Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Soborność „czynu listopadowego”

Слово Просвіти, №44 за 2021 рік

Za szarymi dniami powszednimi „czerwonych” progów pandemii prześwituje światło odległych (sprzed ponad stu lat) wydarzeń październikowo-listopadowych, które kładły fundament naszej Państwowości, torowały drogę do ogłoszenia Niepodległości i Ogólnoukraińskiego referendum 1 grudnia. Krajowa przestrzeń informacyjna, zaśmiecona wszelkiego rodzaju niepotrzebnymi rzeczami w rodzaju tego, czy do oczekiwanego politycznego nowotworu (oczywiście złośliwego) Razumkowa przystanie grupa Gordona-Komarowskiego, nie zawsze jest w stanie reagować na podobne daty. Jednak one zawsze były, są i będą we wspomnieniach ukraińskości. Dlatego warto chronić przez stulecia wiekopomne dokonania naszych sławnych przodków – działaczy państwowych i politycznych, wojowników, artystów, oświeceniowców, twórców i bojowników, którzy w niełatwych czasach mężnie i godnie utwierdzali ideę narodową, którą, jak testament, stworzył i pobłogosławił Szewczenko – „Swoją Ukrainę kochajcie!”. Georgij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Taki bieg myśli towarzyszy nam, gdy wspominamy wydarzenia tamtych jesiennych dni 1918 roku, przede wszystkim 1 i 3 listopada we Lwowie i Czerniowcach. Musimy o tym wiedzieć, ponieważ są one na wieki wplecione w soborny wieniec Ukraińskiej Państwowości. Dzisiaj istnieje szczególne społeczne zapotrzebowanie, by mówić, naświetlać, propagować życiotwórczość i szlachetność czynu tych, którzy wiarą i prawdą służyli narodowej Idei. Przecież prawda jest w tym, że bezsensownie politycy zaczynają historię narodowo-państwowego budowania Ukrainy od siebie, dla siebie, pod siebie. Ponieważ podstawy państwowości były wywalczane przez wiele pokoleń na wszystkich ukraińskich ziemiach. Właśnie te listopadowe dni świadczą o tamtych burzliwych czasach, kiedy w krótkiej historycznej chwili udało się zmaterializować wielką ideę narodowej Wolności, Państwowości. Narodowo-wyzwoleńcze ruchy na zachodnioukraińskich terenach (Galicja, Bukowina, Wołyń, Zakarpacie) wpisane są sławną stroną w tworzenie ukraińskiej państwowości, utwierdzając soborność i suwerenność wiekami dzielonego przez obcych narodu. Właśnie wtedy na sesji austriackiego parlamentu (4 października 1918 r.) Ukrainiec S. Wityk oświadczył niesłychane jak na tamte czasy słowa, że „…Ukraiński naród żąda dla swojego narodowego życia między wolnymi państwami Europy połączenia wszystkich ukraińskich obwodów w Jedno samodzielne republikańskie państwo, które stanie się niezależne od wszystkich sąsiednich państw”. Oczywiście, że ze strony przywódców ówczesnej ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej, zwłaszcza J. Petruszewicza, K. Łewyckiego, były pewne nadzieje na uzyskanie państwowości z rąk austriackiej władzy, tworząc „związek narodów”. Austriacka orientacja części ukraińskich polityków w rzeczywistości bardzo szkodziła sprawie tworzenia państwowej samodzielności. Przecież inne narody (Niemcy, Węgrzy, południowi Słowianie, Włosi, Rumuni…) nie łudziły się co do zdolności Austro-Węgier do decydowania o ich państwowym losie. Dlatego polityczne ukraińskie kierownictwo zaczęło coraz bardziej skłaniać się ku alternatywnej koncepcji „zjednoczenia zachodnioukraińskich ziem z Naddnieprzem”. A dlatego już wtedy ten sam Petruszewicz oświadczył o „najświętszym dla