Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

PRZECIWANGIELIZM od Iryny FARION 49. CHECKLISTA 50. BLOG. BLOGER

Слово Просвіти, №44 за 2021 рік

Wydawałoby się, gdzie jeszcze pozostała przystań normatywnego języka ukraińskiego, jeśli nie w ZNO (Zewnętrznej Niezależnej Ocenie)? Tymczasem w ogłoszeniu reklamowym o ZNO natrafiamy na nowoanglicyzm checklist (czeklist?): “Zdajesz ZNO z języka i literatury ukraińskiej 2022? Kliknij przycisk i otrzymaj przydatny plik. ZNO 2022. Język ukraiński. Check-lista ze wszystkich tematów” (rozumschool.online). Najbardziej niezawodny sposób wszechstronnego wyjaśnienia obcego słowa w języku-biorcy to wyjaśnienie jego znaczenia (a czasem i etymologii) oraz socjalnych warunków powstania w języku-źródle: check-list [ˈtʃekˌlɪst] n 1. lista kontrolna; wykaz; to compile, to make up a ~ sporządzać listę, wykaz; 2. lista wyborców (AUS, s. 242). Na takie samo znaczenie natrafiamy i w innym źródle leksykograficznym checklist /ˈCHekˌlist // ˈtʃɛkˌlɪst/ – to po prostu lista kontrolna, czyli wykaz niezbędnych punktów, spraw, które należy zrobić, lub punktów, które należy uwzględnić jako przypomnienie (6). Tłumaczą tę jednostkę leksykalną także terminologiczne słowniki ukraińskie: check list = [‘tʃɛklɪst] 1. wykaz kontrolny, 2. tabela kontrolnych sprawdzeń (2); checklist [‘tʃεklɪst] 1. lista kontrolna, wykaz, 2. karta technologiczna (3); checklist – mapa map; (schemat) chart, pattern, sheet; (karta) card, board; plate kom; k. kontroli technicznej checklist; wykaz, ~u (lista numerowana) (e) numeration; (lista) list; (rejestr) checklist, inventory; (nomenklatura) nomenclature; (specyfikacja, detalizacja) specification, spec (4). Ukraiński odpowiednik tego anglicyzmu wykorzystują także w sferze relacji biznesowych: wykaz kontrolny, plan, lista kontrolna (1). Tylko, jak widzimy, współcześni niedouczeni z języka ukraińskiego albo zagubieni w globalnym świecie używają tego słowa w ukraińskim tekście bez tłumaczenia z angielskiego, a na dodatek w różnych publikacjach próbują włożyć w nie wymyślone subiektywne znaczenie, by, choćby nie wiem co, wcisnąć je do języka ukraińskiego. Motywacja miejscami zadziwia: “Check-lista – prosty i wygodny sposób prowadzenia spraw i projektów, śledzenia jakości wykonanego zadania i niczego nie zapominania. Każdy z nas korzystał z check-list, nawet jeśli o tym nie wiedział” (5). Więc, właściwie, jaka jest potrzeba nazywania na nowo tego (wykaz, lista spraw, lista kontrolna, plan), co już dawno jest nazwane i zwyczajne w płynnym życiu Ukraińca? Ciekawa jest, oczywiście, inna rzecz: jaką motywację do nadawania znaczeń temu słowu dawała anglojęzyczna rzeczywistość? Historia powstania znaczenia tego anglicyzmu jako listy kontrolnej (czy instrukcji) związana jest z lotnictwem. W szczególności w 1935 roku przez błąd pilota (lotnika) doszło do nieudanej próby samolotu Boeing Model 299. Stało się to przez złożoność sterowania nowym liniowcem: samolot zatrzymał się w powietrzu, zapalił i wybuchł. Producent postanowił nie upraszczać technicznego sterowania maszyną, a stworzył listę kolejności działań lotnika: przy starcie (a nie wzlocie), w locie, podczas lądowania i kołowania. Nasi “wybitni” znawcy języka ukraińskiego, którzy są nastawieni na anglicyzmy, w szczególności na czekliście, piszą o tym jaskrawym moskiewsko-ukraińskim surżykiem: “Wtedy grupa pilotów doświadczalnych stworzyła krótką i prostą czeklistę z pytaniami, na które pilot powinien etapami odpowiadać przy starcie, w locie, przy lądowaniu i kołowaniu ˂…˃ Od tamtej pory check-listy przeniosły się do wielu sfer, stały się pomocnikami różnych specjalistów i pozostają niezbędne dla zawodów, w których ważna jest dokładność i punktualność. ˂…˃ Od momentu stworzenia, check-listy ewoluowały i przybrały różne formy. Grafik prac, trackery, lista pytań – wszystko to można uważać za check-listę” (5). Czyli anglo-ukraiński surżyk zawsze idzie w parze z moskiewsko-ukraińskim surżykiem, bo tworzą go ludzie tej samej hybrydowej rasy. Z czasem te listy kontrolne (checklist) objęły inne sfery życia: od przedsiębiorczości, kosmosu, medycyny – po życie codzienne. Lista zaplanowanych spraw od wieków prześladuje każdego przytomnego człowieka. Układamy ją nawet idąc do sklepu, jednak, o zgrozo!, do tej pory nie wiedzieliśmy, że taka mądrość nazywa się checklist. Sądzę, że rozpowszechnieniu tego słowa na różne rodzaje ludzkiej działalności posłużył także tytuł książki amerykańskiego chirurga, dziennikarza i pisarza Atula Gawande “Checklista. Jak uniknąć błędów prowadzących do fatalnych skutków”. W 2007 roku podczas konferencji Światowej Organizacji Zdrowia, w celu uniknięcia komplikacji po operacjach, zaproponował on 19 kontrolnych sprawdzeń (check-list), które, oczywiście, wcale nie stały się aksjomatem czy rozwiązaniem problemu w każdej sytuacji (5). To właśnie ten znakowy wariant, kiedy lista kontrolna nie ma zastępować zdrowego rozsądku, tak jak nie świadczy o zdrowym rozsądku bezmyślne napychanie języka ukraińskiego nowoanglicyzmami. 1. Horot Je. I., Wasylenko O. W., Jefremowa N. W. [i in.]. Słownik ukraińsko-angielski człowieka biznesu, 2014. 2. Mejnarowycz Je., Kratko M. Słownik angielsko-ukraiński z matematyki i informatyki, 2010. 3. Koczerha O., Mejnarowycz Je. Słownik angielsko-ukraińsko-angielski języka naukowego (fizyka i nauki pokrewne). Część I angielsko-ukraińska, 2010. 4. Rycar B., Snicaruk L., Mysak R. Słownik ukraińsko-angielski z radioelektroniki, 2015–2018. 5. Check-lista: prosty i uniwersalny sposób wykonywania zadań (blog Comfy). 6. Checklist (www.lexico.com). Znaczenie leksemu blog Jeden z najbardziej rozpowszechnionych anglicyzmów blog, którego istotę żartobliwie i zwięźle oddaje mikroanegdota: co trzeźwemu w głowie, to pijanemu w mikroblogu. Jak świadczą źródła leksykograficzne, blog [blɒɡ, amer. blɔːɡ blɑːɡ] 1. n blog, web-dziennik, dziennik internetowy; 2. v prowadzić bloga, blogować, pisać w web-dzienniku; prowadzić web-dziennik (5); regularnie aktualizowana witryna internetowa lub strona internetowa, z reguły od jednej osoby lub małej grupy, napisana w nieformalnym lub potocznym stylu, pochodząca od skrótu, który powstał w latach 1990., weblog (7). W języku angielskim ta leksema powstała sposobem składania i skracania (ucięcia sposobem aferezy): web “pajęczyna” + log “dziennik” → [we]blog ˂ blog, gdzie leksemy web i log są wieloznaczne (AUS, s. 1660, 833). Ciekawie, że według danych słownika etymologicznego, słowo blog istniało w języku angielskim jeszcze w 1860 roku jako rzeczownik w znaczeniu “chłopiec-służący” oraz jako czasownik w znaczeniu “zadawać porażkę” (9). Chyba żadna z jednostek leksykalnych nie formuje wokół siebie tak wielolicznego pola socjopersonalnego i pojawienia się platform socjalnych, które stały się symbolem III tysiąclecia, a mianowicie Google, YOUTUBE, Facebook, Twitter, Instagram, Vk, TikTok i in. Wszędzie tam króluje bloger ze swoim blogiem, po naszemu na wszystkie gusta systematyczny opowiadacz (-ka) z sieci. Jeśli Ukraińcy, przede wszystkim dziennikarze, początkowo w nowo powstałych sieciach socjalnych i mediach internetowych swoje kolumny systematycznych wpisów pisemnych nazywali dziennikami (nawiasem mówiąc, przypomnijmy, że Taras Szewczenko swój słynny Dziennik także nazywał Dziennikiem, gdzie francuskie jour “dzień”, dosłownie journal – to “papier dzienny” – SIS, s. 444), to wraz z gwałtownym i napastliwym rozwojem wszechsieci na przełomie tysiącleci francuskie journal ustąpiło angielskiemu blog, któremu poprzedzał kompozyt weblog. Historia powstania rzeczywistości i słowa Jak świadczą większe źródła, Po raz pierwszy leksemu weblog użył 17 grudnia 1997 roku Amerykanin z Ohio Jorn Barger – redaktor wczesnego, pierwszego bloga Robot Wisdom (Mądrość robota). Zakochany w komputerach, programowaniu, matematyce, sztucznej inteligencji oraz Jamesie Joyce’ie, stworzył pierwszą stronę w sieci, gdzie znajdowały się odnośniki do innych stron, poświęconych problemom jego dzieła Robot Wisdom. Następnie pisał o swoim światopoglądzie i interpretacji sztucznej inteligencji przez dziesięciolecie, aż Robot Wisdom realnie zmieniła sposób komunikacji na świecie. Ponieważ zbieranie ciekawostek z całego świata i pisanie o nich w sieci – otwarcie na cały świat – było nowym pomysłem, to dla „czasopisma w sieci” użył leksemu Robot Wisdom Weblog. Na tym blogu, nawiasem mówiąc, opublikował ciekawą myśl antysyjonisty Israela Shahaka: „Judaizm to rasizm”. Za wybitne zasługi w rozwoju Internetu otrzymał nagrodę Web Innovator Awards CNET jako „wizjoner, który zmienił oblicze Internetu w 1998 roku”, „nadał ton milionom przyszłych blogów” i stworzył blogosferę (2; 4). Jednak istnieje też inna opinia, że we współczesnym znaczeniu termin ten po raz pierwszy użyto w tytule referatu J. Raikundalii i M. Reese „WebLog: exploiting the Web use interface for document management in electronic meetings” na konferencji naukowej w sierpniu 1995 roku (1, s. 17). Dalsze losy leksemu weblog wiążą się z amerykańskim użytkownikiem Internetu Peterem Merholzem, który w 1999 roku we własnym dzienniku internetowym Peterme.com, dla zabawy jako tworzenie omoformy, rozdzielił i skrócił ten termin na we i blog: „my blogujemy”. Z czasem Evan Williams, jeden ze współzałożycieli firmy „Pyra Labs”, którą uważa się za twórcę serwisu blogowego, użył terminu blog jako rzeczownika i czasownika to blog (w znaczeniu „wydawać web-czasopismo lub robić wpisy w web-czasopiśmie”) oraz stworzył termin blogger (ukr. bloger) (6). Swojego autora ma też słowotwórczy derywat w języku angielskim blogosphere (przez analogię do atmosphere, stratosphere itp.). Po raz pierwszy to słowo jako żart użył w 1999 roku Brad Graham, rozmyślając nad przyszłością komunikacji internetowej i przepowiadając pojawienie się milionów blogów: „Goodbye, cyberspace! Hello, blogiverse! Blogosphere? Blogmos?” (8). Do powszechnego użycia termin ten w 2002 roku wprowadził William Quick na oznaczenie intelektualnej cyberprzestrzeni, którą zajmują blogerzy (10). W tej znamiennej sytuacji tworzenia nowych słów jako nowej rzeczywistości trudno nie zgodzić się z wybitnym niemieckim po- Słowotwórcze derywaty Jeśli, według badań I. Andrusjak, w języku angielskim istnieje 76 terminów, których podstawą słowotwórczą jest morfema –blog-, to w języku ukraińskim ich liczba jest również niemała i znamienna. Świadczy to o zaadaptowanych powiązaniach derywacyjnych tej leksemy i umotywowaniu jej zapożyczenia w naszym języku: bloger, blogowanie (proces tworzenia dzienników online, czyli blogów oraz oznaczenie samego osobistego dziennika, umieszczonego na stronie internetowej, którego posty są ułożone w porządku chronologicznym), blogerstwo (rodzaj działalności blogerów), blogować, blogosfera, wideoblogi (platforma YOUTUBE), platformy blogowe (według popularności „Google” (1 miejsce), „Youtube” (2 miejsce), „Facebook”, „Twitter”, „Instagram”, „Vk” i in.), mikroblogi (platformy Twitter, Instagram, Vk, TikTok), blogi lifestyle (o osobistym stylu życia), blogcasty (audycje audio), a także splogi (spam-blogi), flogi (opłacone wpisy reklamowe, które publikuje się jako osobiste wrażenie), vlogi (dziennik z materiałami wideo), moblog (napełniany z telefonu komórkowego). Nie mniej rozwinięte w naszym języku są związki syntagmatyczne z wyrazem podstawowym blog: działalność blogerska, sfera blogerstwa, autor bloga i in. (3). Zatem uniknięcie anglicyzmu blog oraz pewnej części jego derywatów jest niemożliwe, ponieważ jest to rzeczywistość internetowa, która powstała poza granicami Ukrainy ze swoją bazą pojęciową, choć oczywiście nie ma sensu wycofywać z obiegu zapomnianego i zaadaptowanego francuskiego słowa żurnal oraz rodzimego dziennik jako stopni w odkrywaniu wirtualnego świata. 1. Andrusjak I. W. Blogterminy jako składowa anglojęzycznej blogosfery. Współczesne badania z filologii obcej. Zbiór prac naukowych. Wydanie 14. Red. odp. Fabian M.P. Użhorod: PP „Outdoor-Shark”, 2016. S. 15–23. 2. Barger. Materiał z Wikipedii. 3. Blogerstwo jako fenomen współczesnego społeczeństwa informacyjnego. 4. Jak Jorn Barger wynalazł blogowanie. 5. Blog. Ogólny ludowy słownik angielsko-ukraiński 2010. 6. Blog. Wikipedia: The Free Encyclopedia. 7. Blog (www.lexico.com). 8. Graham B. Must See HTTP: The BradLands. 9. Online Etymology Dictionary. 10. Quick W. Daily Pundit: Internet Archive Waybackmachine.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn