kilka książek z przekładami, dokumentalne rewiu „To hto ż sjohodni pry władi?” oraz bibliometryczne rewiu „Pro dozu djohtiu w bocji miodu”. Główny temat publicystyki D. Pylypczuka to polityka językowa ZSRR i niepodległej Ukrainy. W swoim czasie Witalij Rusaniwski, zapoznawszy się z setkami stron przyszłego „Słownika synonimów języka ukraińskiego dla redaktorów i tłumaczy” Pylypczuka, był gotów zatrudnić Dmytra w Instytucie Językoznawstwa AN URSR, lecz „kandydat w emeneesi” zmienił zdanie, nie chcąc oddać Instytutowi prawa do ingerowania w jego pracę leksykograficzną. Mówi, że za dwa–trzy lata ten słownik (praca nad nim trwa już kilka dziesięcioleci) będzie obejmował 33 tysiące szeregów synonimicznych, choć, jak wiadomo, dotąd „akademickie” ukraińskie i rosyjskie słowniki synonimów zatrzymywały się na poziomie 9 tysięcy szeregów synonimicznych. „Do 2011 roku myślałem, że moim przeznaczeniem jest raczej literaturoznawstwo, a nie językoznawstwo – mówi Dmytro. – Pojawienie się pierwszego tomu „Słownika języka ukraińskiego” w dwudziestu tomach zmieniło jednak moją orientację filologiczną”. W latach 2012 i 2013 D. Pylypczuk „wybuchnął” megarecenzją pierwszego (a potem także drugiego) tomu SUM-20: książka „Bolą mnie zagubione słowa…” (w pierwszym wydaniu – 608 stron, a w drugim – 856) okazała się jedyną monografią, w której nie tylko przeanalizowano wady i problemy nowego akademickiego słownika objaśniającego języka narodowego, lecz także po raz pierwszy zaproponowano osiem tysięcy wcześniej nieużywanych przez ukraińską leksykografię objaśniającą ilustracji językowych do 5,5 tysiąca słów (czytelnikowi zaproponowano ponadto indeks tych słów oraz indeks nazwisk). Centralną myślą książki jest to, że radziecka leksykografia celowo przyłożyła słowniki języka ukraińskiego do procrustowego łoża, i że optymalny zasób słownictwa ogólnego języka ukraińskiego dla pełnego elektronicznego słownika objaśniającego języka ukraińskiego powinien sięgać miliona słów, czyli siedmiokrotnie więcej, niż pozwoliła sobie w SUM-11 podmoskiewska leksykografia. Książka Pylypczuka dla współczesnych ukraińskich leksykografów to 30
Dmytro Pylypczuk
PO DESZCZU
Po deszczu, który zmywa
Wszystko nieczyste i nieudolne,
Jakbym narodził się po raz drugi,
Raduje się serce i głowa.
Po deszczu ziemia nowa,
Nie słyszę rozpaczy i tęsknoty,
A brzeg Dniepru – łuki tęczy,
We mnie nadzieja ożywa.
Po deszczu jeszcze bardziej kocham
Moją zieloną Ukrainę,
A na obczyźnie – za nią ból,
Znów łapię jej świat,
Znów kocham Ojczyznę
I schylam się przed deszczem.*
* Piano, pauza. – D. P. 26.04.2020
Facebook z poważnymi wykładami na temat tego, jak nie należy, a jak należy układać ukraińskie słowniki i co można i należy cytować w słownikach objaśniających; poza tym jest to także przewodnik po setkach imion twórców ukraińskiego słowa, o których nie wolno zapominać w leksykografii objaśniającej. Drugą, a może i pierwszą, „bombą informacyjną” Dmytra dla językoznawców, a także bibliografów i kulturoznawców, stał się jego SŁOWNIK SŁOWNIKÓW, a dokładniej – bibliograficzny przewodnik „Słowniki języka ukraińskiego: 1596–2020” (K.: WC „Proświta”, 2020; 1072 s.). Moim zdaniem analogów pod względem objętości i zawartości obie te książki w Europie nie mają. Dziękuję „Słowu Proświty” za publikację przedmowy Pylypczuka do tej książki, z której czytelnik dowie się zarówno o trzech leksykograficznych eksplozjach ukraińskiego słownikarstwa, jak i o tym, że nasz naród ma w swoim dziedzictwie kulturowym ponad 9 tysięcy drukowanych publikacji słowników języka ukraińskiego (a przecież także jakąś garstkę elektronicznych!), że w rozwoju naszej leksykografii następuje solidne przyspieszenie i że każdy rok dodaje do rejestru bibliograficznego słowników języka ukraińskiego co najmniej trzysta nowych prac słownikowych, że sami Ukraińcy tylko na Ukrainie stworzyli ponad 3,2 tysiąca słowników dwujęzycznych z 55
języków świata (w USRR mieli słowniki tylko z 14 języków!). Ważne jest także to, że język ukraiński w słownikach, mimo obojętnej postawy państwa, nieustannie rośnie i się rozrasta, a najważniejszym naszym zadaniem jest uczynić ten proces jeszcze potężniejszym i nieodwracalnym. D. Pylypczuk zebrał w swojej książce, między innymi, informacje o 556 wydaniach słowników języka ukraińskiego w trzydziestu krajach świata, co budzi nadzieję, że wkrótce pojawią się też setki nowych dwujęzycznych i wielojęzycznych słowników oraz rozmówek języka ukraińskiego w tych krajach, gdzie ich dotąd zupełnie nie było lub gdzie obsługiwały one znacznie węższą publiczność albo były zbyt skromne pod względem objętości i jakości.
W dwóch wymienionych i dwóch jeszcze nienazwanych książkach – „O dozie dziogju w beczce miodu” (2017) i „O Dmytrze Pawlyczku” (2018) – W. Pylypczuk pokazał, jak wiele może zdziałać optymistycznie nastawiony intelektualista i encyklopedysta, pokrzepiony wielkością kultury, literatury i języka ukraińskiego oraz heroicznym ruchem szістdziesiątników. Całe życie przygotowało go do żywota podwижnika, do niewdzięcznej codziennej roli Syzyfa zablokowanej kultury narodowej, który dąży do tego, by widzieć i przedstawiać tę kulturę jako całość, i tego samego wymaga od innych Ukraińców. W dążeniu do przezwyciężenia tej zablokowanej sytuacji Pylypczuk nie zatrzymuje się nawet wtedy, gdy wszystkie swoje tomy, nawet najcięższe, musi drukować za własne pieniądze, i to jeszcze za pożyczone pieniądze! Dmytro wspomina, że ścieżkę filologiczną zaczął wydeptywać już w młodym wieku: w dziewiątej klasie szkoły średniej, odkąd go pamiętam, gdy nie miał słownika ukraińsko-francuskiego, a jedynie francusko-ukraiński „Słownik minimum języka francuskiego” na dwa tysiące słów (K.: Rad. szkoła, 1958; 52 s.), postanowił przeredagować go sobie jako ukraińsko-francuski, przepisując słowniczek w porządku alfabetycznym według ukraińskiej abecadła. Mój przyjaciel dziwi się, że kiedy Instytut Językoznawstwa uruchamiał dziesięciotomowy Słownik języka ukraińskiego, prasa w USRR jakoś bardzo zgodnie przemilczała ten projekt, podczas gdy sam Dmytro zdołał wydrukować swój niewielki artykuł o nowym Słowniku w wielu gazetach rejonowych obwodów czerkaskiego, żytomierskiego, chersońskiego i lwowskiego. Przez całe życie badacz polityki językowej wobec języka ukraińskiego płynie pod prąd asymilatorskiego nurtu, dążąc do dostrzegania i obejmowania tego, czego nie widzą i nie obejmują inni. Dmytro Pylypowycz żartobliwie wyjaśnia to tym, że jest spod znaku zodiaku Skorpion, – a Skorpionom Bóg daje dar wnikania w istotę rzeczy. Czytam charakterystykę Skorpionów: „Niezwykle silna intuicja”. Tak, to o moim przyjacielu. Plus zawodowe wymagania wobec siebie. Dziś D. Pylypczuk starannie notuje informacje o poszczególnych brakach, zauważonych przez niego samego lub przez poszczególnych czytelników, w jego monumentalnym bibliograficznym słowniku słowników języka ukraińskiego. Żałuje zwłaszcza takiej białej plamy: wiadomo, że pracę nad Słownikiem Borysa Hrinczenki rozpoczęli jeszcze J. Tymczenko i B. Naumenko, którzy uporządkowali materiał leksykalny czasopisma „Osnowa” z lat 1861–1862 oraz późniejsze nagromadzenia leksykalne i w 1897 r. opublikowali pierwsze arkusze (litery A–W) jako dodatek do czasopisma „Kijewskaja Starina”. „Trzeba to uwzględnić w następnym wydaniu!” – mówi Dmytro. Przypomina, że w 2027 roku minie 400 lat od Leksykonu słowieno-ruskiego Pamwy Beryndy: „Do tego czasu należałoby przygotować drugie wydanie mojej bibliografii słowników języka ukraińskiego, ale już z indeksem rzeczowym i alfabetycznym”. Za sumę dokonań w filologii i za erudycję od dawna jest on doktorem nauk i profesorem, więc dziwię się: dlaczego do tej pory oficjalnie nie nadano mu tych tytułów? Dlaczego żaden uniwersytet nie nadał mu choćby tytułu doktora honoris causa czy profesora honorowego (przecież na to nie trzeba żadnych pieniędzy!)? W redagowanych przez niego encyklopediach pozostało sporo napisanych przez niego haseł encyklopedycznych… Prawda, D. Pylypczuk tym się nie przejmuje: w naszej nauce jest przecież aż nazbyt wiele fałszywego złota! Jako prawdziwy adept i nosiciel światła, mój przyjaciel cały jest w poszukiwaniach i tworzeniu przyszłych książek, w niestrudzonej pracy.
Tłumaczenie maszynowe
Moja dawna przyjaciółka i koleżanka, znana ukraińska wydawczyni Walentyna Kyrylowa, opublikowała na swojej stronie na Facebooku autorskie zdjęcie, na którym widzimy jeden z dziesięciu najciekawszych obiektów turystycznych Anglii. Z zachwyconego oglądania postmodernistycznego budynku Biblioteki Publicznej w Birmingham, która pod względem liczby odwiedzających wyprzedza sławną Brytyjską Bibliotekę, płynnie przeszedłem do sprawdzenia, jakie miejsce w BirmPB zajmuje ukraińska książka, czyli konkretnie słowniki języka ukraińskiego. I tu czekało na mnie wielkie rozczarowanie: w elektronicznym katalogu tej największej biblioteki publicznej Wielkiej Brytanii znalazłem zaledwie 2 (dwa!) papierowe wydania słowników języka ukraińskiego: Ukrainian-English dictionary M. L. Podwezki (Nowy Jork, 1954) oraz Ukrainian-English dictionary (compiled by C.H. Andrusyshen and J.N. Krett; Toronto, 1957). Oto due! Po tym kolekcja ukraińskich słowników biblioteki Uniwersytetu w Birmingham (liczba studentów i doktorantów którego trzykrotnie przewyższa ten sam wskaźnik KNU im. T. Szewczenki!) wydała mi się wręcz jaskinią Alego Baby. „Aż” 43 wydania! Prawda, w tej kolekcji brakuje nawet pełnego kompletu objaśniającego Słownika języka ukraińskiego w 11 tomach (są jedynie tomy I–VII), a Słownik etymologiczny języka ukraińskiego przestał tu napływać po 3. tomie... W elektronicznym katalogu biblioteki uniwersyteckiej zobaczyłem, że z niepodległej Ukrainy spośród wielu tysięcy tytułów naszej produkcji leksykograficznej do księgozbioru Uniwersytetu w Birmingham w latach 1995–2007 trafiło zaledwie 12 tomów ukraińskich słowników. Tu nie widziano ani jednego terminologicznego, frazeologicznego, dialektologicznego, gramatycznego, ortoepicznego […] słownika niepodległej Ukrainy, ani słowników dwujęzycznych z pół setki języków, ani dziewięciu tomów akademickiego Słownika języka ukraińskiego w 20 tomach, ani sześciotomowej „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, ani mnóstwa innych interesujących i autorytatywnych leksykonów. Co więcej! W ciągu ostatnich DWUNASTU LAT (czyli po 2007 r.) z naszego niepodległego państwa do księgozbioru Uniwersytetu w Birmingham nie trafił ani jeden ukraiński słownik. Taki obraz panuje nie tylko w Birmingham, ale i w większości uniwersytetów Europy. Czy nie jest to praktyczną realizacją w przestrzeni kulturowej Europy mitu Wałujewa o tym, że „никакого отдельного малороссийского языка не было, нет и быть не может”?! Dlaczego wyraźne ustanie nawet najmniejszego przenikania ukraińskich słowników na Zachód zbiegło się w czasie z aktywnymi przygotowaniami Moskwy do agresji wobec Ukrainy? Dlaczego ukraińscy dyplomaci w krajach Zachodu i Wschodu tak rzadko, a nawet wcale nie odwiedzają najbardziej prestiżowych bibliotek krajów pobytu i nie interesują się, jak czuje się tam ukraińska książka, literatura, język, czy w tych bibliotekach są nasze wydawnictwa słownikowe, referencyjne, encyklopedyczne? Dlaczego to rzekomo nie dotyczy NAN Ukrainy, naszych ministerstw oświaty i nauki, kultury, uniwersytetów i akademii, naszych akademików, profesorów, doktorów i kandydatów nauk, działaczy kultury, nosicieli rozmaitych zaszczytnych tytułów? Dlaczego, wyjeżdżając za granicę, tak rzadko wiozą w darze miejscowym placówkom oświatowym i kulturalnym ukraińską książkę? Czy wszystkie wyżej wymienione osoby wiedzą, że mimo okrutnych warunków wojny na Ukrainie co roku ukazuje się około dwudziestu tysięcy tytułów książek i broszur, a zatem jest co włożyć do walizki wyjazdowej?! Ukraińcy muszą wyraźnie uświadomić sobie, że konsekwentnym zamiarom moskiewskiego imperium, by niszczyć nasz duch, nasze myślenie, naszy język, oświatę i kulturę, musimy przeciwstawić swoją zdecydowaną wolę przetrwania i zwycięstwa. Czas ostatecznie obalić w gruncie rzeczy rasistowski mit Wałujewa i hojnie otworzyć światu Sezam naszego języka i kultury.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PYŁYP CZUK Zakończenie. Początek w nr 30-32 za 2020 r. 3. Zatem sporządzony przeze mnie indeks bibliograficzny „Słowniki języka ukraińskiego: 1596–2018”, w którym czytelnik zobaczy łącznie ponad dziewięć tysięcy notatek o papierowych publikacjach słowników języka ukraińskiego, jest niezaprzeczalnym dowodem na to, że Ukraina to kraj nowoczesnej i wysoko rozwiniętej kultury leksykograficznej oraz intensywnego procesu leksykograficznego: wszak to bardzo znamienne, że 97,6% wszystkich jej papierowych wydań słowników pozyskano zaledwie w ciągu jednego stulecia, a 85,7% – w ciągu zaledwie jakichś 27 lat Niepodległości Ukrainy (1992–2018). Dziś Ukraina nadrabia to, co mimowolnie straciła w statusie kolonialnym. Chciałbym, aby moja książka sprowokowała: a) pragnienie Ukraińców, by na nowo spojrzeć na wielkość swojego ojczystego języka, b) pragnienie bibliografów innych krajów, by wyczerpująco opisać wydania słownikowe w ich językach narodowych i c) pragnienie zagranicznych leksykografów, by rozpocząć lub przyspieszyć tworzenie swoich słowników przekładowych – dwujęzycznych i wielojęzycznych – z udziałem języka ukraińskiego (niestety, w tym sensie rozdział II tego indeksu wykazał, z wyjątkiem Polski, niemal powszechną ciszę leksykograficzną w odniesieniu do słowników i rozmówek z języka ukraińskiego, co jest inercją zasad imperialistyczno-kolonialistycznej leksykografii, która w ZSRR funkcję komunikacji między narodowej przypisywała wyłącznie „wielkiemu i potężnemu językowi rosyjskiemu”). Teraz, kiedy już przekonaliśmy się, że ukraińska leksykografia jest dziś superaktywna, czas odpowiedzieć na ostatnie z trzech pytań, postawionych przeze mnie na początku przedmowy: czy choć jedna biblioteka na świecie posiada pełną kolekcję papierowych wydań słowników języka ukraińskiego? Niestety, już w samej retorycznej formie tego pytania kryje się odpowiedź: nie posiada. Kolosalna energia ukraińskich leksykografów jest gaszona olimpijskim spokojem (a raczej – obojętnością) ukraińskich bibliotekarzy oraz najwyższego kierownictwa uniwersytetów i akademii. Pracując nad tym indeksem, zwróciłem uwagę na poważne problemy z kompletowaniem sieci bibliotecznej słownikami języka ukraińskiego. Oczywiście, oceniając rankingi kompletowania bibliotek Ukrainy słownikami języka ukraińskiego w ciągu ostatnich 27 lat, trzeba zawsze pamiętać o podstawowej liczbie: 6883 (jest to łączna liczba słowników języka ukraińskiego wydanych na Ukrainie w tym okresie). Jeśli biblioteka, która zajmuje pierwsze miejsce w rankingu, przez 27 lat pozyskała: Narodowa Biblioteka Ukrainy im. Jarosława Mądrego – 1860 słowników, Zaporoska Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa – 616, a Biblioteka Naukowa Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki – 1258, to jej łączną liczbę tytułów słowników dzielimy przez 6883 – i nagle dowiadujemy się, że poziom kompletowania słownikami języka ukraińskiego w pierwszej z tych bibliotek wynosi 27%, w drugiej – 8,9%, a w trzeciej – 18,3%. I takie „sukcesy” – u liderów każdej z trzech nominacji! A co dopiero mówić o outsiderach?! Wśród obwodowych uniwersalnych bibliotek naukowych oraz bibliotek uniwersyteckich, które nie trafiły do mojego rankingu, poziom kompletowania słownikami języka ukraińskiego nie sięga nawet sześciu, a bywa że i czterech procent, a nierzadko (zwłaszcza na uczelniach) jest jeszcze mniejszy. Nie ma wątpliwości, że istnieją tu dwie główne przyczyny: brak finansowania i niewielkie nakłady słowników. Nawiasem mówiąc, informacja o nakładzie słownika na Ukrainie jest wskazywana tylko w jednej trzeciej wydań. Wiele słowników i słowniczków ukazuje się w skrajnie znikomym nakładzie. W mojej domowej bibliotece wśród kilku tysięcy książek znajdzie się też kilkaset słowników zarejestrowanych w tym indeksie; jeszcze wiele setek innych przeglądałem w różnych czasach osobiście lub wirtualnie. Ale czy mógłbym ocenić ogółem całą sumę ukraińskich słowników z ponad czterech stuleci? Wątpię. I czego z pewnością nie mógłbym zrobić – to podać do słownika-indeksu 18 źródeł i na tej podstawie sugerować górną granicę leksykonu narodowego na poziomie 300 000 słów... Oceniający skarb leksykograficzny narodu musi być daleki zarówno od akademickiego snobizmu, jak i od patetycznych superlatywów. Wydają mi się bardzo wątpliwe wszelkie próby „prokrustowania” słownika języka narodowego, których już się naoglądaliśmy aż nadto. Bez wątpienia, zarówno wśród współczesnych, jak i dawniejszych wydań słownikowych Ukrainy są zarówno cenniejsze, jak i mniej cenne. Nie gloryfikuję dosłownie każdego z zarejestrowanych tu słowników, jakiejkolwiek jakości by on nie był. Ale bronię prawa każdego słownika do bycia zarówno zapisanym w rejestrze bibliograficznym, jak i udokumentowanym w pełnym słowniku elektronicznym oraz w zbiorach konkretnej biblioteki uniwersalnej lub specjalistycznej. Przeżyłem wiele gorzkich chwil, konstatując przykrą nieobecność słowników, już znanych mi z bibliografii, ale „nieobecnych” (nie chcę mówić „zgubionych” czy „utraconych”) w zbiorach bibliotek narodowych, obwodowych uniwersalnych i uniwersyteckich czy Książkowej Izby Ukrainy. Coś zostało utracone przez te zbiory z powodu obojętności lub niedbalstwa, albo świadomie i celowo zniszczone (z przestępczych pobudek ideologicznych), a coś nie wiadomo kiedy skradziono. Jakaś – dość nieznaczna – cząstka słowników trafiła do archiwów, muzeów, bibliotek prywatnych lub za granicę. I mimo wszystko praca nad tą książką przyniosła mi nieporównanie więcej pozytywnych emocji niż negatywnych. Co jest najważniejsze w fakcie ukazania się tego indeksu? Dzięki niemu Ukraińcy otrzymali mnóstwo dowodów na to, że ich język ma tak solidną bazę słownikową dla swojego rozwoju i tak wielofunkcyjne narzędzie bibliograficzne do badania zasobów języka narodowego oraz do planowania nowych poszukiwań leksykograficznych i badawczych, a także wzbogacania podejść metodologicznych i technologicznych do procesu leksykograficznego, jak i do kształcenia przyszłych leksykografów. W sensie czysto pragmatycznym teraz specjalista z każdej dziedziny wiedzy będzie miał pod ręką praktycznie wyczerpujący informator o wszystkich encyklopediach, słownikach, informatorach o charakterze leksykograficznym, które zaprezentują im zarówno nasze ogólnojęzykowe bogactwo, jak i całą gamę branżowej wiedzy lingwistycznej i terminologicznej, którą będą mogli pogłębiać dzięki temu indeksowi-nawigatorowi. A uzbrojony w słowo specjalista jest wart trzech specjalistów. Otrzymawszy ten indeks, naukowcy i specjaliści będą mogli teraz kompleksowo i znacznie adekwatniej ocenić stan naszej ogólnej i specjalistycznej leksykografii. Dla mnie jest teraz całkowicie oczywiste, że w dziedzinie słownictwa Ukraina posiada dziś ogromny zasób kulturowy. Zatem, oto kilka praktycznych przemyśleń dotyczących dalszych działań: 1. Cały kompleks słowników języka ukraińskiego nasze państwo powinno uznać za narodowe dziedzictwo kulturowe. W związku z tym status narodowego dziedzictwa kulturowego zobowiąże organy władzy centralnej i samorządu terytorialnego do zadbania o stworzenie i konsekwentne kompletowanie w narodowych, obwodowych uniwersalnych i uniwersyteckich bibliotekach Ukrainy zbiorów i kolekcji słowników języka ukraińskiego. Faktycznie podręcznikiem i programem tworzenia takich zbiorów mógłby stać się ten indeks bibliograficzny.