nas prawie do zjednoczenia wszystkich ukraińskich ziem w samodzielne ukraińskie państwo…”. Z politycznej trybuny wyrażano niedopuszczalność złączenia z Polską, „oświadczając, że nasza droga nie prowadzi do Warszawy, ale do Kijowa i musi podnieść swój okrzyk zjednoczenia wszystkich ukraińskich ziem w samodzielnym ukraińskim państwie” (K. Łewycki). Właśnie ta wielka idea skłoniła ówczesnych politycznych przywódców do zwołania 19 października przedstawicielskiego zgromadzenia z ukraińskich ziem Austro-Węgier i utworzenia Ukraińskiej Rady Narodowej. Składała się ona z delegatów-Ukraińców w austriackim parlamencie, galicyjskich i bukowińskich sejmów, narodowych partii politycznych Galicji i Bukowiny. Jej historyczne znaczenie polegało przede wszystkim na tym, że Rada (69 delegatów) ogłosiła powstanie Ukraińskiego państwa, uformowanego z ukraińskich ziem Austro-Węgier. I oraz II artykuł tego brzemiennego w skutki dokumentu ogłaszały, że „Wschodnia Galicja z graniczną linią Sanu z włączeniem Łemkowszczyzny, północno-zachodnia Bukowina z miastami Czerniowce, Storożyniec i Sereth oraz ukraiński pas północno-wschodnich Węgier – tworzy jednolite ukraińskie terytorium i ukonstytuowuje się jako ukraińskie państwo”. Chociaż głosy o natychmiastowym zjednoczeniu zachodnioukraińskich ziem z Wielką Ukrainą nie uzyskały wtedy większości. Procesarskie iluzje, austrofilskie nastroje wciąż tliły się w politycznym kierownictwie. Prawda, w narodowym środowisku uformowało się wojskowe skrzydło (CWK) na czele z D. Witowskim, aktywnym nacjonalistą-samostijnikiem, który miał wielki autorytet wśród wojskowych. Możliwe, że właśnie dzięki niemu i jego współpracownikom Lwów rankiem 1 listopada zajaśniał niebiesko-żółtymi flagami, mimo że agonizujące imperium w osobie namiestnika von Huyna ostrzegło ukraińskich przedstawicieli, że wyszkolone niemieckie i węgierskie jednostki wojskowe „zduszą przejaw buntu we Lwowie”. Tym bardziej, że Polacy, wspierani przez USA i Ententę, oświadczyli o przejściu Galicji pod polskie zarządzenie. Już 2-3 listopada planowano zbrojne wystąpienie Polaków. Dlatego, kiedy oddajemy należne Petruszewiczowi, Łewyckiemu, Cehelskiemu, Hołubowiczowi i innym ówczesnym kierownikom UNR, to nie zapominajmy, że decydującą rolę odegrali starszyzna USS, Ukraińska Generalna Komenda na czele z D. Witowskim, S. Horukiem, którzy wydali rozkazy wojskowym przejąć władzę w terenie. Przed tym Witowski oświadczył Łewyckiemu, że sprawę należy załatwić tylko koniecznie teraz, bo jeśli w nocy nie weźmiemy Lwowa, to jutro wezmą go Polacy. Otóż rano 1 listopada Lwów obudził się pod ukraińską władzą Rady Narodowej. Na ratuszu powiewała niebiesko-żółta flaga, podniesiona przez 17-letniego Stepana Pańkiwskiego. To zaiste legendarna postać, którą powinni znać w nowoczesnym środowisku młodzieżowym, w szkołach, liceach, gimnazjach, uniwersytetach. Członek Płastu, tajnej „Drahomanowskiej organizacji młodzieży”, żołnierz (od 16 roku życia) Ukraińskich Strzelców Siczowych, porucznik Ukraińskiej Armii Halickiej, który zginął w wieku 19 lat za Ukrainę, walcząc z Polakami. Sławna jest również jego rodzina, która poświęciła swoje życie sprawie ukraińskiej. Ojciec – jeden z założycieli naukowego Towarzystwa im. T. Szewczenki, a młodszy brat – przewodniczący rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie, kierował ukraińskimi towarzystwami studenckimi w Pradze, był zastępcą W. Kubijowycza, członkiem rządu J. Stećki. Tymczasem społeczeństwo wie, jak zaznaczył w zeszłym tygodniu profesor Uniwersytetu Czerniowieckiego J. Makar, o Kosmodiemianskiej, której imieniem nadal nazywa się ulice ukraińskich miast. Dlatego niech podobny absurd nie staje się przeszkodą dla naszej pamięci narodowej. Przypomnijmy, kiedy wojsko narodowe bez strat opanowało Lwów, a zastępca namiestnika cesarskiego W. Decykewycz przekazał władzę w imieniu Austrii Ukraińskiej Radzie Narodowej. A stało się to możliwe tylko dzięki tym znanym i nieznanym ukraińskim bojownikom o wolność swojego narodu. Tego samego dnia pojawiły się odezwy, w których zaznaczano, że „Wolą narodu ukraińskiego utworzyło się na ukraińskich ziemiach byłej monarchii austro-węgierskiej Państwo Ukraińskie… Narodzie Ukraiński! Od dzisiaj jesteś gospodarzem swojej ziemi, wolnym obywatelem Państwa Ukraińskiego”. Zgodnie z rozkazem Centralnego Komitetu Wojskowego 1 listopada Ukraińcom przekazano władzę bez znacznego oporu w większości miast i wsi Galicji. A na Bukowinie walkę przejął Ukraiński Komitet Krajowy, kierowany przez O. Popowycza, który 25 października (3 listopada) postanowił zwołać wiec Ukraińców. Jednak 27 października na zgromadzeniu krajowym Rumunów oświadczono, że Bukowina jest „ziemią rumuńską” i ma zostać połączona z Banatem i Siedmiogrodem, całkowicie ignorując historyczne prawa Ukraińców. Chociaż według spisu z 1910 roku na całej Bukowinie (Południowej i Północnej) mieszkało 38% Ukraińców, 34% Rumunów, 13% Żydów, 8% Niemców, 5% Polaków, 1,3% Węgrów, a także niewielka liczba Czechów, Słowaków, Ormian, staroobrzędowców, Romów i in. Warto oddać sprawiedliwość ukraińskim studentom Uniwersytetu Czerniowieckiego, którzy od razu 28 października w Domu Narodowym w Czerniowcach przyjęli rezolucję o poparciu idei założenia Państwa Ukraińskiego z ukraińskich ziem Austro-Węgier i jej zjednoczenia w jednym suwerennym Państwie – Ukrainie, ostro potępiając przy tym dążenia rumuńskich przywódców, w szczególności rumuńskiego duchowieństwa, do zagarnięcia ukraińskich ziem. Bardzo ważne były punkty 5 i 6 rezolucji, w których studenci „wzywają całą ukraińską inteligencję i świadome chłopstwo do jak najszybszego organizowania ukraińskich sił” oraz wzywają Ukraińską Radę Narodową do podjęcia „najbardziej zdecydowanych kroków w sprawie przeniesienia wszystkich kadr pułków ukraińskich na terytorium państwa ukraińskiego”. Godnym przykładem stała się postawa Ukraińskiego duchowieństwa prawosławnego Bukowiny – przyjmując ważną rezolucję na swoim trzecim zjeździe, popierając „jednomyślnie” zjednoczenie wszystkich ukraińskich ziem w jedno państwo ukraińskie, ukraińskie duchowieństwo poparło Ukraińską Radę Narodową jako najwyższą organizację i władzę Ukraińców, potępiło zakusy na ukraińskie ziemie ze strony Rumunów, uroczyście oświadczając, że „będzie wszystkimi swoimi siłami bronić ukraińskich wsi i okolic Bukowiny i w żaden sposób nie zgodzi się na przyłączenie ukraińskiej części do państwa rumuńskiego”. Wreszcie w 4 punkcie rezolucji zjazdu została wyrażona dość patriotyczna postawa ukraińskich księży, którzy „zobowiązują się brać czynny i żywy udział w organizowaniu bukowińskiego narodu ukraińskiego w jego zmaganiach wyzwoleńczych”. 1 listopada opublikowano apel delegacji bukowińskiej Ukraińskiej Rady Narodowej do ukraińskiej ludności kraju o wzięcie udziału w Wiecu Ogólnonarodowym 3 listopada, twardo określając stanowisko, że „żadnego Siedmiogrodu nie znamy i nie chcemy znać. Naszą matką jest nasza Ukraina! Ukraińska ziemia dla ukraińskiego chłopa!.. Nasza władza będzie ludowa. To osiągniemy na swojej ziemi. Swoimi głosami, a nie cudzymi…”. A nauczycielstwo powiatu zastawnieńskiego, popierając proklamację niepodległego państwa ukraińskiego, wyraziło zdecydowany protest przeciwko „zakusom czy to Rumunów, czy to Polaków, na jakąkolwiek część ukraińskiego terytorium, postanowiło dobrowolnie opodatkować się na zebranie funduszu obrony narodowej”. 3 listopada 1918 roku wielotysięczny wiec oświadczył, że „naród ukraiński cudzego nie pragnie, ale swojej ojczystej ziemi będzie bronić do ostatka… Wiec pragnie przyłączenia austriackiej części ukraińskiej ziemi do Ukrainy”. Jednak tak się nie stało. Polacy i Rumuni, mając swoje państwa, zdołali ponownie zniewolić ukraińskie ziemie. Walka trwała. Potwierdzeniem tego jest odezwa („Z chaty do chaty – z rąk do rąk”, grudzień 1921 r.) delegacji bukowińskiej Ukraińskiej Rady Narodowej z podpisem jej przewodniczącego I. Semaki z wymownym szewczenkowskim wezwaniem „Wstawajcie, kajdany porwijcie!”. Zwracając się do Narodu Ukraińskiego Bukowiny, ogłaszano, że rumuński najeźdźca zaczął systematycznie niszczyć cały Twój dorobek narodowy i kulturalny, Twój Ukraiński Kościół Prawosławny zamienił na rumuński. Twoje szkoły średnie zniszczył, szkoły ludowe zrumunizował, Twoim dzieciom nie pozwala uczyć się w ojczystym języku ukraińskim, najlepszych Twoich Synów i Córki albo wygnał z Ojczystego Kraju, albo męczy po więzieniach… Pamiętaj, że walka o wolność jest święta, że za swój krok będziesz odpowiadać przed historią. Twoje sławne czyny albo marność osądzą przyszłe pokolenia. „Przekładając” wydarzenia sprzed stu lat na współczesny język ukraińskich realiów, uświadamiasz sobie znaczenie dla czasów obecnych lekcji przeszłości. Nie tylko trzeba je wspominać, pamiętać, ale i wiele się uczyć. Bo nie można nie zachwycać się ideałami i czynem bezpaństwowych Ukraińców, którzy, nie mając żadnego wewnętrznego ani zewnętrznego wsparcia politycznego i militarnego, ofiarnie wywalczali niepodległą, zjednoczoną, soborną Ukrainę. Jakie lekcje mamy przyswoić z ruchów narodowowyzwoleńczych czasów ukraińskiej walki 1917–1921 lat? Najpierw. Udowodniły one życiodajną prawdę, że najwyższą wartością bytu Narodu jest WOLNOŚĆ; że Człowiek, Naród mogą być niewolnikami, nie będąc w kajdanach, i mogą być wolni nawet będąc zakutymi. Tych ideałów ogólnoludzkich postępowa warstwa ukraińska przestrzegała w najtrudniejszych okresach bytu narodu. Ich istotę w swoim czasie uzasadnił znany ukraiński oświeceniowiec-pedagog H. Waszczenko. „Naród – pisał on – szanując swoją godność narodową i broniąc swojej niepodległości państwowej, nie ma prawa w jakiejkolwiek formie zniewalać innych narodów”. Tę uniwersalną wartość zawsze święcie wyznawaliśmy, jednak, niestety, bardzo często ta humanitarna etyka nie otrzymywała (i nie otrzymuje) wzajemności. Po drugie. Nigdy, pod żadnym pozorem nie należy „przyzwyczajać” Ukraińców, że na ich ziemi mogą panować „lepsze” (zamiast „gorszych”) obce państwa czy imperia. Ponieważ idealizacja „bardziej liberalnych” okupacji jest trucizną dla świadomości narodowej i zgubą dla państwowości.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn