Strona · s. 13strona oryginału ↗
Żegnając Wołodymyra Rutkiwskiego
Слово Просвіти, №44 за 2021 рік
Jarosława RYZNYKOWA, laureatka nagród literackich im. H. Skoworody i I. Franki, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Jeszcze kilka dni temu, interesując się jego samopoczuciem, uspokoiłam się, słysząc spokojny głos i odpowiedzi, że wszystko u niego w porządku, że także w szpitalu ma czytelników i wielbicieli swoich wierszy, wysłuchałam jego przemyśleń na temat ostatnich nowości literackich oraz niedawnych wyników obwodowej nagrody im. W. Moroza. A dzisiaj jestem oszołomiona smutną wiadomością o tym, że 31 października 2021 roku odszedł od nas Wołodymyr Rutkiwski... Wołodymyr Hryhorowycz Rutkiwski – znany ukraiński pisarz dziecięcy, poeta, prozaik, laureat nagród im. Mykoły Trublainiego (1992), im. Łesi Ukrainki (2002), „Dźwięk pajęczynki” im. Wiktora Blyznecia (2005), „Książka Roku BBC” za dwutomową powieść historyczną „Sine Wody” (2011); Nagrody im. Szewczenki za trylogię historyczną dla dzieci „Dżury” (2012) i in. Człowiek nieustannego niepokoju i poszukiwań, spragniony wiedzy i piękna tego świata. I chociaż Wołodymyr Rutkiwski urodził się we wsi Chrestyteliwe na Czerkaszczyźnie, już od wielu lat mieszkał, pracował i tworzył w Odessie. Jego wspomnienia o dzieciństwie, o realnym losie bliskich długo pozostawały dość zmitologizowane, ponieważ, jak u większości Ukraińców – „dzieci wojny”, jego bliscy z powodów samoobrony rzadko wspominali przy dzieciach przeszłość. Dopiero w latach 90. XX wieku dowiedział się, że jego ojciec, Hryhorij Jakowycz Rutkiwski, nie jest sierotą zupełnym, jak zaznaczał we wszystkich ankietach, lecz ma braci i siostry, a pradziadek Mychajło Fedorowycz Rutkowski – znany na Wołyniu architekt, pochowany w 1881 r. we wsi Łuka pod Żytomierzem, dokąd ojciec pod różnymi pretekstami przez całe życie okresowo zaglądał w nadziei dowiedzenia się czegoś o krewnych. Ten niezwykle bolesny proces rozmitologizowania wspomnień, ściśle związany z wątpliwościami, wahaniami i walką z własnym sumieniem, odzwierciedlił się w jawnie niedocenionej powieści autobiograficznej „Poterczata” (wydanej w 2008 roku, wznowionej po 10 latach przez odeskie wydawnictwo „Astroprint”). Jej głęboki sens został oznaczony zarówno podtytułem „Dziecięca spowiedź dla dorosłych, którzy tak niczego się nie nauczyli”, jak i samym tytułem. Przecież motyw obrazu nieochrzczonych z powodu ówczesnych zakazów ideologicznych poterczat – dzieci, których dusze według dawnych wierzeń Ukraińców nie mogły znaleźć spokoju po śmierci, od rozdziału do rozdziału zaczyna brzmieć jak swoiste requiem za całe utracone pokolenie, do którego należy autor, które nie znało miłości i którego marzenia pozostały niespełnione. Wspominając „...wojenne, powojenne i społeczno-literackie niepowodzenia”, rozmyślając nad własnym losem, Wołodymyr Hryhorowycz przyznaje, że określił go przede wszystkim „...antagonizm między człowiekiem a społeczeństwem. Nieakceptowanie przez społeczeństwo interesów jednostki. A ponieważ społeczeństwo jest znacznie silniejsze od człowieka, to jest on zmuszony przez całe życie przystosowywać się do jego wymagań i zachcianek. Ci, którzy tego nie robili, zmuszeni są przechodzić wszystkie kręgi ziemskiego piekła. Dotyczy to wszystkich moich krewnych, których znam osobiście, a zatem – i mnie... Każdy z nich musiał lawirować, aby zachować życie sobie i swojej rodzinie. Jak, w końcu, i ja. Ale co najważniejsze – mimo wszystkich horrorów i trudności, oni jakoś zdołali nie złamać swojego kręgosłupa”. Kiedyś Natalja Marczenko powiedziała, że właśnie ten „problem kręgosłupa”, w którym od małego wykazał genetyczny brak elastyczności i jednocześnie na poziomie zwierzęcego instynktu przetrwania nie możesz dopuścić, aby ten kręgosłup ci złamano, określił magistralną linię losu pisarza. Zaprawdę, właśnie ścieżki Miłości i Strachu kształtują życiową drogę każdego człowieka, a wszystkie rozdroża ludzkich czynów rodzą się w dzieciństwie. Niełatwa i kręta była droga pana Wołodymyra do uznania w literaturze ukraińskiej. Studiuje w Odeskim Instytucie Przemysłu Chłodniczego; pracuje jako aparatowy w Odeskim Zakładzie Superfosfatów; dwa lata – jako korespondent odeskich gazet „Janwarec” i „Trybuna studenta”; redaktor Odeskiego Radia Obwodowego; etatowy scenarzysta Odeskiej Wytwórni Filmowej; inżynier odeskiego zakładu „Mikron”; kierownik działu odeskiej gazety obwodowej „Odeski wisti”. Równolegle – nieustanna, wytrwała działalność literacka. Wołodymyr Rutkiwski zaczyna jako poeta: w 1959 roku wydrukowano pierwsze wiersze; w 1966 r. w Odessie ukazuje się jego debiutancki zbiór poezji „Krople słońca”; w 1968 r. na 5. Wszechzwiązkowej Naradzie Młodych Literatów w Moskwie reprezentował już młodą poezję ukraińską razem z Borysem Olijnykiem, Petrem Osadczukiem, Romanem Łubkiwskim i Witalijem Korotyczem. Ale wszystko przekreślił jego podpis pod apelem w obronie skrzywdzonego kolegi-radiodziennikarza i donos do komitetu obwodowego partii o tym, że kieruje on w radiu obwodowym „ukraińskimi burżuazyjnymi nacjonalistami”. Wyratował go Borys Olijnyk, który pomógł w 1973 roku wstąpić na dwuletnie Wyższe Kursy Literackie w Moskwie, która tradycyjnie była o wiele bardziej wolnomyślicielska niż zaciśnięty w kleszczach partyjno-biurokratycznego strachu Kijów. Właśnie w Moskwie w wydawnictwie „Dietskaja litieratura” w 1977 roku zdołał opublikować w 150-tysięcznym nakładzie przetłumaczoną na język rosyjski powieść „Hannusia”, którą wcześniej „odrzucono” w jedynym ukraińskim wydawnictwie dla dzieci „Weselka”. Z czasem w 1981 roku, po kolejnej odmowie na Ukrainie, tutaj również w stutysięcznym nakładzie opublikowano „Buchtyka z cichej zatoki” – o współżyciu uczniów i tajemniczego świata wodnego. Książka otrzymała niemało zachwyconych recenzji czytelniczych, a nawet została uznana za jedną z najlepszych w 12. pięciolatce! Jednak taki sukces w żaden sposób nie wpłynął na los twórczy pisarza na Ukrainie. Następna książka „Goście na miotle” wyszła w 1988 r. w „Weselce”, ale ze skandalem. „Dlaczego ja, ukraiński pisarz, mam być wydawany nie w ojczystym języku i poza granicami Ukrainy?” – zwracał się pisarz do „kierujących i nakazujących”. To podziałało, ale też złamało coś wewnątrz. Wołodymyr Rutkiwski postanowił ostatecznie udać się na „wewnętrzną emigrację”. Czyli pisać więcej „do szuflady”. Codziennie garbiąc się nad biurkiem, doczeka się sławy w... 70 lat! Głośno i z zachwytem o literacie zaczną mówić po ukazaniu się w 2007 roku w wydawnictwie „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA” książki „Dżury kozaka Szwajki” z ilustracjami utalentowanego ukraińskiego artysty Maksyma Pałenki. Zwrócenie się ku historii nie jest przypadkowe, ponieważ jeszcze w szkole kierował kółkiem archeologicznym i brał udział w wykopaliskach jednej z najstarszych osad na terenach współczesnej Ukrainy (około 300 tysięcy lat temu) koło wsi Wełyka Burimka na Czerkaszczyźnie, gdzie minęły jego dziecięce i młodzieńcze lata. Wołodymyra Rutkiwskiego zawsze nęciło to, co tajemnicze, mało zbadane i mało znane. I oto, zadawszy pytanie „Dlaczego Ilję Muromca (a w literaturze historycznej używa się też Murowiec), który pochowany jest w Ławrze Pieczerskiej, całkowicie sobie „przywłaszczyła Rosja”, odesita Rutkiwski pisze powieść „Strażnica”, w której przedstawia odmienny pogląd na ustalone wydarzenia. Odpowiedzią na pytanie „Dlaczego o bitwie nad Sinymi Wodami, która była 18 lat przed bitwą na Kulikowym Polu, nikt nie wspomina? Przecież sa-”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