2. Państwo i/lub wspólnota naukowa i kulturalna powinny zadbać o utworzenie Centralnej biblioteki-muzeum słowników języka ukraińskiego z budową specjalnego pomieszczenia z księgozbiorem, obliczonym na minimum 5000 metrów bieżących półek, ponieważ dla pełnowartościowej pracy biblioteki-muzeum konieczne jest, aby co najmniej 80% księgozbioru było wykorzystywane do przechowywania najlepszych wydań słowników języków obcych, których ukraińscy leksykografowie będą potrzebować do opracowywania swoich słowników przekładowych. Listy i opinie na temat tego wydania można przesyłać na adres: Centrum Wydawnicze „Proświta”, ul. Honczara 52, Kijów, 01054. W sprawach zakupu książki można zwracać się do autora: [kontakt ukryty], wysyłać wiadomości na numer [kontakt ukryty] lub przez komunikator na Facebooku. 3. Rozwijając ideę cyfryzacji, państwo, placówki naukowe i społeczność naukowa powinny zadbać o zdigitalizowanie wszystkich słowników języka ukraińskiego w celu: a) uzupełnienia Ukraińskiego narodowego korpusu językowego, stworzonego w Instytucie Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy oraz b) stworzenia na tej podstawie Pełnego elektronicznego akademickiego słownika języka ukraińskiego (PEASJU) o objętości ponad miliona haseł, nie licząc nazw własnych. 4. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy oraz Ministerstwo Oświaty i Nauki powinny utworzyć Instytut Leksykografii Ukraińskiej oraz Instytut Leksykografii Przekładowej i opracować 20-letni Program rozwoju ukraińskiej leksykografii, przewidując w nim, w szczególności, opracowanie PEASJU, a także zakończenie i wznowienie SUM-20, wydanie wcześniej obiecanego 15-tomowego Słownika dialektów ukraińskich, aktualizację i tworzenie innych (ogólnojęzykowych, frazeologicznych, etymologicznych, historycznych, stylistycznych, terminologicznych, ortograficznych itd.) słowników oraz radykalne rozszerzenie współpracy z leksykografami i wydawcami z innych krajów w tworzeniu i wydawaniu słowników dwujęzycznych i wielojęzycznych. 5. Dla naukowego badania problemów rozwoju języka ukraińskiego już dawno należałoby założyć Towarzystwo Naukowe Języka Ukraińskiego. 6. Każda ambasada Ukrainy mogłaby zainicjować stworzenie w największych bibliotekach kraju pobytu solidnych kolekcji książki ukraińskiej (w tym słowników), angażując do tego tamtejszych biznesmenów, a także zaproponować leksykografom tego kraju stworzenie słowników przekładowych i rozmówek z udziałem języka ukraińskiego (szczególnym priorytetem powinno być włączenie języka ukraińskiego do międzynarodowych projektów wielojęzycznych słowników przekładowych). 7. Uważam, że indeks „Słowniki języka ukraińskiego: 1596–2018” powinien znajdować się we wszystkich bibliotekach, od centrum aż po poziom zjednoczonych wspólnot terytorialnych. Najlepiej byłoby, gdyby państwo na własny koszt scentralizowanie wydrukowało ten indeks dla wszystkich bibliotek z księgozbiorem powyżej 5000 tomów i rozesłało go w teren. A póki państwo będzie się ociągać, inicjatywa należy do świadomych Ukraińców oraz naszych zagranicznych przyjaciół i partnerów. 8. Dla moralnego stymulowania rozwoju ukraińskiej leksykografii warto byłoby ustanowić dwie nagrody: ogólnoukraińską – imienia Borysa Hrinczenki (za sukcesy w rozwoju ukraińskiej leksykografii) – oraz międzynarodową – imienia Ahatanhela Krymskiego (za sukcesy w rozwoju leksykografii przekładowej). 9. Prawie wszystkie idee wyrażone powyżej mogą być realizowane (w tym finansowane) przy udziale partnerów międzynarodowych. Przynajmniej jeden instytut, wspomniany tutaj w pkt 4 (leksykografii przekładowej), mógłby działać na zasadach komercyjnych. 10. Państwo Ukraino, chroń i szanuj język ukraiński!
Tłumaczenie maszynowe
*** Z was by ikony soborowe pisać, Chłopcy i dziewczęta z lat osiemdziesiątych. Było wam zawzięcie i wcale niełatwo Oczy podnieść i flagę na drzewce. W legendę pójdziecie, przychodząc z legendy... Tym i nie śniły się ówczesne agenty... Zlewaliście się z cieniem, światłami i wiatrami, Trzymaliście za klamkę niebieskiej bramy... Umieliście łamać kręgosłupy niepokorze – Dla każdego mieliście w północnym morzu (I nie ratowała przychylność Pokrowy) Południowego brzegu kawał dwumetrowy. Z kosą prowadziła, cała w bieli, lady Walce, bielsze niż białe niedźwiedzie. Było wam naprawdę i strasznie, i nieprosto. Lecz stuknęło wiekowi za dziewięćdziesiąt. I on przekazał wam wolność jak wiano... Ty naprawdę nie umarłaś wtedy, Ukraino. Napchali piór — powiedzieli, że skrzydła, I los po raz kolejny ciebie oszukał... Naprawdę — po raz kolejny. Szczerze banalnie. I znów “jeszcze nie umarła” brzmi żałobnie. Wczesne siwizny, spóźnione odznaki, Dobrze zimują wygwizdane raki... I co tu poradzisz? — ni dodać, ni ująć, Chłopcy i dziewczęta z lat osiemdziesiątych... *** Ziemia jeszcze przez Pana objęta, Jeszcze gwiazdy nie sterczą pniami... I jeszcze Tarasowe jagnięta Nie stały się baranami. Jeszcze Pasterz gładzi rosy bose Po niezachmurzonych główeczkach. I jeszcze światy w współbrzmieniu – Nie po komorach i schowkach. Jeszcze Bóg, gdzie my, a nie w wygnaniu I nosi słoneczko w torbie, Jeszcze w rosach ptaki białoskrzydłe, A nie głodne owce zazdrości... Jeszcze wiersze gwiezdnego pyłu I światła zebranego pełne, Jeszcze kłąb niewypranej wełny Nie sypał się z niebieskich baranów. Jeszcze tak było wszystkim nie zazdrośnie Nad Borysfenem i nad Nilem, Niebiańsko, gwiezdnie i gwiaździście I nic nigdzie nie marniało. Wszystkiemu jeszcze starczało daru Spełniać się łagodnie i surowo... Jeszcze Pan Bóg wypasał trzodę, A nie trzoda pasała Boga... *** Mija lato. Już, niestety, nie dziesiąte. Kiedy tam odkładać na kiedyś? A dynie, niby prosięta, Na dojrzałych ogrodach rozłożyły się. I chodzi kobieta z wyglądu niby jesień. Wszystko i wszędzie u niej w porządku. I nawet kłopoty, ostatnie osy, Pasują jej, jak znaki powodzenia. Deszcze takie, jak z nieba pnącza. Sady stoją święte, jak chorągwie. I siwizny srebrzysta pajęczyna, I złoto żywej jeszcze trawy. I co o czym tam przykazanie nie dziesiąte? I szepcze ktoś: “Zapomnij się, i ukradnij”. Tyś przecież niczyja... Cała, niby dedykacja, Tym sadom, gdzie byłem młody... *** Ten świat Pan Bóg kiedyś tworzył na sumienie. Tu raj. Tam piekło. Pomiędzy nimi — świątynia. W czasie wzburzonych targowisk Już i modlitwa — tylko towar... Nędzna ofiara słowa odkupieńczego. Takie świece... Ikony... Witraże... I dziś widnieje cień smutnego Boga, Wokół Niego, jak zwykle, ani duszy... Wszystko takie, jak kumpelski barter... Przyjmij, Niebiański, nasz ziemski pozdrowienie. Nie, Ty, oczywiście, drogiego wart jesteś, Ale nie my, a Ty tworzyłeś ten świat... Pisałeś stare i odnowione testamenty, Myślało się — na wszystkie sto sto wieków... A to tylko kieliszek odnowić Tym winem za trzydzieści srebrników... To omamienie ciągłych pośmiewisk, Zbiegowiska, możliwe tylko tutaj... ...Nie ma pytań — stworzono na sumienie, Jeśli przypomnieć o następnym Sądzie... *** Pachnie dymem i smutkiem... Tu tylko ja i papieros. Jeszcze zostało na dnie koniaku na łyk... Gdzieś tam koła obraca obciążona planeta. I za nią w eskorcie samotny liść. I samotność za niebo chwyciła się dymem. Oparzy papieros palce, duszę, usta. Jesień z naszego lata zawraca na zimę... I otula w siebie ruchliwe miasta. Opadają kasztany, jak lata z liczydła – Rozpełzły się po bruku dni śmieszne jeżyki. I ciepło noszą gniazdom zatroskane ptaki... Te, które nie opuszczą nas i naszych ścieżek... Dotknę, jak pierwszy raz, twojej dłoni. Rozpłynę się tobą niezapomnianym ciepłem. I skłoniwszy siwizny w galantnym pokłonie, Nocować zawołam u wiatrów pod skrzydłem... *** Tu zbędny ten, kto wie jak sobie radzić... Śmieją się z poszarpanych sztandarów. Na tron święty co raz wynoszą zdradę, Wzbraniając się nieugiętych ramion. Tu duch nie swój unosi się nad polami. Sady obfitują w cudzych owocach. I rodzi sumienie zardzewiałe plamy, I kracze w duszę czarnoskrzydły ptak... Nie dawszy nawet pomodlić się na czczo, W tej odwiecznej grze na interes Tu po jednym wybierają najlepszych I odwołują w przestworza niebios. W tym odwiecznym królestwie Piłata Drobny za plecami wróg głębiny. I jeszcze w łonach płaczą niemowlęta... Któreś usłyszy znowu: “Ukrzyżuj...” *** A ja żyję przez jesień na przełaj, Gdzie czas taki, jak listopadów szelest. On był i jest... Wczoraj, jutro, dziś... Tak niechętnie przekwita wrzos... A dzień mój znów, niby kudłaty pies. Zza chmur kudłatych wysunął słońce. I miło przytulił się do niebios... On dobrym był i dobrym opiekunem... Ja dziękuję za jesień wam i dniu, Oraz jeszcze jemu za wierność psią... Tańczą cienie muzykę ognia. Pewnie, ładnie... Ale ja nie widzę... Ja wspomnieniem dotykam was... Wydaje się, nawet czuję dotyk... Odważam się, zapraszam na walc, Zatajając wspomnienie, niby oddech... Dyptyk przy latarniach 1 Kłaniały się cienie późnym latarniom. Płynęły czasy, niby rozlane wina. Ona zaś, niby modlitwa z ołtarza, Była przeczysta i była niewinna. Choć zawsze jej wydawało się, że oto-oto Nadejdzie on, diabeł nieniegodziwy. Taki sobie do wczoraj po prostu Ktoś, Władca praw na dwie poranne kawy. Obsypie pocałunkami od nóg, Zabłądziwszy nimi na piękne ramiona, I cicho tak podziękuje za grzech, Że nim on był cały wczorajszy wieczór. O, Jak by podporządkowywała się ona... Sobą obsypywałaby, jak darami. I noc, niby kielich dawnego wina, Gdzieś lałaby się ponad latarniami... 2 Twoje milczenie na dłoniach ciszy, Gdzie wiecznie rządzą światłem latarnie... Czemuś tak dobrze w moim wierszu Twojej o czymś zamyślonej porze. Na winogronach dojrzewają wina. I kołowrotów pełny bęben. A ty piękno jednemu Bogu winna I uśmiechu taki upojny szampan... Do tafli park zaparkowała jesień, Usta twoje stworzone dla rymów, I dzikie gęsi krzykiem stugłosym Znów odlatują ratować Rzym. Idziesz taka czemuś nieuchronna, Że późno tak sądziłaś się mnie. Maluje jesień złote wrota Tobie na domowym płótnie... *** Jesieni, słyszysz, do siebie wpuść Łatać dziurę w ozonie. Zgęstek melodii i wysokości – Ostatni koncert w sezonie... Jesieni, może to i nie czas... Lecz już tak układa się karta... Jesieni, kto tam o białym walcu? Prawda, to jeszcze nie jutro. Jesieni, może nie trzeba łez O żurawiach i wyryju? Jesieni, wieczny u nich bezwiz, Jesieni, im według wiary... Jesieni, chcesz, zostanę tu Aż do samego rana... Jesieni, oczy ciebie tak piją Grzesznie, niby kochankę... *** Wchodził brzeg w rzekę. Zachłannie i drżąco. Jak pierwszy raz. Ty zwróć ją taką, Zapomnianych dni zapomniany wierszu... Taka natchnienie niestroma, I ani pół słowa w poprzek, Ona była, jak ta rzeka, A ja ten nieumiejętny brzeg. Taka ścieliła się pastel, Chwiały się trawy, niebo, wygon. A ja tuliłem ją do skał I całowałem w każdy wygięcie. I dziko z zazdrości stękałem, — Wydawało się, niby duszę mielą, — Kiedy do linii biodra – Jej biodra! — dotykał księżyc... Zbiega brzeg do rzeki Zachłannie i drżąco, jak pierwszy raz... Ty zwróć wszystko takim, Zapomnianych dni zapomniany wierszu... *** Na wieś? W las? Byle tylko z miasta, Z tej kamiennej krzątaniny. W śniegach, jak w siwych brodatych sensach, Palić wspomnienia i grzać się przy ogniu... I przybierać do Bożego Narodzenia jodłę Gwiazdami, niby cukierkami z kieszeni. Przyjmować sad szopką w stu twarzach, I zaświecić z pogorzeliska dzień. Dojeść wczoraj upieczony ziemniak, I znów szary pokochać świat, Kiedy pociągnie księżyc, jak pantofel, Szopkowy czart, niby psotny kot... Schowa, pewnie, za owe zaspy, Albo w jeszcze nadchodzące chłody... A ja podniosę gwiazdę, jak monetę, Żeby znów doczekać się kolędy...
*** Ścieżki w zimie, jak zmarszczki na czole... Dwanaście potraw... Zmarłym czarna kromka... Przez siwe-siwe chłody na szkle Tak siwo-siwo chucham na szybę... U nas Boże Narodzenie... U nas taka zima... Wyście jej nakreślili księżyc, niby szczapkę... Czy widać wam, powiedzcie, których nie ma, Na parapecie waszą czarną kromkę? No, jak wam tam, w niebiańskiej kolędzie? Chrystusa powili przy ogniu w kolibie?.. Przychodźcie... Nawinszujcie pomyślności... Wam widać nas przez oddech mój na szybie? Już wasze cienie w najbliższym kącie... Obecność wasza silniejsza, aniżeli mrok... Spróbujcie choć łyżeczkę kutii, Na chwilkę oparłszy niebiosa na tragarzu...
*** Żywym — żywe. Pogłaszcz po kłębie psa. Gdzież ty się podziałaś, ta co w pas, zimo? Na śnieg zubożały nasze niebiosa Czy w nich taki przedświąteczny symbol? Im szaro, niby zmęczonej duszy? Zamiast śniegów — siwizny w stu odcieniach, Tylko anioł niezawodny na ramieniu W każdym ze wszystkich siedmiu przypadków... W garści bocianiego gniazda Samotność najdawniejszego gatunku, Marii, która donasza Chrystusa, Nie widać w przedświątecznym rysunku... Nazajutrz zaś będą wina na rozlew – Przeczysta Dziewica urodziła Syna, I nie zapytają, między którymi oliwkami Zakopana Chrystusowa pępowina... Potem nastaną wyuczone słowa, Światy siebie odegrają w szopkach. Żeby im Ona, sprawczyni Bożego Narodzenia, Kołysała Zbawcę w kołysce nieba...
*** To stypa czy o czym te bale? I toastów tych taki tłusty kawałek? Czołem dotknął księżyc ziemi – I choć bez sutanny, a taki, jak proboszcz... Tak głucho w wzniesionych cerkwiach... Tak modlą się, jakby pili truciznę... I nawet deszcz, jak nie wbity gwóźdź Do trumny, w którą kładą twoją Ojczyznę. I tych lasów ponure chorągwie. I te popisy nad obmierzłym Pontem. Czyżby naprawdę olbrzymy — nie wy, Wszystko jednak i całe postawiono na konto... A wam kiedy nie święto — to parada... I ordery, wyczyszczone do błysku... Kraju bólu, krzyku, sennych wart, Wielkiego Głodu, wyzysku i zysku... O czym milczą wymodlone cerkwie? I ręce te, popękane z trudu... I te słowa, że kozacy — nie wy W pieśni jeszcze nie umarłej Ojczyzny?
*** Przez wiersz gdzie ani kropki ani przecinka Przez czas co zapomniał o terminie Równanie o stu niewiadomych A może wiadomych gwiazd W targowiskach rozumu i tłumu Gdzie wzrok mój sięgał aż do gwiazd Ja istoty wymierzyłem smutkiem I on stał się podstawą miar I wieczność stawała się miłością Światła otulały światy I słowo szło przez bezmowie Gdzie uczyły się zioła rosnąć...
*** To kule, to nie kastaniety, I losu kulawy demarsz. Jeszcze będą pisać poeci, Do fałszu rymując fałsz, Jeszcze będą w bladej pozłocie Świecić komuś imiona... To potem wszystko będzie, to potem – Cudze zwycięstwo, wojna... A wam umierać dzisiaj... O czym te dymy i ognie?
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
A snajper liczy do stu W tym bezsensownym dniu.. Święci czy tylko “ze świętymi...”? I widać w krwawej łzie: Nie w TYCH zwycięstwo, nie z TYMI, Bo CI — z jakiegoś powodu martwi wszyscy... Z nich — zawsze wspaniałe cele... Nie w nich błękitnieje krew Nie w nich w duszy i w kieszeni O wszystko zielenieje gotówka... ...Cisza szeroka, jak morze, Ukołysany nurt prądu... A z nieba wam widać raje podatkowe, Płaczecie, poznawszy, czyje... Los w uniwersalnym farszu, I niebo od prawdy krzywe, I kaczka ciszą fałszu Za łódeczką wątłą płynie... *** Losem dzień napełnił się po brzegi, I wieczór mdlał ręką w ręce. I noc mijała z cudem w samotności, I ranek z pocałunkiem na policzku... Kiedy cierpką cierpliwością pełna czasza, Nie przykro obejrzeć się na granicy – Idzie za wami bosa prawda wasza, Układa się deszczami w rdestach... Ze WSZYSTKIEGO obłazi pozłota. Wszystkie słowa rozszarpują wiatry... Wszystko przepada, jak szmata z tratwy – Fanfary, pogłos, bankiety, flagi. Tylko los, napełniony po brzegi... Tak jeszcze po brzegi lata jesienią. I czerwce, niepodobne do czerwońców, I niebiosa płyną w piołuny... *** Mamy obecnie okazję Dowiedzieć się, czyś ty — Boży dar... Co tam — wejść na Golgotę, Niby owca — na ołtarz? Co, Betlejemska siedziba I pierworodna gwiazda?.. KOMUś ty do diabła zbawiciel – Sam ani ojciec, ani gospodarz... Mędrcy czytają talmudy, Jakby tłumili pragnienie. O pocałunku Judasza – Między stygmatami — ani mru-mru... Straży, zdejmijcie Barabasza – W nim jeszcze jest interes... Tak, to ten, który z prawej... Lewego nie, żeby zmartwychwstał, Raz on taki syromądry, Mówi, że Bóg — to miłość, Niech uniwersalne łachudry Wytrą zaschniętą krew... Dość nas, grzesznych, oszukiwać, Niby czesać język... Ciosają krzyże i koryta Z tych samych drżących osik... Pijany mija czy piąty Dzień po tysiącach hosann... Niech powisi, ukrzyżowany, Niech tam sobie zmartwychwstaje... ...Niebo ścieliło w jaskini Tło całunów błękitne, Ty nie dziw się chimerze: Ci, którzy ukrzyżowali Ciebie, Znowu hosanny śpiewają Językiem wszelkich przybłęd. I do krzyża przybijają. A na krzyżu — mój naród... *** Wy nie zapomnieliście?.. To moja wojna... Legły przez duszę blizny, jak okopy. Tobie, mnie, wszystkim jedna cena. Deszcze takie, jak spadochronowe linki. Dokąd niesie mnie mój spadochron – Podobny czymś na soborową kopułę? Tam, gdzie świat głuchy taki, jak kąt, A niebiosa kruche, jak skorupa?.. Lecz wy zapomnieliście — to moja wojna. Moje ataki i moje niepokoje... Moje sto gram — wypiję je do dna – Za już codzienny posmak zwycięstwa... m. Iwano-Frankiwsk Bohdan DIACZYSZYN, członek NSPU, doktor filozofii, docent Czyta się – jak oddycha. I przy tym rozświetla się dusza – oto co wstrząsa. Petro Soroka Mykoła Petrenko do ostatniego dnia pisał artystyczną poezję serca, która dotyka najskrytszych strun ludzkiej duszy, skłania do myślenia. Czyż tylko poezję? Czytam-przeczytuję nowele poety “Przebiec pod tęczą”. Biegnie poeta, śpieszy się – “Tak to się stało – tobie potrzeba Dorastać do siebie samego” (s. 39). Swoim życiem do siebie dorosnąć. Pracą i prawdą człowiek dorasta do poznania swojego “JA”. Człowiek musi być uczciwy wobec siebie, wtedy będzie uczciwy wobec Boga i innych ludzi – właśnie taka droga dorastania do siebie... Żyjemy w chaosie jedynek i zer, zapominając o swojej tożsamości, a zdenacjonalizowana ludność myśli, że państwo – to mechanizm dla potrzeb konsumpcyjnych, zapominając o tym, że naród musi budować Ukrainę swoimi rękami. Współczesna młodzież skłonna jest do czytania uproszczonych tekstów, bo w informacyjnym przesytcie (w ciągu dnia ludzkość otrzymuje 5 eksabajtów [5*10^18] informacji) nie znajduje czasu na czytanie wysokiej prozy z nadmiernie szczegółowymi opisami zdarzeń i okoliczności, która wymaga nadwysiłków duszy i serca. Ale przecież każde zdarzenie skłania człowieka do poszukiwania sensu życia, poznania istoty uśmiechu i łez rzeczy. Możliwe, że właśnie za takimi tekstami małej prozy przyszłość, bo ekrany urządzeń elektronicznych porywają użytkowników w objęcia obrazkami, przez co tracą oni zdolność myślenia. Właśnie o takiej prozie Mykoły Petrenki pisał nasz niezapomniany i utalentowany pisarz Petro Soroka: “Te nowele nie zgubią się i w antologii światowej mini-noweli, która niechybnie kiedyś wyjdzie, bo pierwszorzędnych nazwisk tutaj nie zabraknie, jako że pisarze wielu krajów coraz bardziej skłaniają się ku lapidarnemu mozaikowemu pisaniu”. Każdy myślący człowiek szuka sensu życia, próbuje poznać niepoznane: “Ja szukałem uśmiechniętego Boga. Ja nie znalazłem uśmiechniętego Boga... Wszystkie świętości świata, pouczcie mnie – w co mam wierzyć?..” (s. 40). Wiara – to całościowy kompleks naszych wiedzy i rozumienia nie widzianych oczami obiektów; to to, czego nie sposób całościowo odebrać z pomocą naszych pięciu organów postrzegania otaczającego świata, do końca zrozumieć i przemyśleć: “Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, i całą swoją duszą swoją” (Ewangelia wg św. Mateusza 22:37). Ale jak kochać (Gabriel García Márquez twierdził, że tragizm historii ludzkości – z braku miłości) tego, kogo nie sposób zobaczyć? Tutaj i wszystkie problemy. Na ikonach ludzie przedstawiają to, co chcieliby zobaczyć. Przypomnijmy historię o niewiernym Tomaszu, który oświadczył, że nie uwierzy w zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa, dopóki nie zobaczy... (Ewangelia wg św. Jana 20:25–29). Czytajmy “List św. Pawła do Rzymian 1:20”: “Albowiem od stworzenia świata niewidzialne Jego przymioty, wiekuista Jego potęga oraz bóstwo, stają się widzialne dla umysłu przez Jego dzieła”. Oto wam i odpowiedź: Boga nie widzimy, ale widzimy jego stworzenia!!! Co jeszcze? My jesteśmy i stworzeni przez Boga... Jeszcze jeden problem – brak wiedzy: “... dowody istnienia Boga nie są przyrodniczo-naukowymi dowodami, a czymś znacznie większym” (Manfred Lütz, “Blef! Fałszerstwo świata”). Czy to jest bodźcem do poszukiwania, przyczyną wielkiej liczby religijnych nauk i dogmatów? Bohdan Czepurko w swojej książce “Stworzenie świata” opisał takie objawienia, które poznał we śnie: “Bóg śmieszył mnie z taką lekką i niewymuszoną dowcipnością, z taką czystą radością i miłością, że zrozumiałem: życie jest piękne, żadnego piekła nie ma, a komunikacja ze Stwórcą nie tylko możliwa, ale i nieustanna – we śnie, na jawie, w pieśni i modlitwie, przez wszystko stworzone, przez miłość do przyrody i do siebie nawzajem”. Życie jest piękne, – i szczęśliwy człowiek, który poznaje tę prawdę w pełni... Wszystko żywe i jakby martwe – myśli. W ciszy Stwórca przemawia do nas... Nie każdemu pod siłę rozumem przemyśleć wszystkie nowele – serce nie w stanie znieść ciężaru duchowych przeżyć, chwil, które przyszło przeżyć panu Mykole. Jakie to jestestwo wydało ten system rzeczy: Hołodomor, niewolnicze życie, wojna, niemieckie i sowieckie obozy, zło, które nie zna granic... Łzą pamięci czytam nowelę “Znaki Wieży Babel”: “Ja nie mogę zapomnieć tego, jak zaprotestowały wszystkie drzewa, kiedy je przyszli ścinać. Służba egzekucyjna urzędu skarbowego, czy jak ona wtedy się nazywała...” (s. 42). Tutaj należy zauważyć, że w ZSRR od 1939 roku opodatkowane było każde drzewo owocowe. Ten podatek został zniesiony tylko w 1954 roku na polecenie Malenkowa G. M. Pan Mykoła uświadomił sobie i twierdzi, że człowiek musi zająć swoją skromną niszę w procesie budowy świata, a to codzienna ciężka praca nad sobą, która polega na niesieniu “osobistego krzyża” na “swoją Golgotę”...
Autor nowel przeżył, wycierpiał, ale nie zobojętniał: pracował do ostatniego dnia, przejmował się losem naszych wojowników dobrej woli („Stypa starego kruka”), rozmyślał o przywódcach, jedności narodu („Miejsce w kluczu żurawim”): „A ptaki tylko wznoszą się w niebo – i już każdy wie, gdzie ma stanąć... O liderze nie ma co mówić, on jest silny i doświadczony... każdy daje z siebie wszystko do granic możliwości” (s. 48–49). Zdaje się, że historia nas niczego nie uczy. „Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba, / To i mądrość byłaby własna” (Taras Szewczenko), ale my nie czytamy książek zachęcających do mądrości: „Mądrość prawa stada łabędzi polega na tym, że łabędzie czują skrzydło sąsiada i nie przeszkadzają sobie nawzajem w locie” (Wasyl Zemlak, „Stado łabędzi”). A ludzie muszą pomagać sobie nawzajem w życiu, rozumieć prostą prawdę, że Ukrainę musimy budować własnymi rękami. Boże, po co stworzyłeś ZŁO? Twój czarowny świat, Boże, i zło, wielki cud miłości i te męki, które znosi człowiek przez całe swoje życie: „My także tworzymy – bo jesteśmy natchnieni Twoją łaską” (s. 49). Autor nowel twierdzi: wszystko, co tworzą pisarze – „to przecież za Twoim pozwoleniem, Panie!” (s. 49). Bóg obdarzył każdego wolnością wyboru. Prawdziwy artysta musi wtórować Stwórcy, aby wszystko, co zrobił, nie przeczyło logice bytu – wszystko, co dobre dla mnie, musi być dobrem także dla mojego bliźniego. Dlatego autor jest odpowiedzialny za to, co tworzy. Mykoła Petrenko przez łzy prosi (ma do tego moralne prawo!), bo stworzone przez niego dzieło zasługuje na Boże uznanie, gdyż napisane zostało przez prawdomówcę, człowieka miłości: „Panie, wykroić godzinę – weź do rąk to, co napisaliśmy (ja. – B. D.) – to jest o szczęściu! Czytaj, Panie!..” (s. 49). Godziny wystarczy, by Bóg przeczytał wszystko, co napisał pan Mykoła: „Niech zaś dla was, umiłowani, nie będzie zakryte to, że u Pana jeden dzień jest jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień!” (Drugi List św. Piotra 3:8). Na tej pełnej nadziei nucie kończę swoje rozmyślania... Mykoła Jewhenowycz zdołał swoim życiem dorosnąć do samego siebie i uświadomić sobie, że ten proces jest nieskończony – waga pisanego słowa owocuje ziarnem prawdy, a pamięć i słowo to fundament rozumu dla przyszłych pokoleń. ...Boże, i zmęczyłem się... Jak – życie się udało? Nie udało? Jeszcze choć odrobinę... Odrobinę tak... Czegoś... Odrobinę wiosennego wielogłosia? Skowytu płowiejących kłosów? Odrobinę jeszcze – wędrówki do Synaju? Z niebytu przejmującego listu? Odrobinę jeszcze – czegoś. Czego – nie wiem… Może – dotknąć krzyża!.. Mykoła Petrenko Mykoła Petrenko urodził się 6 listopada 1925 roku w mieście powiatowym Łochwica na Połtawszczyźnie. Zmarł 10 października 2020 roku we Lwowie. Autor ponad 100 książek poezji, prozy, humoru, publicystyki, wierszy dla dzieci, bajek, tekstów piosenek. Mykoła Jewhenowycz był wieloletnim autorem tygodnika „Słowo Proświty”. Składamy głębokie kondolencje rodzinie i czytelnikom Poety. Dziś drukujemy ostatnie za życia zdjęcie M. J. Petrenki, a w następnym numerze – duży wybór jego wybranych i jeszcze niepublikowanych wierszy. Swoim życiem dorosnąć do samego siebie... – 21 września we lwowskim Pałacu Sztuki odbyła się prezentacja książki taty „Adamowi bracia” – mówi syn Lubomyr. – Nie mógł być na wydarzeniu, bo z zawałem leżał w szpitalu. Ale nawiązano z nim kontakt telefoniczny i ojciec pozdrowił obecnych przez głośniki. Planowaliśmy powtórzyć prezentację z jego udziałem. Tacie poczuło się lepiej, wypisano go ze szpitala. Niespodziewanie 7 października jego stan się pogorszył. Znowu zabrała go „karetka”. Po trzech dniach rozległ się telefon, którego tak się bałem: lekarz poinformował, że w nocy ojciec zmarł. Pozostała jego poezja. W tym także dotąd nikomu nieznana: wiersze zapisane w zeszycie na szpitalnym łóżku. Wraz z żoną rozszyfrowujemy je. Mam nadzieję, że uda się stworzyć tomik poezji. Mykoła Petrenko pochodził z Łochwicy na Połtawszczyźnie. W 1942 roku wywieziono go na przymusowe roboty do Niemiec. Trafił do „Stockbau” – filii obozu koncentracyjnego „Buchenwald”. Tam pracował w kombinacie metalurgicznym przez dwa i pół roku. Po wyzwoleniu więźniów przez amerykańskich żołnierzy przeszedł przez obozy filtracyjne w ZSRR. Pracował w kopalniach Donbasu i przy dalekowschodnim rybołówstwie. Ukończył Lwski Instytut Poligraficzny. Pracował w telewizji w redakcji audycji literacko-artystycznych. Napisał ponad 100 książek różnych gatunków. Wraz z żoną wychował dwoje dzieci. Pawło SZCZYRYCIA
Tłumaczenie maszynowe
Kostiantyn SUSZKO, m. Zaporoże. Kontynuacja. Początek w nr 41–43 z 2020 roku. Wykupiwszy ojcowską chatę, dałem sobie słowo, że nie będę wtrącać się w miejscowe sprawy. Ani w społeczne, ani w prywatne. Były ku temu ważne powody, ponieważ przez pierwsze lata rzadko bywałem we wsi, nie znałem dobrze wszystkich ludzi, a i z zawiłościami tutejszych problemów byłem zaznajomiony powierzchownie. Przyjeżdżałem na dwa-trzy dni oraz na urlop, a i tego nie cały poświęcałem Babynie, więc milcząc obserwowałem, jak niszczeje tama, zbudowana w latach 50. ubiegłego wieku zamiast zniszczonego mostu. Tama łączy dwie części wsi – Zabalkę i Matnię z Kerczem, na tamie oraz na odcinkach ulic, które przylegają do niej z dwóch stron, wtedy właśnie, sześć dekad temu, ułożono solidny bruk z muszlowca i, jako że przez tyle samo dekad o remoncie budowli nikt nawet nie wspominał, jeździć po tamie obecnie nie jest zbyt komfortowo. I nikt nawet palcem nie kiwnie, ani w radzie wiejskiej, ani w rejonie, ani w obwodzie. I ja milczałem. Milczałem, kiedy zlikwidowano połączenie autobusowe z Kamianką Dnieprzańską; kiedy zaczęto po cichu rozbierać pensjonat, zamiast znaleźć na niego kupca. Milczałem, kiedy pod koniec lipca – na początku sierpnia zaczynano wypalać ściernisko i słomę na polach, a wieś otulał dym… A oto kiedy dotknęło to wody pitnej, nie wytrzymałem. Wodociąg, zbudowany w 1966 roku, początkowo zapewniał wsi wodę nie po prostu codziennie, a co godzinę, co minutę. A po dwudziestu latach, akurat, zdaje się, właśnie na czas przyjęcia Konstytucji niepodległej Ukrainy, wodę mieszkańcom Babyny dawano już dwa razy w tygodniu. Z czasem – raz w tygodniu. Gdzieś w granicach lat 2008–2009 zapoczątkowała się praktyka „puszczania wody” raz na miesiąc, potem raz na półtora-dwa miesiące, a od sierpnia roku 2015 krany na podwórkach mieszkańców Babyny nie wydają już ani kropli. Początkowo zaczęły się, jak to mówią, przerwy, z powodu zadłużenia wielu konsumentów wody. Do zadłużenia doszły awarie rur. Jednocześnie wynikły problemy z kierownikiem gospodarstwa, które zarządzało wodociągiem: to przekroczenia kosztów, to pijaństwo, to nieobecności. Przyczyny niby różne, ale są one zupełnie nieistotne, nawet błahe, więc wszystko sprowadzało się do jednego: na wsi nie stało władzy. Nie ma, nie tyle kierującej, co zarządzającej siły, która odpowiadałaby na wsi za wszystko. Jak to było kiedyś, w szczególności za tych samych sowietów. Między tym, jest prawnie wybrana grupa ludzi: przewodniczący, zastępca, sekretarz i szesnastu deputowanych. Przy nich – księgowy, zastępca księgowego, kasjer, geodeta, kierowca… Wszystko to, powtarzam, jest (dokładniej, już, chyba, było), chociaż nie w Babynie, a w sąsiedniej Uszkałce, do której Babyna, razem z Niżnym Rohaczykiem, tak by rzec, jest przypisana, ale nie wpływa to, co jest, faktycznie na nic. Przynajmniej, ani dłużnikami, ani awariami wodociągu, ani drogami, ani pijakiem-nieobecnym nikt się nie zajmował i nie zajmuje. Więc latem 2015 roku przerwałem swoje milczenie. Początkowo byłem w radzie wiejskiej, gdzie wygłosiłem płomienną mowę przez dobre piętnaście minut. Występowałem nie tyle od siebie (kim ja jestem – małodusznym uciekinierem?), co w imieniu mieszkańców Babyny. A także w imieniu mieszkańców Uszkałki i Niżnego Rohaczyka, ponieważ bez wody zostały wszystkie trzy wsie. Naciskałem na to, że oto za rok minie pół wieku, jak nasi ojcowie podarowali nam wspaniały wodociąg, a my, idąc naprzeciw tej znamiennej dacie, zbrodniczo go zaniedbaliśmy. Przewodniczący rady wiejskiej i deputowani, jak to mówią, przyjęli mój wzburzony wywód do wiadomości, i o nim stało się głośno w rejonowej administracji państwowej. Ja właśnie na to liczyłem. I niedługo do Babyny przybyła przewodnicząca rejonowej administracji państwowej w towarzystwie swoich bezpośrednich podwładnych. …Takiego zebrania, jak pewnego letniego dnia 2015 roku, Babyna jeszcze nie znała. Prowadzili zebranie deputowana rady wiejskiej Luba Dołoman (w babynskim panieństwie Bobrowa) i ja, i przeprowadziliśmy je na najwyższym poziomie. Wystąpili przewodniczący wsi, przewodnicząca rejonowej administracji państwowej, odsunięty kierownik przedsiębiorstwa komunalnego, które zarządza wodociągiem, zwykli mieszkańcy Babyny. Rozeszliśmy się z twardą wiarą, że woda będzie. Jeśli nie wieczorem tego samego dnia, nawet nie jutro i nie pojutrze, to nie minie tydzień, jak wodociąg wreszcie zabulgocze. Nie zabulgotał. I wtedy, właśnie w Dzień Niepodległości, zadzwoniłem do przewodniczącego Wierzchniorohaczyckiej rejonowej administracji państwowej i, ledwo utrzymując się w odpowiednich ramach, powiedziałem wszystko, co na ten temat myślałem. A myślałem, że władza nie ma chęci zajmować się problemami tak zwanych umierających wsi. I sprawa nie w niedbalstwie, nie w niezorganizowaniu, a niemal w świadomym niszczeniu wiejskiej tak zwanej infrastruktury. Oczywiście, być może, ja przeginałem pałkę, ale, chyba, nie aż tak bardzo. I wtedy wodę, jak to mówią, dali. Tego samego dnia, 24 sierpnia, gdzieś dwie godziny po rozmowie telefonicznej. Na osobiste polecenie przedstawiciela prezydenta Ukrainy w Wierzchniorohaczyckim rejonie. Ale… Tylko na kilka godzin. Chyba po to, żeby ów pisarz się uspokoił i odczepił. Nie wszyscy otrzymali wodę – do wielu gospodarstw ona po prostu nie zdążyła dotrzeć… Ja wtedy skórą odczułem sytuację. I byłem głęboko przekonany, że odstępować nie można. Ani na krok. Wręcz przeciwnie – należy atakować. Następna data podania wody wciąż była odraczana i odraczana, i zrozumiałem: jeśli wody nie będzie jeszcze przez miesiąc, dwa, trzy, pół roku, a zwłaszcza, jeśli ludzie pozwolą, aby ich zostawiono bez wodociągu na cały rok, to wody mogą nie doczekać się już nigdy. Rozgrywało się coś w rodzaju diabelskiego eksperymentu na przetrwanie, i ja wzywałem mieszkańców Babyny, by w żadnym wypadku nie przestawali. Sam napisałem list do rejonowej administracji państwowej, kopię – do Chersońskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Otrzymawszy pisemne obietnice, że „wodę lada moment puszczą”, a w rzeczywistości to się nie stało, opublikowałem ostry artykuł w chersońskiej gazecie obwodowej „Nowyj deń”. Z czasem taki sam artykuł w „Silśkych wistiach”. Rezultat zerowy. Kiedy piszę te oto linijki, płynie szósty rok babynskiego bezwodzia… Czyżby moje smutne prognozy, dotyczące owego diabelskiego eksperymentu, zaczynają się potwierdzać?
Nie odczuwam żadnej nostalgii za systemem, który rzekomo załamał się w 1991 roku, ale mówię z przekonaniem: tak absurdalnej sytuacji w nieznośnych warunkach radzieckich nie sposób było sobie nawet wyobrazić. W związku z tym niewiarygodnie, zupełnie nierealnie, fantastycznie, niepojęcie, a zarazem dziko wygląda wszystko to, co dzieje się w tak zwanych wyższych sferach najnowszej ukraińskiej władzy na tle babynskiej wodnistej rzeczywistości. Doniesienia i plotki o wszystkich tych szczytach, przesłuchaniach, zobowiązaniach wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego, optymalizacjach i rekonstrukcjach, zdecydowanych prywatyzacjach oraz genialnych projektach pilotażowych odbijają się w Babynie (i nie tylko!) drażniącymi dźwiękami z jakiegoś zupełnie innego, niepojęcie dalekiego świata, z którym Babyna nigdy nie była związana, ale wobec którego Babyna zawsze miała, ma i będzie miała, póki światło słońca, niezliczone długi. Oczywiście w Babynie nie ma już nic – ani pól, na których kiedyś pracowali wszyscy, ani traktorów, ani kombajnów, ani aut, ani ferm, a co za tym idzie, ani krów, ani świń, ani kur, ani kaczek – nie ma zupełnie nic, za pośrednictwem czego należałoby nieuchronnie, terminowo i w pełni rozliczać się z centrum. Jednak pozostali ludzie, bezrobotni i faktycznie pozbawieni praw ludzie, którzy mimo wszystko są winni. Winni! Winni za to, czym ogrzewają zimą swoje domy; winni za prąd i za gaz; winni za towary pierwszej potrzeby (przede wszystkim za chleb, którego koszt jest nieporównanie wyższy, a jakość odpowiednio niższa niż w mieście); winni za zniszczone drogi; za brak przychodni, poczty, połączeń transportowych, a nawet policji. W końcu wszyscy oni są winni już za to, że w ogóle przebywają na tym świecie, a swój, już zupełnie nie święty, a nie wiadomo nawet jaki dług, posłusznie i jeszcze oj jak szczodrze spłacają swoimi głosami w lokalach wyborczych.Dlatego właśnie żyje Babyna! Tak powiedział mi były kierownik rejonowy ze swojej obecnej wysokości latyfundysty i radnego rady obwodowej. Nie po prostu powiedział, a jakoś tak niespodziewanie uroczyście i patetycznie wygłosił, że wydawało mi się, iż człowiek zaraz zapłacze od napływu wzniosłych uczuć. Aż się przestraszyłem, ale dzięki Bogu, przeszło.Mnie by wtedy trochę poduczyć deputowanego, że niby wcale nie przez to, co przed chwilą przeze mnie obficie wyliczone – nie, nie dzięki temu żyje Babyna, a wyłącznie na przekór, nie zważając na niego, a zarazem i na wszystkie kompleksowe oraz odrębne środki mające na celu poprawę życia Ukraińców, które niestrudzenie realizuje prezydent wraz z rządem i korpusem deputowanych Rady Najwyższej. Miałem czym zaprzeczyć, a w swojej kolejności jeszcze i zaatakować, ale przemilczałem. Bo widać było bez szkła powiększającego: człowiek nie wierzy w to, co przed chwilą tak gorąco wyrecytował. Co więcej: dobrze wiedział, że kłamie. Bezczelnie i otwarcie. Jednak czerwienić się nie zamierzał. Bo dawno już zapomniał, jak to się robi. Bo z powodzeniem opanował nowy styl zachowania tych, którzy są u władzy. Oni zaś, będąc przy niej, grabią wyłącznie w jedną stronę: pod siebie. Wyuczenie, skutecznie i bezkarnie. Oczywiście są, a dokładniej rzadko zdarzają się wśród nich wyjątki, ale ponieważ nie wpływają one ani na bieg poszczególnych spraw, ani na rozwój wydarzeń w całości, to nie warto o nich wspominać. Co więcej, oni między nimi nie zatrzymują się – próbuje się ich w porę usunąć i dobrze, jeśli nie fizycznie… Jak stało się to swego czasu z głównym kolejarzem Ukrainy Heorhijem Kirpą…I skoro już wspomniałem świętej pamięci Heorhija Mykołajowycza, to czemu by nie wymienić tych, dzięki którym Babyna w ciągu ostatniego ćwierćwiecza osiągnęła olśniewająco błyszczące szczyty?W całości zaś na losie Ukrainy ich gospodarowanie odbiło się tym, że udział obcego (importowanego) produktu rolnego osiągnął u nas 14 procent, podczas gdy na Białorusi jest on prawie dwukrotnie mniejszy, w Polsce 2,8 procent, w Czechach – 2,4.Więc przedstawiam naszych bohaterów, naszych niezależnych ministrów-agrarzystów. Zaczniemy od pierwszego, od Ołeksandra Tkaczenki. Wczorajszy, wtedy jeszcze całkiem ciepły pracownik kompartyjny objął ministerstwo rolnictwa już w dniu ogłoszenia niepodległości Ukrainy. Ministrował towarzysz Sasza rok i prawie cztery miesiące, zapewne dokładnie tyle, by założyć solidne podstawy kształtowania się „prowincji”.Resort, którym od 8.12.92 do 23.04.98 na zmianę kierowali Jurij Karasyk, Pawło Hajducki, Anatolij Choryszko, Mychajło Zubec i znowu Jurij Karasyk, nazywał się już ministerstwem rolnictwa i żywności.Borys Supichanow i Mychajło Hładij kierowali (również na zmianę, od 23.04.98 do 10.01.2000) już ministerstwem polityki rolno-przemysłowej.10.01.2000 Iwan Kyryłenko (dzisiejszy członek Batkiwszczyny) przejął ministerstwo polityki rolnej i w takim samym statusie zdał je Serhijowi Ryżukowi.Dalej byli Wiktor Słauta, Ołeksandr Baraniwski, Jurij Melnyk, Mykoła Prysiażniuk.9.12.10 50-letni M. Prysiażniuk po raz drugi zostaje zaprzysiężony na ministra tego samego resortu, ale już pod szyldem ministerstwa polityki rolnej i żywności. Jak skutecznie kierował pan Mykoła przez cztery lata (bez 13 dni), można sądzić po tym, że w tym czasie założył 27 (dwadzieścia siedem!) własnych firm-spółek – od egzotycznej ООО „Princ” do półegzotycznej ZAO „Junkers”, a między nimi – agrofirma „Berezanska ptasza fabryka”, TD „Kwarcyty”, SP „Ceradon”, ZAO „Raks”, i tak aż do samego „Funduszu Charytatywnego Mykoły Prysiażniuka”. W jeden z ponurych wiosennych dni 2014 roku Mykołka czmychnął z rodzinnego kraju, uciekł tak, że nawet ślad po nim nie został, więc przebywa w międzynarodowym poszukiwaniu.Ciężką sztafetę ministra-agrarzysty po Prysiażniuku nieśli Ihor Szwajka, Ołeksij Pawłenko, a potem ścisnął ją w dłoniach, jak tę upragnioną sikorkę, Taras Kutowy…Wszyscy zauważyli: przez 23 lata 5 razy zmieniał się szyld resortu, a pod nim pojawiało się i znikało 16 kierowników? Jeśli wziąć pod uwagę, że średnio każdy, za pozwoleniem powiedzieć, minister przebywał na stanowisku (czy lepiej – zajmował je, ściskał do chrupania w barkach?) 1,5 roku (najdłużej 4 lata, a najkrócej 9 miesięcy), to co mógł zrobić w tym czasie dla reformowania najbardziej skomplikowanego, najbardziej problematycznego sektora naszej gospodarki? Chyba że – ogrzać wysokie krzesło i starannie-starannie zbadać materialno-finansową składową powierzonego mu resortu. I zaoszczędzić chwilkę, żeby, gdy zadzwoni dzwonek, szybko zapakować do walizki wszystko, co zarobił, i bezkarnie odejść… w związku z przejściem do innej pracy. Ciekawe, a dokąd dokładnie? O jednym już mówiłem, powiem jeszcze o pierwszym i o przedostatnim, bo to naprawdę ciekawe.Pierwszy, całkowicie niezależny minister-agrarzysta pan-towarzysz 53-letni (w czasie zwolnienia ze stanowiska) Tkaczenko Sasza prawie 2 lata (1998–2000) w roli przewodniczącego Rady Najwyższej zabawiał ukraińskie, wtedy jeszcze nie do końca zamordowane, społeczeństwo, kandydował na prezydenta kraju, kierował Radą Nadzorczą Izby Przetargowej Ukrainy, obecnie jest na zasłużonym odpoczynku.Przedostatni, nie mniej niezależny minister-agrarzysta, 38-letni (w czasie przebywania na stanowisku) Ihorek Szwajka, opuszczając wysokie siedzisko 26 listopada 2014 roku i oddając w ten sposób interesom ukraińskim
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wsi całe 9 długich i wyczerpujących miesięcy własnego życia, wyruszył… na mera miasta Charkowa, a później na deputowanego ludowego. Jednak ani tam, ani stamtąd póki co nie dotarł. Ciekawe, prawda? Więc dodam jeszcze Jurija Karasyka. Porzuciwszy fotel ministra po raz drugi (23.04.98), dwukrotnie bywał doradcą premiera Wałerija Pustowojtenki, poza etatem i na zasadach społecznych. Równolegle i bardzo skutecznie (nie tak, jak na stanowisku kierownika resortu rolnictwa!) zajmował się własnym biznesem. 23 czerwca 2009 roku, w przededniu osobistego 70-lecia, otrzymał z rąk ówczesnego gwaranta Konstytucji Wiktora Juszczenki gwiazdę Bohatera Ukrainy. Pytacie, za co? A, jak powiedziano w liście gratulacyjnym: „Za wybitne osobiste zasługi przed państwem ukraińskim we wzmacnianiu potencjału sektora rolnego gospodarki, rozwój sfery socjalnej…” No i w ogóle za „…wieloletnią pełną poświęcenia pracę”. Gdzieś za to samo w 2003 roku panu Karasykowi dostał się jeszcze tytuł zasłużonego pracownika rolnictwa, a w 1993 i 2004 roku zostawał laureatem Nagrody Państwowej w dziedzinie nauki i techniki. Znowu pytacie, jak takie coś może być? A bardzo prosto! Czyż nie widzicie, jak kwitnie ukraińska wieś? Nawet w środku zimy nabrzmiewają czereśnie… Więc wracam do Babyny. I mało co tajemnicy państwowej nie odkrywam, mówiąc: wszyscy ci – od Tkaczenki O. i do Szwajki I. – nie zdołaliby dokonać tego, czego dokonali, kierując krajowym resortem rolnictwa, gdyby na miejscach, w szczególności w tejże Babynie i obok niej, nie było posłusznych wykonawców. A oni przecież byli! I do dziś są. Prawda, w samej Babynie – ani jednego. Bo jeden kierował gospodarstwem z sąsiedniej Uszkałki, czyli z metropolii, w roli przewodniczącego kołchozu, a w Babynie miał swojego przedstawiciela na prawach brygadzisty. Nabrawszy wprawy w kierowaniu ludźmi i sytuacjami za czasów socjalizmu, pierwszy etap cudownej prywatyzacji przeprowadził zwycięsko, bez „hałasu i pyłu”. Jak krowa językiem zlizywał dzień po dniu traktor za traktorem, siewnik za siewnikiem, kombajn za kombajnem, auto za autem. A między nimi tylko dudniły w niebyt wozy, furmanki, bryczki, taczanki. Drugi etap przeprowadzał jego następca, ale już nie w roli przewodniczącego kołchozu, a przewodniczącego KSP (czyli kolektywnego przedsiębiorstwa rolniczego) – szyld zmienili, żeby i z czasem w unisonie, i do Europy bliżej. Czysto po europejsku rozprawił się kierownik KSP z powierzonym mu gospodarstwem – dobił wszystko, co choć trochę pachniało nadzieją na poprawę życia ludzi. Siebie jednak nie skrzywdził… Prawda, w Uszkałce i klub, i szpital, i pocztę zostawili (bo niby metropolia!), a w Babynie szpital zniszczyli jeszcze w latach 50. ubiegłego wieku. Pocztę zlikwidowali już w rozkwicie zwycięskich niepodległościowych przemian, a klub miejscowy brygadzista (nie zapomnieliście przedstawiciela przewodniczącego kołchozu?), babyniec z dziada-pradziada, nabył za tak śmieszną cenę, że wstyd mi ją nawet wymieniać. Najpierw, wyjąwszy okna i zamurowawszy je cegłą oraz pozrywawszy suche, aż dzwoniące deski z sufitu i z podłogi, urządził tam własny skład siana. Jednocześnie, wyłącznie w nurcie przeformatowania kołchozu w KSP, z późniejszą likwidacją tego ostatniego, stał się właścicielem kombajnu, traktora, dwóch zbieraczy słomy i jeszcze czegoś z kołchozowego (!), czyli nabytego wspólną pracą, rolniczego mechaniczno-technicznego mienia-sprzętu. Mieszkać kontynuował w wzniesionym rękami kołchoźników i na kołchozowe przecież koszty i materiały przestronnym domu ze wszystkimi, wcale nie babynskimi wygodami. Kiedy zaś nadszedł czas, sprzedał dom, jak w Babynie mówią, na rozbiórkę. Za bardzo wysoką sumę, która przewyższała ówczesne, typowo babynskie ceny w tej sferze, ponad dwudziestokrotnie. Na rozbiórkę sprzedał i klub, ale „rozbieracze” z dawnego „ogniska kultury” zdjęli tylko łupek, krokwie, belki i inne drewniane konstrukcje, a ścian nie ruszali, bo one kamienne. Lecz były brygadzista najpierw socjalistycznego kołchozu o nazwie „Rewolucja”, a później czysto niepodległościowego KSP (już bez nazwy) i na klubie nie stracił. Powiadali, jakoby otrzymał za niego rolniczy zwycięzca nie mniej niż za dom. Zostawiwszy ruiny na miejscu klubu i domu oraz nieosłoniętą wielometrowej głębokości studnię pośrodku podwórka, zwycięzca przeniósł się do bardziej perspektywicznej wsi. Uczynił tak, myślę, nie tyle dlatego, że druga jego żona stamtąd pochodzi, co przez to, że wioska położona jest obok trasy „Zaporoże-Kachowka”, gdzie nie ma babynskich problemów. A Babyna… Oczywiście, jest ona upośledzona, fizycznie już ledwo oddycha, lecz wciąż zachowuje niezniszczalny kod życiowy, bo nad dawną-dawną wsią unosi się duch dziesiątek, setek tysięcy ludzi z długiego sznura pokoleń. Nawet fizycznie przeważająca i przeważająca większość tych ludzi została w Babynie: wszyscy oni na miejscowym cmentarzu, albo, jak tu mówią, na grobkach. I tego nie wyrwać, nie wytruć, nawet jeśli wieś zetrzeć z powierzchni ziemi. Jeszcze, aż w owym, w XX czy w XIX wieku przed naszą erą, Babyna zabudowywała się nie według rangi, nie pod sznurek. Żadnych symetrii, żadnej zadaności, które niezauważalnie, ale nieuchronnie drażnią, wywołują uczucie niepokoju, a nawet otwarcie przygnębiają. Jednak teraz wróciłem do Babyny przede wszystkim nie po to, żeby wspomnieć jednego z peryferyjnych kierowników budowy niepodległości z licznej armii niszczycieli ukraińskiej wsi, a po pomoc. Po owo wsparcie, na które nie mogę liczyć nigdzie indziej. Ani w mieście, któremu dobrowolnie oddałem ponad pół wieku swojego życia, ani tym bardziej na różnorodnych kanarach, bahamach, malediwach, seszelach czy w emiratach, dokąd nie zaglądałem nawet myślami. Przez to, że Babynie, w odróżnieniu od dopiero co wymienionych (a ile jeszcze nie nazwano!) obiektów, udało się zachować swój status zupełnie innego świata. Nie udało się-TAK, a PO PROSTU udało się, i wszystko. I, mam nadzieję, właśnie takiego jego statusu nikt od wsi nie odbierze. Żadnymi reformami, żadnymi optymalizacjami oraz udoskonaleniami nie pozbawić Babyny jej istoty. Bo ta istota – to samo Życie. Ciąg dalszy nastąpi. __________ 1 Zeszłoroczne dane. płatność. odpowiedzieli: Zwrócenie
Tłumaczenie maszynowe
Drodzy przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jeden z nielicznych dziś istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — dzięki pewnemu „wsparciu” naszych władz znalazł się na krawędzi zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią prawdziwe i obiektywne ukraińskie słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde finansowe wsparcie wydawnictwa to ważny wkład w sprawę ukraińską. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe:
AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki”; kod EDRPOU/NIP: 00031756.
Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o
W zeszłym tygodniu na nasz apel o pomoc dla gazety „Słowo Proświty”
1. Patyk Oksana Wołodymyriwna — 1000 hrn. 2. Melnyczenko Wołodymyr Jukhymowycz — 1000 hrn. 3. Służyńska Zynowija — 500 hrn. 4. Służyńska Oleksandra — 500 hrn. 5. Tymczyszyn W. D. — 200 hrn. 6. Bondarczuk Andrij Iwanowycz — 1000 hrn.
Tłumaczenie maszynowe
Kamieniecko-Podolski oddział Towarzystwa. W maju-czerwcu 1919 roku Orynin i okoliczne tereny objęły wydarzenia spowodowane ofensywą armii Ukraińskiej Republiki Ludowej na Kamieniec Podolski. Szczegółowo opisano je w wydanych za granicą wspomnieniach oficerów armii URL, którzy w tamtym roku bezpośrednio dowodzili oddziałami walczącymi o Orynin. 21 maja 1919 roku 16. oddział 1. pułku Dywizji Sinych, którym dowodził Mykoła Szapował, otrzymał zadanie przeprowadzenia ofensywy na Kamieniec. O szczegółowym przebiegu nieudanego natarcia na Kamieniec można dowiedzieć się ze wspomnień Ołeksandra Wyszniwskiego „Do historii Sinych i Żelaznych”, opublikowanych w 1937 r. w siódmym numerze zbioru „Za państwowość”, gdzie szczegółowo opisano bitwę o Orynin, która miała miejsce 24 maja: „…Związała się walka, która ujawniła przeważające siły wroga, zarówno w piechocie, jak i w artylerii. Oprócz tego bolszewicy mieli jeszcze kawalerię, a oddział jej prawie wcale nie posiadał…”, „…skutki bitwy były straszne… wroga kula śmiertelnie raniła pomocnika dowódcy Sinych, podpułkownika Sydorenkę…”, „…na polu pozostają dziesiątki ofiar bitwy: zabici, ranni i porąbani, których nie sposób już stamtąd wynieść”. W liście opublikowanym 10 lipca 1997 r. w gazecie „Ukraińskie słowo” mieszkaniec sąsiedniej wsi Rypyńce, Ołeksandr Olijnyk, opowiedział co następuje: w latach ukraińskich zmagań wyzwoleńczych do Orynina przywieziono na wozach i pochowano 21 żołnierzy URL. Wśród nich, według wspomnień, był jeden oficer, pozostali to szeregowi. Żadnego imienia, niestety, czas nie zachował. W archiwach również nie udało się odkryć imion poległych. A mieszkańców Orynina, którzy jeszcze pamiętali imiona ukraińskich bohaterów, nie ma już wśród żywych. Krzyż na mogile zbiorowej żołnierzy URL stawiano trzykrotnie. Pierwszy był kamienny. W latach kolektywizacji rozebrano go, a kamień oddano na budowę kołchozowego spichlerza. Kiedy wieś znalazła się pod niemiecką okupacją, na mogile (1942 r.) pod kierownictwem prawosławnego księdza i starosty ustawiono dębowy krzyż. Stał on dopóty, dopóki nie spróchniał i nie upadł. Po raz trzeci zadbano o mogiłę dopiero w przededniu 15. rocznicy niepodległości Ukrainy. W czerwcu 2006 r. ustawiono drewniany krzyż, tablicę pamiątkową z napisem „Sława ich imion żyć będzie wiecznie w sercach dzielnych, milczących, wiernych… Tutaj spoczywają żołnierze Ukraińskiej Republiki Ludowej, którzy zginęli za wolność Ukrainy – 1919”. W 1971 r. w Nowym Jorku ujrzała światło dzienne książka Ołeksandra Udowyczenki „Trzecia Żelazna dywizja”. Opisano w niej szczegółowo ofensywę armii URL na Kamieniec na początku czerwca 1919 r. Dzisiaj mogiła Bohaterów wymaga rekonstrukcji. Przewodniczący Kamieniecko-Podolskiego oddziału Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Wiaczesław Polatynczuk oraz przewodniczący rady wiejskiej wsi Orynin Wałerjan Mokrycki wystąpili ze wspólną propozycją, aby ze środków społecznych zadbać o zagospodarowanie terenu i rekonstrukcję pomnika poległych żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej na miejscu ich pochówku i ogłosili zbiórkę funduszy. Projekt pomnika oraz przyległego terenu opracował Wiktor Petruszewski (Kijów), całkowity koszt projektu według wstępnych obliczeń wyniesie 250 000 hrywien. Proszą oni osoby nieobojętne o dołączenie do grona darczyńców (Karta: Privatbank 5168 7426 0252 0193, odbiorca: Mołdowan Stepan Wasylowycz). Włas. inf. „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Orynińska rada wiejska zainicjowały projekt budowy we wsi Orynin w rejonie kamieniecko-podolskim obwodu chmielnickiego znaku pamięci nieznanych żołnierzy-bohaterów epoki URL, poległych za wolność Ukrainy i pochowanych w mogile zbiorowej we wsi Orynin.
Tłumaczenie maszynowe
Słowo o założycielu stanisławowskiej „Proświty”, autorze „Małorusko-niemieckiego słownika” Jewhenie Żelechiwskim. Ilko Kołodij, Lwów. I Pociąg Lwów-Przemyśl minął Medykę. Wkrótce końcowa „stacja”, a absolwent Uniwersytetu Lwowskiego, mianowany na stanowisko pomocnika nauczyciela w gimnazjum w Przemyślu, Jewhen Żelechiwski wysiądzie na dworcu miasta swojej wczesnej młodości. Szerzej odsunął firankę w oknie wagonu. Przed oczami przepływały zagajniki, gołe ściernisko na niewielkich skrawkach pól. Żyzna ziemia, a lud w nędzy. Ale czyż tylko on! Oto Jewhen z rodziny księży, a bez trudności się nie obeszło. Cierpiał je w czasach gimnazjalnych, cierpiał podczas studiów na wydziale filozoficznym… W wyobraźni stawał Przemyśl. Wiele zapewne zmieniło się w nim przez ostatnie jedenaście lat. Zmieniało się i przy nim. Nie było jeszcze dworca w mieście w 1858 roku, kiedy ze Lwowa jako 14-letni chłopiec przenosił się tutaj do drugiej klasy gimnazjum. Pojawi się on za ponad dwa lata, kiedy Jewhen będzie uczył się w czwartej klasie gimnazjum. Razem z kolegami, nie zważając na listopadową mżawkę, wybierze się w niedzielę na jego uroczyste otwarcie. A wtedy, w sierpniu 1858 roku, jechał nie pociągiem, a bryczką. Oboje, i mama-wdowa, i on, półsierota, byli pędzeni do Przemyśla przez niedostatek, biedę… Ojca Jewhen stracił jeszcze w dwuletnim wieku. Zaledwie miesiąc nacieszył się ojciec Hieronim nową parafią w Sokołówce. Na poprzednią, w której przedtem służył około siedmiu lat, niby nie narzekał, ale pragnął bliżej centrum życia społecznego. Tymczasem do Lwowa z Hyszewic na dobrych koniach trzeba było dojeżdżać do czterech-pięciu godzin. A zimą, kiedy zawieja zasypie drogi… Więc kiedy w Sokołówce pojawił się wakat, od razu napisał list z prośbą na adres konsystorza w Przemyślu. Pozytywna odpowiedź nie kazała na siebie czekać i, spakowawszy dobytek, wyruszył na nowe miejsce przeznaczenia. Lecz nieszczęśliwy wypadek niespodziewanie przerwał mu życie. W upalnym sierpniu, w same żniwa, poszedł na staw kąpać się i utonął. Po tragicznej śmierci mama z trojgiem dzieci przeniosła się do Lwowa. Choć mieszkanie wynajęła skromne, niedostatek brał za gardło. Najbardziej żal jej było jego, Jewhena, który skończywszy szkołę normalną, poszedł do pierwszej klasy gimnazjum. W końcu, przełamawszy dumę, odważyła się napisać list spowiedzi do wuja Justyna. Brat zmarłego ojca Justyn Żelechiwski był człowiekiem zamożnym, a z natury – miłosiernym. Wziąć go, osieroconego bratanka, pod swoją opiekę zgodził się bez wahania. Oczywiście, nie tylko pod materialną, ale i pod odpowiednią duchową. Prawda, o tej ostatniej matce nie wspominał. Była Polką, a ogromna rodzina Żelechiwskich odnosiła się do wyboru ojca z źle skrywaną niechęcią jeszcze podczas zaręczyn. Żelechiwscy – starodawny ukraiński ród kapłański. I w Galicji, i na Bukowinie, i na Huculszczyźnie – wszędzie znali księży Żelechiwskich. I nagle ojciec, jak grom z jasnego nieba, rzucił wyzwanie całej szanownej rodzinie – stanął do ślubu z Falkowską. Niech i piękną bardzo, ale zamachnął się na latami pielęgnowane drzewo czystej krwi genealogii! Wybaczyć tego rodzina nie mogła… Lecz po tragicznej śmierci przejęcie się losem Jewhena, jedynego syna ojca Hieronima, było sprawą rodowego honoru. Pod opieką wuja wyrośnie z niego nie jakiś tam Polaczek, a prawdziwy galicyjski inteligent! …Przy tej wzmiance gimnazjalny „suplent” lekko uśmiechnął się w lekko opierzoną rzadką bródkę. Wuj był dla niego ogromnym autorytetem. Pracował w konsystorzu. Działacz kościelny i społeczny. Pisał sztuki, pracował nad biografiami historycznymi, miał lekcje w seminarium… Planowano, że w Przemyślu Jewhen będzie kończył gimnazjum. Lecz uczył się tylko cztery lata – od drugiej do piątej klasy. Jakoś przed letnimi wakacjami do Przemyśla nadszedł list od matki. Zawiadamiała, że wychodzi za mąż. Jej przyszły mąż – ojciec Tadeusz Żehalowicz, ksiądz z Kudobieniec, w obwodzie tarnopolskim. Dobry, porządny człowiek. On, w szczególności, zaproponował „ściągnąć” Jewhena – niechby kontynuował naukę w Brzeżanach. W warunkach, kiedy mama ułożyła swoje życie, gościnnością pana Justyna nadużywać nie wypada… Oczywiście, że z Przemyślem Jewhen żegnał się niechętnie. Przez cztery lata zdążył polubić to niewielkie, ale przepełnione kipiącym życiem społecznym miasteczko. Nie wiedział, jak ułoży sobie życie z ojczymem. Oprócz wszystkiego, wuj Justyn miał wspaniałą bibliotekę. Jednak i matka miała rację: bez przyczyny na cudzej szyi siedzieć nie warto. Na szczęście Jewhena, codzienność gimnazjum w Brzeżanach też kipiała życiem społecznym, i on z głową zanurzył się w jego wir. Zapisał się do kółka przyjaciół-Ukraińców. Kółko ciekawe, o nim Jewhenowi opowiedział jeden z pierwszych przyjaciół Sydir Jezerski. W swojej działalności wyznawało oświeceniowość. Jewhen razem z innymi uczniami aktywnie zbierał po okolicznych wsiach pieśni ludowe, bajki, kolędy, wierzenia… Próbował pisać na ludowej podstawie utwory artystyczne. W 1865 roku we lwowskiej „Nivie” pojawia się jego pierwsza w życiu publikacja – opowiadanie „Oto wam i mądra kobiecina”. Radość rozpierała pierś. A jak przeżywał w przeddzień! Nawet nazwisko swoje wstydził się podać. Na początek – lepiej pseudonim. Wyprowadził, nie namyślając się, – „I. Sokołyk”. Od wsi, gdzie ojciec zginął, od Sokołówki wziął sobie to imię. Pasowało mu ono i z innej strony – młody jeszcze, zbyt młody na prawdziwego sokoła. Ale mniejsza z tym, skrzydła krzepną w locie. Zaczął przeglądać „Nivę” dalej. Na jednej ze stron, pamięta, przeczytał znajome: Marko Wowczok. A pod nim – „Instytutka”. Oto jakie znamienne sąsiedztwo! Ale je trzeba podbudowywać pracą. Jewhen już zaplanował sobie pracę – „Słownik języka ojczystego”. I pierwsze materiały dla niego zbierać zaczął… Notował w notatnikach „niezmierzone skarby żyjącej twórczości ludowej”, w których „rządzi duch tajnego ładu i dziwnej rozsądności”. …Migotały za oknem sierpniowe krajobrazy, gdzieniegdzie już blakła na krzakach i drzewach zielona barwa. Za kilka dni – jego pierwsze lekcje z „ruszczyzny”, czyli języka ukraińskiego i literatury… Lecz wyobraźnia wracała w tak całkiem bliską przeszłość – sentymentalny bal maturalny w Brzeżanach. Wesoły gwar do rana… Jednak świt wzywał ich, wczorajszych gimnazjalistów, w dalszą podróż. Z atestatem, który trzymał w rękach, nie wstyd było pokazywać się we Lwowie, do wyższych nauk. Ojczym nie sprzeciwiał się. Mimo tego, że ojciec Żehalowicz miał czworo własnych dzieci, sierot nie pomijał. Nie żałował środków na naukę Jewhena w Brzeżanach, nie zaczął sprzeciwiać się i przeciwko uniwersytetowi. Tego samego 1866 roku zostanie zaliczony w poczet studentów wydziału filozoficznego. Żył skromnie, rozumiejąc, że ojczym wyciąga z ostatniego. Tej dobroci Jewhen mu nigdy nie zapomni. Lecz wkrótce okazało się, że za naukę płacić nie ma czym. Przypomina sobie, mało nie płakał. Przed oczami stały wykłady z „ruszczyzny” Ogonowskiego… Właśnie w 1867 roku pan Omelan zmienił na pierwszej ukraińskiej katedrze rusofila Hołowackiego, który skusił się na imperialną makuchę i wyjechał do Rosji.
Wiele ich łączyło, wykładowcę i studenta. Niezbyt wielka różnica wieku, jakiś dziesiątek… Żelechowski i „jego” wykładowca uczyli się w tym samym gimnazjum w Brzeżanach, należeli do tej samej partii – narodowców... A najbardziej cieszyło to, że Ohonowski wytyczał dla ukraińskiej filologii nowy szlak. Oprócz staro-cerkiewno-słowiańskiej tradycji językowej, zajmował się współczesnym językiem ludowym… „Nie ma sytuacji bez wyjścia, Heniu!” – uspokajał ojczym. Trzeba napisać do kolegium profesorskiego podanie o ubóstwie, a on, jegomość, pojedzie do Zborowa do pana dziekana po zaświadczenie, niech pieczątką potwierdzi fakt ich niedostatku… Podanie i zaświadczenie zrobiły swoje. Pozostawiono go na wydziale. A jakiś grosz na życie zarobi publikacjami w „Prawdzie”. Od 1867 roku, kiedy czasopismo wydrukowało jego „Podróżne spostrzeżenia opolanina”, stał się stałym autorem „narodowskiego” organu prasowego. Wtedy też wstąpił do partii narodowców. W odróżnieniu od „moskalofilskiej”, że tak powiem, rodzinnej partii Żelechowskich, ta imponowała Jewhenowi przede wszystkim tym, że upatrywała swoje główne zadanie w oświeceniu. Do duszy było mu też to, że „Prawda” i inne „narodowskie” wydawnictwa drukowały utwory Tarasa Szewczenki, Marko Wowczok… I w ten sposób utwierdzały ideę narodowo-kulturalnego jednoczenia z Naddnieprzańską Ukrainą. Jedyna Ruś-Ukraina – marzenie świadomej inteligencji Galicji, do której zaliczano także studentów… II …Nie zdążył wyjść z wagonu, jak wpadł w mocne objęcia uśmiechniętego wuja. Zadowolony powitał siostrzeńca Justyn Żelechowski. Wszak była i jego zasługa w sukcesie Jewhena. Bryczka szybko dostarczyła ich do tak znajomego mieszkania. Przez siedem lat, odkąd opuścił Przemyśl, ono prawie się nie zmieniło. Oświetlony słońcem ganek, kwietnik… A w nim te same kremowe hortensje, o które od wczesnej wiosny troskliwie dbała ciocia… Ciepło przyjął młodego „suplenta” zespół gimnazjum. Wykładał łacinę, język ukraiński, historię. Szybko nawiązał kontakt z uczniami, podczas wakacji chętnie wykonywali jego zadania – zbierali cenny materiał do „słownika”. W 1871 roku Żelechowski jedzie do Krakowa. Na Uniwersytecie Jagiellońskim zdaje dwa egzaminy na tytuł nauczyciela — z „języka łacińskiego i greckiego”. W liście do Mychajła Drahomanowa z 15 marca 1872 roku dzieli się pewnymi szczegółami. Między innymi tym, że „udało się na moje pierwsze żądanie wyrobić przez senat akademicki krakowski i ministerstwo ustanowienie egzaminatora do języka ruskiego (ukraińskiego)… Tak oto ja pierwszy robiłem zadanie po rusku…” Podsumowując swój sukces, dochodzi w końcu do gorzkiego wniosku o stanie ukrainistyki w ogóle, czym dzieli się z Mychajłem Drahomanowem: „Tak więc w Krakowie, choć nie ma osobnej katedry języka ruskiego, znalazło sobie nasze rodzime słowo przyjazną przestrzeń. Wielki żal ściska moje serce, że nawet w Kijowie, w Charkowie nie ma ani na uniwersytetach, ani w gimnazjach osobnej nauki języka małoruskiego”. Choć Ukraina była okrutnie na dwoje rozdarta granicą między dwiema monarchiami – austro-węgierską i rosyjską, dla Żelechowskiego w jego sercu takiej granicy nie było. „Jestem Rusinem z Galicji, — wyznaje on Drahomanowowi w tym samym liście, — równą miłością obejmuję całą Ruś-Ukrainę, najdroższą moją Ojczyznę i dzielić się moim szczęściem ze wszystkimi pragnę”. Niepokoiło go też to, że często ukraińscy pisarze, oprócz utworów artystycznych, w pozostałych przypadkach, zwłaszcza w publicystyce, korzystali z bezpodstawną łatwością z języka rosyjskiego. W rezultacie, twierdził Żelechowski, nie ma nasz język ojczysty ani należytych rozpraw naukowych, ani publicystyki, nie mówiąc o takim jego komponencie, jak styl urzędowo-kancelaryjny. A ukraińskie książki przepełnione są rosyjskimi przedmowami… Drahomanow znajdował dla tego usprawiedliwienie. Żelechowski, przy całym szacunku do autorytatywnego adresata, nie mógł zgodzić się z jego argumentacją. Język ukraiński, piśmiennictwo – nie są do domowego, wąskiego użytku. Nasz język musi osiągnąć europejski poziom. Szewczenkowski „Kaukaz” — jest tego jaskrawym potwierdzeniem. Lecz jak rozbudzić w społeczeństwie wielkość ojczystego słowa? Bogatego w melodykę, semantykę, napełnić go terminami naukowymi... Potrzebne są książki, dużo książek! Potrzebny jest język literacki. On jest kręgosłupem wszystkiego, co narodowe, duszą… Przede wszystkim trzeba stanąć do walki z ortograficznym chaosem, który pochłonął Galicję. Jedni piszą skostniałym języczem, drudzy martwotną „maksymowycziwką”, trzeci w ogóle nie wiadomo czym… „Rusznia” — język ukraiński, literatura wymaga dla siebie baczniejszej uwagi. „Rusznę” wykładał w przemyskim gimnazjum. Ale w planie zajęć przeznaczono jej tylko dwie godziny tygodniowo. Uczęszczają na nią głównie Rusini. Honornej szlachcie chłopski „język” nie jest potrzebny. Żelechowski organizuje pozalekcyjne kółko „ruszni”, niestrudzenie zapoznaje uczniów z ustną i pieśniową twórczością ludową. Członkowie kółka stają się aktywnymi uczestnikami, organizatorami rozmaitych świąt narodowych, wydarzeń społecznych. Podczas obchodów jedenastej rocznicy śmierci Szewczenki razem z nimi „wygłasza odczyt o naszym największym poecie i obywatelu”. Szewczenkę będzie czcił co roku i będzie go to kosztować niemało krwi. W 1877 roku katecheta seminarium nauczycielskiego w Stanisławowie Mykoła Ohonowski — trzeba było tak splamić nazwisko jego nauczyciela — w klerykalnym „Ruskim Sioni” zaatakuje go za to, że zachęca uczniów do odwiedzania święta ku czci Szewczenki. Analizując poemat „Maria”, zagorzały rusofil będzie twierdził, że Szewczenko to ateista i że rozpowszechniając jego utwory wśród młodzieży szkolnej, Żelechowski propaguje… bezbożność. Oszczerstwo, skierowane do władz szkolnych i duchowieństwa, wyglądało w ówczesnych okolicznościach niezwykle cynicznie. Zarówno wobec Kobziarza, jak i wobec pana profesora z dawnej, szanowanej rodziny, bezpośrednio związanej z kapłaństwem. Oczywiste jest, że Żelechowski podjął polemikę w „Ruskim Sioni” i „odparował rusofilskie zakusy przeciwko ukrainofilom”… W drugiej połowie 1872 roku Żelechowski przenosi się do Stanisławowa. Tutaj zaproponowano mu stanowisko nauczyciela starszych klas gimnazjum. Wykłada „język ruski” i „filologię klasyczną”. Na ten okres przypada jego aktywna działalność społeczna i oświatowa. „Sprawą rusko-ukraińską żył i oddychał, sprawie tej poświęcił wszystkie swoje siły i wątłe zdrowie”, — napisze o Jewhenie Żelechowskim pisarz i pedagog Hryhorij Cełynśkyj. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Roman HORAK, Lwów. 20 listopada 1970 roku z obejścia Semena Korpaniuka, położonego na przysiółku Szyrokyj w Jaworowie na Iwanofrankowszczyźnie, przytulonego północną stroną do pasma Sokolskiego, grały trembity: dawały ludziom wieść, że nie ma już gospodarza, wzywały, by przyjść pożegnać się z nim „na gruszkę”, jak nazywano obrzęd pożegnania ze zmarłym i jak tego wymagał zwyczaj. Białymi żałobnymi chustami przewiązywała synowa Paraska, żona syna Wasyla, te trembity, które w tamtych stronach tylko smutne wieści roznosiły po świecie. Schodzili się ludzie oddać hołd zmarłemu ze wszystkich zakątków rozrzuconego po wzgórzach Jaworowa, od Stojanowa, gdzie kiedyś zimował Ołeksa Dowbusz, aż po Wypczynkę, która na wschód pod szczytem Sokolskim. Całowali rzeźbiony krzyż, który leżał na zmarłym, rzucali drobną monetę przewoźnikowi, aby dostarczył duszę w niebiańskie przestrzenie i doprowadził do rajskiej bramy, klucze od której trzymał święty Piotr. W żałobie siedzieli. Mieli o czym mówić i mieli co wspominać. Przypominali starsi gospodarze, rówieśnicy Semena, których, a dy, z każdym rokiem stawało się coraz mniej i mniej, jak młodym chłopcem ze swoim towarzyszem w niedziele i święta, kiedy nie ma przy gospodarstwie pilnej roboty i sam Pan Bóg kazał człowiekowi od pracy odpocząć, szedł w las daleko od ludzkich siedzib słuchać śpiewu ptaków, chociaż tego ptactwa było wszędzie pełno. Dzwoniły – wyśpiewywały na wszystkie głosy od tego czasu, jak tylko święte słoneczko wstawało i obchodziło ziemię, aż do czasu, kiedy na ziemię spuszczały się zmierzchy i dawały znak człowiekowi iść do domu odpocząć od trudów sprawiedliwych. Opowiadali ludzie, jak wracał z wojska do domu, to zanim wstąpił na ojcowski próg po tylu latach rozłąki, poszedł w las, aby nasłuchać się ptaków. Oczyścić duszę, mówili, pragnął. Od tego czasu, jak wrócił z wojska, dokąd go zabrali służyć najjaśniejszemu cesarzowi, więcej po świecie nie chodził. Nie znał lepszego miejsca od tego, które było tutaj. A potem brał do rąk skrzypce... Jakąkolwiek robotę człowiek miał, usłyszawszy skrzypce Semena, musiał ją rzucać i słuchać. Łzy ciężko było powstrzymać. Skąd nauczył się tych melodii, które podnosiły duszę z szarych dni powszednich i niosły w niebiańskie przestrzenie, nikt nie wiedział. Nawet on sam. Nie ludzkimi drogami chodził. Jego myśli i zamysły były na tyle czyste, że żaden brud nie mógł się do niego przyczepić. On w swoich długich, ostrzyżonych na okrągło według dawnego słowiańskiego zwyczaju włosach, łagodnych rysach twarzy i takich samych łagodnych siwych oczach był podobny do starotestamentowych proroków lub świętych. Można było się w niego zapatrzyć. Gospodarzem był, kochał świętą ziemię, która odwdzięczała mu się skąpymi zbiorami oraz bujnymi trawami, które trzeba było kosić dwa razy w roku, i całą swoją siłę i młodość włożył w nią. Wdzięczny jej był za to wszystko, co dawała mu. Dbał o nią i kłaniał się jej, jak kazał zwyczaj i jak kłaniali się jej jeszcze na długo przed nim. Jak tylko na grzeszną ziemię zstępował na białym koniu święty Jerzy, który całe niebiańskie wojsko pod swoją ręką trzyma, to kładł na jego cześć na obejściu wielkie ognisko, które po tutejszemu zwano kyhytałem, i oczyszczał ogniem całe bydło i czeladź, która przez zimę nagrzeszyła uczynkami i myślami swoimi. Był wnukiem sławnego Jury Szkryblaka, którego córkę Katerynę, na wszystkie góry sławną hafciarkę, jego ojciec Iwan Korpaniuk wziął z Płoskiego – przysiółka, który ciągnie się w jedną stronę z Szyrokyjem. Ojciec był na całą wieś sławnym bednarzem, po wyroby którego przychodzili aż z Kołomyjskiego Muzeum Huculszczyzny i Pokucia imienia J. Kobryńskiego, i nic złego nie widział w tym, że zimą, kiedy nie ma tak pilnej roboty w gospodarstwie, jego synowie – starszy Jurko i młodszy Semen – w święta i niedziele biegali do swoich wujów – synów Jury Szkryblaka, których było aż trzech: Wasyl, Mykoła i Fedir, i przyglądali się, jak ci rzeźbią. Powoli i zaczęli sami. Każdy z synów Jury Szkryblaka zostawił po sobie liczne potomstwo, chłopcy którego stali się sławnymi snycerzami i wieś Jaworów sprawiedliwie nazywają stolicą huculskiego snycerstwa. Dzieła dziada Semena, Jurija Szkryblaka, oraz synów zdobiły kolekcje imperatora Austro-Węgier Franciszka Józefa, który kupił je własnoręcznie na wystawie w Kołomyi, zorganizowanej w 1880 roku, kiedy jeździł odwiedzić Galicję, która była jedną z jedenastu prowincji jego imperium. One też cieszyły oko metropolity Andrzeja Szeptyckiego, który nabył je dla siebie... Mychajło Hruszewski własną osobą wspinał się do nich w góry, aby zamówić sobie do domu, zbudowanego w Kryworówni, rzeźbiony komplet mebli, który, niestety, spłonął w czasie I wojny światowej, kiedy przez wieś przechodził front. Znając przychylny stosunek najjaśniejszego cesarza Austro-Węgierskiej imperium do huculskiej sztuki, Parlament Bukowiński łaskawie prosił podległe mu „Ministerstwo Oświaty i Wyznań” o pozwolenie otwarcia w Wyżnicy szkoły artystycznej. Prośba została spełniona i 15 października 1905 roku rozpoczęła się nauka w „Krajowej szkole snycerstwa, tokarstwa i metalowej ornamentyki”, która teraz wyrosła w „Wyżnicki koledż sztuki stosowanej”, któremu w 1990 roku nadano imię wybitnego ukraińskiego mistrza-snycerza Wasyla, syna Jurija Szkryblaka. Był on jednym z pierwszych jej wykładowców. Semen służył w samym Wiedniu i na ich musztrę na placu przy Bramie Korynckiej przychodził patrzeć sam cesarz. Starali się wtedy zugsfürerzy, póki ostatnie poty wyciskali z żołnierzy, aby pokazać się przed imperatorem. Od tamtej pory znienawidził Semen znęcanie się człowieka nad człowiekiem... Nigdzie później nie bywał po świecie, a nawet kiedy był w Kosowie, gdzie, jak mówił, tak ciasno, bo dom na domu, to śpieszył wrócić do domu, który aż na samym końcu Szyrokyja. Chciał przestrzeni i wolności. Nie poszedł walczyć za cesarza w I wojnie światowej, bo przy rzeźbieniu mocno zranił palec wskazujący prawej ręki i został uznany przez komisję poborową za niezdolnego do walki. Uwierzyć po prostu nie można, że tą samą ręką wirtuozersko grał na skrzypcach, a jeszcze i rzeźbił. I mimo wszystko, jakimi by sławnymi nie byli jego przodkowie, to właśnie synom Iwana Korpaniuka, Jurkowi i Semenowi, sądziło się zostać najwybitniejszymi spadkobiercami dłuta swojego dziada Jurija Szkryblaka, który uznany jest za inicjatora huculskiej suchej rzeźby. Latem synowie gospodarowali, jak należy gospodarować synom porządnych gospodarzy, a zimą brali się za rzeźbę, do której sami wymyślali i wytwarzali różne narzędzia w postaci świdrów i dłut. Kuźnię zbudowali, nauczyli się kowalskiego rzemiosła. Świdry takie powymyślali, że dziwić się można bystrości i rozumowi chłopców. Z czasem okazało się, że z rzeźby można było i żyć. Wtedy i wydeptali ludzie ścieżkę do nich przez wzgórza, i biegła ta ścieżka, która z czasem zamieniła się w dobrze wydeptaną drogę aż do obejścia księdza Ipolita Okuniewskiego, który długi czas był we wsi proboszczem i jego obejście było w sąsiedztwie. Jego żona Tekla nauczyła ludzi robić liżnyki jako dzieło sztuki, które miały wielki popyt wśród kupców i z czego Jaworów jeszcze i teraz nazywają stolicą liżnyków. A syn księdza, Jarosław, został pisarzem i admirałem cesarsko-królewskiej armii. Jakie tylko państwo nie miało wyjścia do morza, to nagradzało go swoimi tytułami i orderami. I było za co. Najpierw, że zorganizował pomoc lekarską dla marynarzy, niezależnie od ich-
przynależności. Zorganizował międzynarodowy szpital morski, opracował statut opieki lekarskiej dla marynarzy. Drugi syn ojca Ipolita Okuniewskiego, Teofil, został posłem austriackiej Rady Państwa oraz znanym działaczem społeczno-politycznym. A gościli u Okuniewskich Iwan Franko, Mychajło Pawłyk, Łesia Ukrainka, Wołodymyr Hnatiuk, Hnat Chotkewycz, Wasyl Stefanyk – i czyż wszystkich zapamiętasz. Dawno to było. Nie ma już w wiosce tej cerkwi, w której 15 kwietnia 1823 roku chrzczono nowo narodzonego Jurija Szkryblaka i której pięknem zachwycał się Jakiw Hołowacki, gdy był tu na początku sierpnia 1839 roku. Była za ciasna dla wsi, dlatego w 1863 roku cerkiew rozebrano, a na jej miejscu wzniesiono nową. Właśnie przy drodze z Kosowa na Żabie. W styczniu 1900 roku w tej cerkwi z wizytacją był biskup stanisławowski Andrzej Szeptycki. Nie było już wśród żywych Jurija Szkryblaka. Zmarł w Wielkanoc 22 kwietnia 1885 roku, płakały po nim w górach trembity, a w Poniedziałek Wielkanocny 1923 roku cerkiew spłonęła, a w niej wszystko, co podarowali cerkwi Jurij Szkryblak i jego synowie, poszło z dymem. Bo był dawny zwyczaj darowania świątyni wszystkiego, co najlepsze, co tworzyły ludzkie ręce. W 1926 roku odbyło się poświęcenie nowej, już trzeciej z kolei świątyni. Poświęcił ją biskup stanisławowski Hryhorij Chomyszyn. Budował świątynię znany huculski mistrz z Jaworowa Dmytro Buczuk, który zbudował nie tak mało i nie tak dużo cerkwi – 30 świątyń. Ta cerkiew była jego ostatnią. Ojciec Ipolit Okuniewski oprócz dwóch synów miał jeszcze trzy córki, które spoczęły w Bogu i zostały pochowane na wiejskim cmentarzu. Wśród nich także Olga, której ojciec jeszcze za życia kupił pole i zbudował dom na przysiółku Szyrokyj w sąsiedztwie z Iwanem Korpaniukiem. Przeżyła najdłużej, wyprzedawszy wszystko, co miała cennego, i już za władzy radzieckiej zakończyła życie w nędzy. A kiedyś kąpała się w sławie najlepszej pianistki Galicji, uczyła się w Wiedniu i w Kijowie u Łysenki, była akompaniatorką Sołomii Kruszelnyckiej, gdy ta przyjeżdżała do Galicji. Do jej domu, gdzie teraz wisi tablica pamiątkowa Olgi Okuniewskiej, prowadziła droga obok posiadłości Korpaniuków. Z tej studni, która przy tej drodze na dole na pastwisku, gasili pragnienie wszyscy, którzy byli gośćmi Okuniewskich. A potem nastały takie czasy, że nie stało u Semena ani konia, ani owieczek. Był wyzwolony od wszystkiego. Kołchoz w górach trzyma się na hodowli zwierząt. A bydło potrzebuje siana. Na jednego przypada skosić kilka dziesiątek hektarów trawy... Semena uratowało to, że w Kosowie zorganizowano artel „Huculszczyzna”, zaproszono go do pracy w niej. Miał wytwarzać wzory do rzeźbienia dla innych członków artelu, a i sam nie zapominał o ustalonej normie. Gdzie podziewały się te wzory, które dawał, jeden Pan Bóg wie, tak jak nie wiadomo, w jakich kolekcjach one są. Od ciągłego wykonywania i przekraczania planów na różne zjazdy i plenum, jak tego od niego wymagano, i od ciągłej siedzącej pracy stracił nogę. Świat ograniczył się dla niego do domu i przyzby, z której patrzył na góry. Nie narzekał na los. Dziękował Bogu za wszystko. Teraz zamiast niego był syn Wasyl. Kiedy do jego domu pod Sokilskim zaczęli zaglądać korespondenci i wszelki ciekawy lud, wypytując, jak mu się udaje tworzyć taki cud, przed którym milczeli, nie wiedział, co odpowiedzieć. A jeszcze trudniej było mu opowiedzieć swoją biografię, którą trzeba było dać do różnych informatorów i encyklopedii. Jak by nie było, był zasłużonym mistrzem twórczości ludowej Ukrainy. O jego dzieła muzea niemal się biły. Wystawy miał różnego szczebla, portrety jego były na okładkach różnych czasopism, kino o nim przyjeżdżali kręcić aż z Kijowa. Całe swoje życie spędził na rodzinnym przysiółku, gdzie urodził się 14 września 1894 roku, w samo święto Symeona Słupnika (dlatego tak został ochrzczony), a jego brat Jurij, starszy, tak samo znany mistrz i zasłużony mistrz twórczości ludowej, urodził się 12 września 1892 roku, który osiadł na gruncie zwanym we wsi Kociówką. Ożenił się z dziewczyną ze swojej wsi Paraską Czornomudiak. Dom nowy zbudowali, syna Wasyla i córkę Marię wychowali. Syn pozostał na ojcowskim gospodarstwie, a córka wyszła za mąż do Kosowa. Boże, ileż to było radości, jak w 1949 roku urodził się jego pierwszy wnuk, nazwany Wasylem! To brał go na ręce i niósł w las słuchać śpiewu ptaszków. Znajdował polankę, sadzał na niej małego, a sam dla niego zbierał poziomki. Radości było dla dwojga... Wiek swój dożywali przy synu Wasylu, który kontynuował jego rzeźbiarskie rzemiosło i został zasłużonym mistrzem twórczości ludowej Ukrainy. Kiedy Semenowi stuknęło siedemdziesiąt lat, to zjechali się do Jaworowa zewsząd ludzie, aby go uhonorować. Jechali z każdego ośrodka artystycznego, gratulowali. Przyjemnie było. Mówili, że jest godnym kontynuatorem dzieła Jurija Szkryblaka i zaznaczali, że właśnie jego twórczość jest szczytowa i do dziś niedościgniona w swoim artyzmie i wyrafinowaniu oraz jest wyrazem artystycznego ideału huculskiej duszy. Trzeciego dnia po śmierci był pogrzeb. Nieśli tymi drogami, którymi chodził. Trembity trembitowały. Smutną wieść niosły górami. Wnuk Wasyl już w tamtym czasie kończył Lwowski Instytut Sztuki Stosowanej i Dekoracyjnej, który dzisiaj stał się Narodową Akademią Sztuk. ...Stoi w centrum Jaworowa pomnik Jurija Szkryblaka, a za nim galeria najwybitniejszych kontynuatorów jego dzieła: Wasyl Szkryblak (1856-1928), Mykoła Szkryblak (1858-1920), Fedir Szkryblak (1859-1942) – synowie Jurija Szkryblaka; Jurij Korpaniuk (1892-1977) – brat Semena, Wasyl Korpaniuk (1922-2004). I Semen Korpaniuk, któremu 20 listopada 1970 roku trembitowały trembity. Niedawno wnuk Semena Wasyl, zasłużony artysta Ukrainy, docent Uniwersytetu Przykarpackiego im. Wasyla Stefanyka, z synami Jurkiem i Semenem przełożyli stare ogrodzenie na obejściu, położone przez ojca, na nowe. Na ścianie domu – tablica pamiątkowa, że tu żył i tworzył wielki artysta Semen Korpaniuk. Rodzina Semena Korpaniuka (w centrum). Od lewej do prawej wnuk Wasyl, syn Wasyl, Semen Korpaniuk, żona Paraska, synowa Paraska, wnuczka Mariczka. 1953 r.
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowej Operze Ukrainy odbył się koncert „Bass Gala”, w programie którego szeroko zaprezentowano utwory ukraińskich kompozytorów oraz ukraińskie pieśni ludowe. Wśród uczestników koncertu znalazł się artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Serhij Mahera. Dziś pan Serhij jest gościem „Słowa Proświty”. — Proszę opowiedzieć o projekcie basów. — Pojawił się on mniej więcej pięć lat temu. Zanim to nastąpiło, zarówno na Ukrainie, jak i na świecie, popularne były koncerty tenorów. Pomyśleliśmy, dlaczego by nie zrobić ich także z basami. W Narodowej Operze odbyło się już kilka koncertów „Basy zapraszają”. Przeważnie było to trio – Taras Sztonda, Serhij Kownir i ja. Tym razem miało nas być czworo. Jednak w dniu koncertu Taras Sztonda poinformował, że źle się czuje. Dosłownie na godzinę przed koncertem zebraliśmy się, bo wszystkie numery były już rozpisane na czterech wykonawców. Trzeba było wszystko zmieniać, a to nie jest takie proste. Ale koncert się udał. Nasze poprzednie koncerty odbywały się z orkiestrą, a repertuar był czysto operowy. Tym razem, z powodu ograniczeń kwarantannowych, śpiewaliśmy przy akompaniamencie fortepianu, więc koncert wyszedł bardziej filharmoniczny. Wykonywaliśmy romanse, ukraińskie pieśni ludowe. Każdy wybierał numery do koncertu indywidualnie. Staraliśmy się formować program tak, aby się nie powtarzać. Przewodniczył temu procesowi reżyser-inscenizator, główny reżyser naszego teatru Anatolij Sołowjanenko. — Kto jest uczestnikiem tego projektu? — W naszym teatrze jest dobra grupa basowa. Wykonawcy są młodzi i dość profesjonalni. Pierwszy raz był z nami Wołodymyr Tyszkow. Całkiem młody kolega. W tym roku ukończył Narodową Akademię Muzyczną Ukrainy imienia Piotra Czajkowskiego. Ale jak na swój młody wiek – to już dość dojrzały śpiewak. Zdążył zostać laureatem Międzynarodowego Konkursu imienia Salomei Kruszelnickiej we Lwowie. Serhij Kownir też jest młodym śpiewakiem, ale już dość doświadczonym. Pracuje w teatrze ponad dziesięć lat. Już sam zaczął przekazywać swoje doświadczenie – wykłada w Narodowej Akademii Muzycznej. Taras Sztonda – to mistrz, którego można już zaliczyć do plejady koryfeuszy. Jest śpiewakiem wysokich lotów, z piękną kulturą śpiewu, z ogromnym i różnorodnym repertuarem, ma wiele kontraktów za granicą. — Znaczące miejsce w koncercie zajmowały właśnie ukraińskie pieśni i ukraińska muzyka. A jakie miejsce mają one w Pana życiu i twórczości? — To materiał, który wyssałem z mlekiem matki, wychowywałem się na nim. Ukraińskie pieśni przechodzą przez moje serce i duszę. Zapewne czują to także słuchacze. Dość często wykonuję pieśń „Patrzę ja w niebo”, zabrzmiała ona również podczas tego koncertu. Zaśpiewałem tę pieśń na jubileuszu Montserrat Caballé w Hiszpanii. Przywiozłem ze sobą nuty. A po koncercie mój koncertmistrz – Hiszpan, poprosił, abym mu zostawił nuty, bo bardzo spodobała mu się ta pieśń. I dziś ludzie podchodzą i przyznają, że słyszeli jak śpiewają ją inni artyści, ale w moim wykonaniu brzmi ona wyjątkowo. Wielu chwyta za serce, gdy śpiewam „Testament” Tarasa Szewczenki. Być może dlatego, że sam w szczególny sposób przeżywam te słowa. Sam wychowałem się na wsi, blisko ziemi, pięknej przyrody. Właśnie to piękno przekazuję swoją twórczością. Kiedy jeszcze byłem studentem Lwowskiego Wyższego Państwowego Instytutu Muzycznego (obecnie Akademia Muzyczna imienia Mykoły Łysenki), zaproszono mnie do Lwowskiego Teatru Operowego. Jedną z pierwszych była rola Imama w operze „Zaporożec za Dunajem”, potem wykonywałem partię Kyrdiagi w „Tarasie Bulbie”. A już kiedy przeprowadziłem się do Kijowa, grałem Mojżesza w operze pod tym samym tytułem autorstwa Myrosława Skoryka. To bardzo piękny utwór, chociaż dość trudny do wykonania. Podczas koncertu poświęconego jubileuszowi teatru pokazano scenę siczy z „Tarasa Bulby”. W tej scenie zagrałem już samego Tarasa. Wszystko to jest nasze, narodowe. Jest zrozumiałe dla naszej duszy, naszej mentalności. Bez ukraińskiej muzyki ani rusz. Niektóre utwory wykonywane są rzadko. Na przykład „Ponad polem idzie” Mykoły Łysenki i Tarasa Szewczenki. — Chociaż wciąż obowiązuje adaptacyjna kwarantanna, zdążył Pan już być na występach w Polsce. — Te występy były jak promień słońca po burzy. Bardzo stęskniliśmy się za pracą. Początkowo kwarantanna była odbierana jako urlop, który zaczął się wcześniej. Ale już po dwóch miesiącach nie mogłem znaleźć sobie miejsca. Zebrałem energię, którą trzeba było gdzieś spożytkować. Starałem się czymś dzielić online. Na przykład na Dzień Kijowa nagrałem pieśń „Jak ciebie nie kochać, Kijowie mój”. Na lato proponowano mi kilka kontraktów, między innymi w Niemczech. Wszystko to odwołano. Pod znakiem zapytania stał też wyjazd do Polski. Dzięki Bogu, że jednak się odbył. Był to Bydgoski Festiwal Muzyczny, który odbywa się co roku. Nasz teatr ma przyjazne stosunki z tym festiwalem. Narodowa Opera Ukrainy występuje tam nie po raz pierwszy. Wożono tam operę „Aleko” Siergieja Rachmaninowa. W zeszłym roku – „Requiem” G. Verdiego. Tym razem do Polski pojechali Oksana Kramariewa (sopran), Anżelina Szwaczka (mezzosopran), Dmytro Kuźmin (tenor) i ja. Wykonywaliśmy czwartą część IX symfonii Beethovena. Dla aktora występy są bardzo ważne, to jak skrzydła dla ptaka. Wziąłem także udział w koncercie z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy we Lwowie. Razem z Serhijem Kownirem z Kijowa i Ołeksandrem Cymbalukiem z Odessy (trio basów) wykonywaliśmy pieśń Tarasa z opery o tym samym tytule autorstwa Mykoły Łysenki oraz pieśń „Oj czego ty dębie” w opracowaniu Kyryła Stecenki. Potem zaproszono mnie na 120-lecie Opery Lwowskiej, które świętowano 3 i 4 października. — Jakie znaczenie dla artysty ma działalność koncertowa? — Artysta nie może być stale w jednym miejscu, kisić się we własnym sosie. Musi być wymiana twórcza. Właśnie to daje działalność koncertowa. W Budapeszcie na podstawie kontraktu grałem w operze „Romeo i Julia” Gounoda, w Warszawie – „Nabucco” Verdiego i „Eugeniusza Oniegina” Czajkowskiego, w Monachium – w „Aidzie” Verdiego i „Don Giovannim” Mozarta, w Tulonie – w „Czarodziejskim flecie” Mozarta. — Był Pan dobrze zaznajomiony z Montserrat Caballé? — To było niezwykłe wydarzenie w moim życiu. Znajomość z takimi ludźmi to wymiana energii. Była jednym z najpotężniejszych sopranów XX wieku. Na początku lat 2000. miałem szczęście wziąć udział w jej konkursie w Andorze. Jest to konkurs sopranów, dlatego do tej pory zwycięzcami zawsze były kobiety. A ja jestem pierwszym z mężczyzn, który został laureatem pierwszej nagrody, otrzymałem także nagrodę publiczności. Po tym łączyła nas twórcza przyjaźń. Byłem zapraszany na koncerty jubileuszowe Montserrat Caballé – na 70-lecie do Saragossy i 75-lecie do Barcelony. Miałem od śpiewaczki propozycje przeniesienia się do pracy do Hiszpanii. Ale sam dla siebie ustaliłem, że Narodowa Opera Ukrainy to mój teatr, a wyjeżdżać z Ukrainy mogę tylko na krótkoterminowe kontrakty. Do Kijowa przyjeżdżał niedawno dyrygent Riccardo Muti, który prawie 20 lat był głównym dyrygentem w „La Scali”. Wiedziałem, że jest wymagający, z charakterem. Ale już na pierwszej próbie swoim podejściem dał do zrozumienia, że mamy kontakt.
— Czy udział w konkursach jest zapewne ważny? — Do Narodowej Opery Ukrainy zaproszono mnie w 1998 roku. W tamtym czasie nie było tu zbyt wielu śpiewaków z innych miast, przyjmowano głównie absolwentów Narodowej Akademii Muzycznej. Początkowo nie było łatwo. Trzeba było udowadniać, że zasługujesz na uwagę. Właśnie konkursy w tym pomagały. Zaczęto zwracać na mnie uwagę, a po piątym konkursie zrozumiano, że Magera jest godnym śpiewakiem. Pomogło również moje poważne podejście do pracy. — A jaka była Pana droga do sztuki operowej? — Rodzice chcieli, abym rozwijał się wszechstronnie. Kiedy miałem pięć lat, zatrudnili korepetytora, który uczył mnie gry na skrzypcach. Dla mnie było to trudne, po pół roku porzuciłem to zajęcie. A kiedy byłem w trzeciej klasie, oddano mnie do szkoły muzycznej do klasy bajanu. Z bajanem już się ułożyło. Byłem muzykalnym dzieckiem: śpiewałem w chórze szkolnym, brygadzie agitacyjnej, grałem także w orkiestrze dętej i zespole wokalno-instrumentalnym. Potem było Muzyczno-Pedagogiczne Kolegium imienia Filareta Kołessy we Lwowie, gdzie występowałem w orkiestrze dętej i orkiestrze instrumentów ludowych, grałem na wielu instrumentach muzycznych. Cała edukacja zmierzała do tego, że będę nauczycielem muzyki, a o karierze wtedy nawet nie marzyłem. Po kolegium wstąpiłem na wydział muzyczny Drohobyckiego Instytutu Pedagogicznego imienia Iwana Franki. Ta uczelnia dawała dyplom nauczyciela muzyki i chórmistrza. A głos ujawnił się najpierw w kolegium, potem w instytucie. Nauczyciele mówili, że trzeba do tego podchodzić poważniej. Stopniowo sam to zrozumiałem. Mój nauczyciel śpiewu w instytucie, Bohdan Wasylowycz Szczuryk, powiedział, że ze swoim talentem będę mógł dostać się do Lwowskiej Konserwatorium. Razem przez rok przygotowywaliśmy program. Zostałem studentem konserwatorium, ale nawet wtedy nie myślałem o losie śpiewaka. Tutaj uczyłem się u zasłużonego artysty Ukrainy Wiktora Łużeckiego. Pojawiło się pragnienie jeżdżenia na konkursy. W 1995 roku wziąłem udział w III Ogólnoukraińskim konkursie „Młodzież Ukrainy – Prokofiewowi”, gdzie otrzymałem pierwszą nagrodę. Ten sukces dodał mi skrzydeł. Potem zaczęła się działalność konkursowa. Odniosłem zwycięstwo w konkursie, który organizowało Towarzystwo Wagnerowskie we Lwowie. Nagrodą był wyjazd w charakterze słuchacza na Festiwal Wagnerowski do Bayreuth (Niemcy). Na piątym roku za swoje osiągnięcia otrzymałem stypendium prezydenckie. — Czy może Pan wspomnieć swoje pierwsze wyjście na scenę Narodowej Opery Ukrainy? — To było 23 września 1998 roku. Wykonywałem partię Bazylia w operze Rossiniego „Cyrulik sewilski”. W Kijowie ta opera była wtedy jeszcze wystawiana w tłumaczeniu na język ukraiński, a ja nauczyłem się partii po włosku. Był taki przypadek, kiedy jeden z naszych aktorów zachorował, zaproszono wykonawcę z Charkowa, a tam opera była wystawiana po rosyjsku. Więc wykonywaliśmy ją od razu w trzech językach. Wkrótce nauczyłem się swojej partii po ukraińsku. — A czy w Narodowej Operze nie ma za mało utworów do muzyki ukraińskich kompozytorów? — Oczywiście, chciałoby się, żeby było ich więcej. Ale muszą to być utwory zasługujące na uwagę, na które chodziłaby publiczność. Myślę, że wznowimy spektakl „Taras Bulba”. Ale trzeba nie wyciągać ze szuflady stary spektakl, potrzebne są środki, aby zrobić nową oprawę. Po śmierci Myrosława Skoryka prowadzone są rozmowy, aby w najbliższym czasie wznowić jego operę „Mojżesz”. — Na 25-lecie Pana działalności muzycznej w 2017 roku w teatrze pokazano opery „Borys Godunow” Musorgskiego i „Nabucco” Verdiego. Zapewne te spektakle stały się dla Pana znaczące? — „Borys Godunow” to światowy repertuar basowy. To rola, która musi być w repertuarze czołowego basa. Podoba mi się ona również dlatego, że to nie tylko opera, śpiew, to dramat muzyczny. A dramat jest mi bardzo bliski. Lubię, gdy śpiew jest przemyślany, z grą dramatyczną. Do tej roli szedłem długo. Przedtem wykonywałem rolę kronikarza Pimena, to też bardzo piękna, podręcznikowa partia. A „Nabucco” to jedna z najtrudniejszych ról repertuaru basowego, to już czysty wokal. Gdyby była możliwość zrobienia więcej jubileuszowych spektakli, to z przyjemnością zaśpiewałbym „Zaporożca za Dunajem” czy „Mojżesza”. Ważną dla mnie była rola Ferranda w operze Verdiego „Trubadur”, którą wykonywałem jeszcze we Lwowie. Byłbym rad jeszcze raz zaśpiewać tę operę. Bardzo chcę wykonać także rolę Attyli w operze o tym samym tytule Verdiego, to trudna rola, która wymaga dobrej nie tylko wokalnej, ale i fizycznej formy. Chciałbym również wykonać rolę Tarasa Bulby w operze o tym samym tytule Mykoły Łysenki. — Czym zajmuje się Pan poza teatrem? — Działalnością pedagogiczną, a od niedawna jeszcze naukową. Piąty rok jestem docentem na wydziale sztuki imienia Anatolija Awdijewskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Mychajła Drahomanowa. To ciekawy rodzaj twórczości pedagogicznej. Śpiewak ciągle się uczy, a kiedy zaczynasz wykładać, widzisz, jakie błędy popełniają studenci, to przypominasz sobie siebie w młodości, przez pryzmat nauczania zaczynasz lepiej rozumieć całą technikę wokalu. W tym roku zaproszono mnie jako wykładowcę na katedrę śpiewu operowego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. Piotra Czajkowskiego, to wielka odpowiedzialność. Chcę również wydać zbiór „Utwory wokalne ukraińskich kompozytorów z repertuaru Serhija Magery”. Do utworów dodaję gruntowne adnotacje. Nawiasem mówiąc, wielu z przedstawionych tu kompozytorów mało kto zna. — Proszę o kilka słów o Pana rodzinie. — Moja żona Switłana Hodlewska jest solistką naszego teatru, zasłużoną artystką Ukrainy. Nasza rodzina jest muzyczna. Córka Anastasija siedem lat chodziła do studia przy Narodowym Zespole Tańca imienia Pawła Wirskiego. Jednak zdecydowała się wstąpić na międzynarodową ekonomię Uniwersytetu Ekonomicznego im. Wadyma Hetmana. Najważniejsze, że jej się to podoba. Bardzo się cieszę, że moi rodzice dzisiaj są dumni ze swojego syna, z jego osiągnięć. To ich również inspiruje i daje bodziec do życia. Ihor Mychajłowycz i Wałentyna Wasyliwna Magerowie do dziś mieszkają we wsi Jaseniwci w rejonie złoczowskim na Lwowszczyźnie. Jestem im wdzięczny, że zaszczepili we mnie miłość do ukraińskiej pieśni, do pracy, do rodzinnej ziemi. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dzielę się tymi emocjami z widzami, którzy przybyli na wystawę. Wszystko to konkretni ludzie, których znam, rozmawiałam z nimi, znane są mi ich radości i smutki. Aby mi pozować, te kobiety zakładały swoje najlepsze ubrania. Przeważnie tworzyłam swoje prace latem, niektóre zimą i wiosną. Prawie wszystkie obrazy namalowane są w rodzinnej wsi w rejonie Krywoozerskim w obwodzie mikołajowskim, a tylko jeden – na Zakarpaciu. Dla mnie to żywa historia, chcę dalej tworzyć portrety, póki te babcie żyją. Na jednym z obrazów jest babcia Ola, bardzo wyrazista postać. Na innym dwie babcie, krewne, jednej niestety już nie ma na tym świecie. Miały trudne życie, ale nigdy nie traciły optymizmu, dlatego też na obrazie można zobaczyć ich uśmiechnięte twarze. Ciężki los przypadł także babci Pawlinie, zginęło trzech jej synów. Obecnie kobieta ma 87 lat, ale nie traci zainteresowania życiem, na ile pozwala zdrowie, stara się zajmować gospodarstwem. Wiele razy malowałam swoją własną babcię, jej też już nie ma wśród nas. Do ostatnich dni życia babcia nie traciła umiejętności cieszenia się z prostych rzeczy. Aby oddać ten nastrój, starałam się stworzyć jasny, pełen radości portret. Każdej z babć podarowałam duże zdjęcie ich portretów. W planach mam zrobienie wystawy indywidualnej w rodzinnej wsi, gdzie pokażę wszystkie te prace. w teatrze nie jest tylko dekoratorem, to także konstruktor, architekt, aktor i reżyser. Uważa, że tylko dzięki sojuszowi artysty i reżysera można osiągnąć pożądany rezultat. I podzieliła się twórczymi sekretami: „Jestem obecna przy czytaniu sztuki, potem na próbach, radzę się reżysera, proponuję swoją wizję postaci i końcowego rezultatu. Mam wielkie szczęście, ponieważ z moim zdaniem zawsze się liczą, na równi z reżyserem biorę udział w dyskusjach. Również w mojej pracy nad kostiumami wielką rolę odgrywają aktorzy. Musi im być komfortowo. Kostium powinien pomagać aktorowi odkryć swoją rolę, a nie krępować go”. Jako artystka teatralna Emma Zajcewa osiągnęła wysoki kunszt w tworzeniu kostiumów teatralnych. Tak scharakteryzowała swoją metodę twórczą: „W każdym kolorze istnieją odcienie, które wyrażają czasem szczerość i cnotliwość, innym razem zmysłowość, a nawet wściekłość, czasem dumę, innym razem rozpacz… To może być przekazane widzom… Właśnie to pragnę osiągnąć. Artysta, który nauczy się czerpać korzyści z tych właściwości, upodabnia się do dyrygenta…” Oto i w eksponatach tej wystawy – dusza i serce przeplatają się w formach i barwach. W każdym szkicu – głęboki sens, który trzeba poznać. Emma Zajcewa to wielostronny talent, dobry i hojny, bo takimi są jej prace. Praca artystki jest hojnym złotym promykiem w naszej codzienności, który wzywa do piękna. Każdy eksponat wystawy E. Zajcewej ma samodzielną wartość artystyczną, a niektóre z nich – poszczególne postacie lub oprawa sceny – stanowią całe obrazy, malarskie i graficzne. Podsumowując rolę i znaczenie wystawy „Teatr artysty”, warto wziąć pod uwagę słowa Emmy Iwaniwny. Uważa ona, że wartość objawia się w tym, iż każdy z nas w dzieciństwie pełnił rolę scenografa i reżysera, kiedy bawił się klockami, żołnierzykami, lalkami. Przecież do tego trzeba było stworzyć środowisko, wyeksplikować siebie na każdą postać, wymyślić scenariusz zabawy. I bardzo chciało się, żeby w domku dla lalek lalki grały same: „Teatr wywołuje te same odczucia, kiedy otwiera się kurtyna. Na tej wystawie nie ma kurtyny, widzimy dekoracje bez reżyserskiej ingerencji. Daje to możliwość widzowi samemu być reżyserem, wymyślić, co może dziać się z tymi bohaterami, kostiumami, dekoracjami”.
Tłumaczenie maszynowe
Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki zaprezentowało nową wystawę członkini Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy, wykładowczyni katedry techniki i konserwacji dzieł sztuki Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Julii Łewyckiej „Babcie”. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora Julia urodziła się w Odessie, tam też ukończyła Szkołę Artystyczną im. M. B. Hrekowa. Potem były studia w Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, gdzie zdobyła wykształcenie jako artysta-konserwator. Od 2007 roku aktywnie zajmuje się działalnością wystawienniczą. Wystawy indywidualne i zbiorowe z jej udziałem odbywały się w Kijowie, Odessie, Łucku, Kropywnyckim, Krzemieńczuku. Artystka kilkakrotnie brała również udział w międzynarodowym plenerze imienia Holo Laszlo na Węgrzech, we wsi Tiszadada. Portrety współczesnych wiejskich babć, wiejskie pejzaże i martwe natury to niczym kronika wyjazdów artystki na wieś. Tworząc prace, autorka przekazuje swoją miłość do wiejskich kobiet. Są one niczym żywa historia, wypełnione wydarzeniami czasu – i nieszczęściami wojny, i radościami macierzyństwa, i ciężką pracą, i wesołymi oraz barwnymi świętami, i gorzkimi stratami. Życie naszych babć to historia naszego kraju. Babcie, niczym magnes, „żywa woda”, ubrane w swoją oryginalną „modę”. Zawsze ciekawie jest zanurzyć się w prostą i emocjonalną wiejską rozmowę, gdzie ludzie cieszą się z prostych rzeczy, nie rozumiejąc miejskich depresji – po co się smucić, jeśli ogród wykiełkował i pada deszcz. Temat wiejskich babć z pewnością znajdzie oddźwięk u zwiedzających. Rozpoczynając pracę nad każdym nowym portretem, artystka uświadamia sobie, że te wizerunki są niepowtarzalne, że powoli odchodzą w naszą przeszłość. Dlatego trzeba je koniecznie namalować, aby uspokoić i ogrzać swoją duszę. Wszyscy artyści mają swoje ulubione tematy. Nieprzypadkowo Julia zakochała się w miłych od dzieciństwa wiejskich ukraińskich pejzażach. A babcie są niczym całe światy, które ogrzały duszę swoim wnukom na całe życie. Portrety wiejskich kobiet, ich jaskrawy, prosty ubiór, duchowe ciepło, niczym żywa historia, zachwycają artystkę, inspirują ją do nowych dzieł. – Ten projekt to część mojego życia, które upływało zarówno w mieście, jak i na wsi – wyznała Julia Łewycka. – Jako artystka notowałam to życie. Każdy obraz to opowieść, w której przekazuję swoje emocje. Teraz dzi-
Tłumaczenie maszynowe
W Miejskiej Galerii Sztuki Centralnej Rejonowej Biblioteki im. Pawła Zahrebelnego Desnianskiego rejonu stolicy otwarto wystawę członka Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy Jurija Bazawłuka „Pory roku”.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia autora
Przyszły artysta urodził się w Charkowie w rodzinie malarza. Sztukę studiował w muzeach Kalifornii (USA). Od wielu lat mieszka w Kijowie. W dorobku twórczym artysty znajduje się szereg wystaw indywidualnych, które odbywały się w Kijowie, a także w muzeach krajoznawczych miast Hłuchów i Putywl na Sumszczyźnie. Przez długi czas życie Jurija Bazawluka było związane z starożytnym, owianym legendami miastem Putywlem. Obrazy tego kraju zajmują zauważalne miejsce w nowej wystawie indywidualnej artysty. Ale także kijowianie zobaczą tu swoje miasto, jego zabytki historyczne, odtworzone sprawnym pędzlem artysty. Właśnie w stolicy pan Jurij w swoim czasie opanowywał podstawy sztuki w pracowni pod kierunkiem M. Zabaszty. Artysta czasami przypomina, że dyplomu profesjonalnego malarza nie ma. Ale jego obrazy są profesjonalne, mistrzowskie, bez żadnej kropli amatorstwa. Każda praca Jurija Bazawluka jest pełna emocji, emanuje energią. Kompozycja i poczucie koloru są bezbłędne. – Nasza Miejska Galeria Sztuki, mimo wszystkich trudności, nadal działa i daruje ludziom piękno – zaznaczył, otwierając nową wystawę, menedżer artystyczny Oleh Smal. – Dziś zebrało się tu wybrane towarzystwo, aby pogratulować artyście Jurijowi Bazawlukowi. Każda jego praca mówi sama za siebie, wszystkie są naładowane pozytywną energią. – Najpierw zobaczyłam zdjęcia prac artysty – wspomina menedżer artystyczny Miejskiej Galerii Sztuki dzielnicy Desnianskiej Iryna Tymoszenko. – Od razu zapadł mi w pamięć zdjęcie jego obrazu „Czysty czwartek”. Ten obraz Jurij Bazawluk zobaczył w swojej wyobraźni jeszcze w dzieciństwie, a po czterdziestu latach odtworzył na płótnie. Przekazuje on atmosferę i stan duszy człowieka, który idzie do cerkwi. Zaskoczył także obraz przedstawiający sobór Zaśnięcia w Kijowie. Widzimy go w nieoczekiwanym ujęciu. Artysta stale pozostaje w poszukiwaniu twórczym, cały czas stara się czymś zaskoczyć widza. Pan Jurij zaczął malować niedawno. Prezentowane prace powstały w ciągu ostatnich siedmiu lat. W czasie, gdy niektórym innym artystom potrzeba nie jednej dziesiątki lat, aby znaleźć swój styl. – Odbieram prace Jurija Bazawluka duszą – przyznała członkini NSCHU Lesia Tyszczenko. – Trzeba, aby te obrazy zobaczyło jak najwięcej ludzi. Aby zrozumieli, że oprócz wszystkich dzisiejszych problemów istnieje piękna sztuka. Jurij – różnorodna osobowość twórcza. Na jego płótnach widzimy piękno naszych pól, lasów, jezior, cerkwi. Także portrety artyście wychodzą bardzo dobrze. Planujemy w przyszłym roku zorganizować plener na małej ojczyźnie Tarasa Szewczenki, będziemy zadowoleni, jeśli Jurij Bazawluk zgodzi się wziąć w nim udział. – Wcześniej nie znałem twórczości Jurija Bazawluka – opowiedział zasłużony dziennikarz Ukrainy Serhij Komisarow – ale od razu zgodziłem się wziąć udział w otwarciu tej wystawy, gdy dowiedziałem się, że odbędzie się ona w Miejskiej Galerii Sztuki dzielnicy Desnianskiej, ponieważ tutaj zawsze eksponuje się prawdziwe dzieła sztuki. Za każdym z prezentowanych obrazów stoi kolosalna praca, kolosalne doświadczenie życiowe, to małe arcydzieła. – Niektórzy mówią, że moje wczesne obrazy mają odcień smutku – zaznaczył Jurij Bazawluk. – Być może tak. A później zacząłem pracować w jaśniejszej tonacji, prace stały się bardziej radosne i afirmujące życie. To już dziesiąta wystawa indywidualna. Twórczością zacząłem zajmować się w dojrzałym wieku, dziś oddaję ukochanej sprawie cały swój czas. Moim zadaniem jest przekazywać widzom swoje spojrzenie na otaczający świat, sprzyjać temu, aby rósł duchowy poziom każdego z nas. A pomaga w tym życie, które jest najlepszym nauczycielem.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl NIEWOŁOW, pisarz, krytyk teatralny, zasłużony działacz sztuki Ukrainy
W Użhorodzie w ostatnich dniach, w ramach dwudniowej konferencji naukowo-praktycznej „Teatr ukraiński: historia, edukacja, eksperyment”, która odbyła się w Użhorodzkim Instytucie Kultury i Sztuki, otwarto indywidualną wystawę prac zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy, głównej artystki Zakarpackiego Obwodowego Akademickiego Ukraińskiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. Braci Szeregijów, wykładowczyni instytutu Emmy ZAJCEWEJ, zatytułowaną wymownie „Teatr artystki”. Została ona poświęcona Dniu Artysty oraz jubileuszowi znanej artystki. Na wydarzenie przybyli studenci i wykładowcy uczelni artystycznej, koledzy z teatru oraz zaproszeni goście. W ekspozycji zaprezentowano ponad sto eksponatów: szkice i makiety dekoracji, kostiumów, afisze, programy do spektakli teatru. Założyciel festiwalu teatralnego „Monologi nad Użem”, redaktor gazety „Jasno” Myhajło NOSA zaznaczył, że na wystawie można zobaczyć i porównać, jak artystka pracowała przez ćwierć wieku w teatrze i jak dziś ucieleśnia zamysły autora i reżysera. O roli współczesnego artysty w pracy nad inscenizacją teatralną mówił, witając autorkę, dyrektor Zakarpackiego Akademickiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego Wasyl MARJUCHNYCZ. Sama autorka wystawy, Emma Iwaniwna Zajcewa, zauważyła, że oprawa w spektaklu powinna grać, być postacią czynną, dlatego jej podstawową zasadą jest – artysta w
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
to, co tworzy Łesia Mykołajiwna – to z wielkiej miłości do Najwyższego… Ludowa artystka Ukrainy Tamara Stratijenko wspomniała, jak wiele lat temu zatrzymała Łarysę Nedin na korytarzu Ukraińskiego Radia i powiedziała jej dobre słowa o tym, jak pracuje na antenie. Od tego czasu zaczęła się piękna duchowa więź tych dwóch kobiet. Według pani Tamary, Ł. Nedin nie tylko weszła w historię naszego państwa, ale już pewnie w niej stoi. Działacz społeczny Mykoła Rudakow podkreślił, że Łarysa Nedin wnosi wielki wkład w rozwój ukraińskiej kultury narodowej. Razem brali udział w wielu ważnych projektach i z pewnością ta twórcza współpraca będzie trwała nadal. Wykładowczyni Narodowej Akademii Kadr Kierowniczych Kultury i Sztuki, wieloletnia kierowniczka dziecięcego zespołu „Ładonyky” Switłana Sadowenko zaznaczyła, że jej przyjaźń z Łarysą Nedin rozpoczęła się od pierwszych sekund ich znajomości. Jej zdaniem nieprzypadkowo książka ma taki tytuł, ponieważ kiedykolwiek zwróciłaby się do pani Łarysy, ona zawsze znajduje się w zasięgu, zawsze porozmawia i pomoże, czym tylko może. Wspomniała, że Łarysa Mykołajiwna była zastępczynią przewodniczącego jury 25. konkursu recytatorskiego imienia Tarasa Szewczenki, a w pierwszym konkursie została jego laureatką.
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowskiej Akademii Warsztatu Sztuki Teatralnej „Suzirja” odbyła się prezentacja książki dziennikarki i pisarki Natalki Kapustiańskiej „Łarysa Nedin. W zasięgu ręki”. Eduard Owczarenko, zdjęcie autora. W zbiorze fragmentarycznie opisano drogę życiową i twórczą Łarysy Nedin, zasłużonej artystki Ukrainy, ukraińskiej aktorki, pedagoga teatralnego, pisarki, dziennikarki, członkini Narodowych Związków Pisarzy oraz Działaczy Teatralnych Ukrainy, członkini Zarządu WT „Stowarzyszenie Działaczy Sztuki Estradowej Ukrainy”, laureatki krajowych i międzynarodowych konkursów oraz nagród, w szczególności Ogólnoukraińskiego konkursu aktorów-recytatorów im. T. H. Szewczenki, nagrody literackiej im. Andrija Malyszki, nagrody teatralnej im. Mychajła Staryckiego, Międzynarodowej nagrody artystycznej im. Semena Hułaka-Artemowskiego, Międzynarodowej nagrody artystycznej „Triumf”. A w tym roku – zdobywczyni nagrody „Kobieta roku-2020” w nominacji „Kobieta – artystka”. Otwierając wieczór, szefowa Związku Kobiet miasta Kijowa Lidija Moskłenko opowiedziała o drodze życiowej i twórczej Łarysy Nedin oraz o działalności związku. – Bezcenne są nasze spotkania, kiedy możemy spojrzeć sobie w oczy, powiedzieć szczere słowa. Szczególnie odczuwa się znaczenie takich spotkań dzisiaj, w czasie ograniczeń kwarantannowych – podkreśliła Łarysa Nedin. – Kiedy dowiedziałam się, że chcą o mnie napisać książkę, to początkowo tej propozycji nie potraktowałam poważnie. Ale trzeba znać dziennikarkę i pisarkę Natalkę Kapustiańską. Ona jest tak wytrwała, jak coś sobie wymyśli, to musi się to koniecznie wydarzyć. Pani Natalia pisała książkę jako monografię. Opracowała ogromną ilość materiału. Przyznam, że już zapomniałam o niektórych wywiadach, które były w moim życiu. A ona je odnalazła, wybrała cytaty. Podczas pracy nad książką wiele razy się spotykałyśmy. Na tych spotkaniach i śmiałam się, i płakałam. „Pani Natalio, zmusza mnie Pani tak głęboko zanurzyć się we wspomnienia, które w czymś być może nie są do końca przyjemne”, – mówiłam. Dziękuję autorce, że z taką ostrożnością, delikatnością wykorzystywała fakty. Kiedy zobaczyłam skład książki, ucieszyłam się, ponieważ mogłam się zdystansować. Przeczytałam tak, jakby to było napisane o innej osobie. Natalka Kapustiańska – mój kronikarz, bliska osoba, przyjaciółka, której można otworzyć to, co skryte. Właśnie dzięki niej w tym roku w moje życie przyszli nowi ludzie, utalentowani, ciekawi, charyzmatyczni. Ale książka to nie powód, by spocząć na laurach, ona zobowiązuje do jeszcze większej pracy, bycia bardziej wymagającą wobec siebie. Szczególnie miło, że prezentacja odbywa się w teatrze „Suzirja”, ponieważ tutaj w swoim czasie zrealizowałam dwa projekty. Jeden z nich był poświęcony 2000-leciu Narodzenia Chrystusa, a drugi – 20-leciu mojej działalności twórczej. Także pani Łarysa podzieliła się wspomnieniami o założycielu i wieloletnim kierowniku artystycznym Kijowskiego Akademickiego Teatru Dramatu i Komedii na lewym brzegu Dniepru Eduardzie Mytnyckim oraz swoim pedagogu teatralnym Leonidzie Olijnyku. – Pomysł napisania eseju o zasłużonej artystce Ukrainy Łarysie Nedin powstał nieprzypadkowo – wspomniała Natalka Kapustiańska. – Na jednym z wieczorów literackich Łarysy w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy, gdzie zebrała się pełna sala koneserów jej talentu, uczestniczka wieczoru, ludowa artystka Ukrainy Tamara Stratijenko zaznaczyła, że dokładnie zna nie tylko siedem cudów świata, ale i to, jakimi siedmioma prawdziwymi talentami włada Łarysa Mykołajiwna. Więc wyliczmy: aktorka, pedagog teatralny, mistrzyni słowa artystycznego, dziennikarka, troskliwa mama, wspaniała gospodyni i jeszcze jeden talent – literacki. To stało się jednym z impulsów do napisania książki. Prawda, jest jeszcze jeden sekret, który posłużył do zwrócenia się ku twórczości Łarysy Mykołajiwny. W dalekich latach 90. podobały mi się piosenki Anatolija Horczynskiego w wykonaniu Łarysy Nedin. Nawet kupowałam program telewizyjny, żeby przypadkiem nie przegapić tego filmu muzycznego. I chociaż Łarysa Nedin podkreśla, że nie jest piosenkarką, a aktorką dramatyczną, tym ciekawiej widz odbiera jej piosenki, w szczególności o charakterze duchowym. Ponieważ zaczęliśmy mówić o duchowości, to zaznaczę: wszystko, Wiele lat łączy Łarysę Nedin twórcza przyjaźń z Teatrem na Mychajliwskiej (Centrum Sztuki „Nowy Ukraiński Teatr”). Przyszli ją powitać młodzi aktorzy tego teatru Danyjił Kino, Maryna Kłymenko oraz dramaturg Maryna Smilianec. Córka Łarysy Mykołajiwny – Sofija Hordijczuk, też aktorka tego teatru. Na tym wieczorze przeczytała wiersze mamy, które ta stworzyła, kiedy miała nieco ponad dwadzieścia lat. Jeszcze w latach 90. Łarysa Nedin razem z kompozytorką Tetianą Stamati-Oleniewą postanowiły udowodnić, że istnieje takie pojęcie jak ukraiński romans miejski. Tego wieczoru razem wykonały kilka współczesnych ukraińskich romansów, a pani Tetiana solo podarowała „Ave Maria”, stworzoną do wiersza Łarysy Nedin. Wychowankowie pani Łarysy, którzy uczą się w warsztacie ludowego artysty Ukrainy Ołeha Zamiatina Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia Iwana Karpenki-Karego podarowali obecnym w swoim wykonaniu opowiadanie Ostapa Wyszni „Bengalski tygrys” oraz Antona Czechowa „Zły chłopiec”. Także muzyczne powitania wybrzmiały od kompozytorki, pedagoga i wolontariuszki Olhy Januszewycz, jednego z pierwszych studentów pani Łarysy Mychajła Worobjowa oraz jej duchowego brata Ihora Jakubowskiego. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIKA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialny sekretarz
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe