Strona · s. 4strona oryginału ↗
„Zdrajca prezydenta...” i inne językowe kurioza po doniecku
Слово Просвіти, №44 за 2021 рік
Ihor ZOC, dziennikarz, obwód doniecki. Polityka państwowa w dziedzinie języka zawsze wywoływała na Wschodzie burzliwe emocje i spory, a jednocześnie w pamięci zachowało się niemało zabawnych i pouczających historii, związanych z odrodzeniem języka ukraińskiego na Doniecczyźnie przed rozpoczęciem działań wojennych w 2014 roku. Oto niektóre z nich. Od początku lat 90. przy Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej działała komisja ds. kontroli wdrażania języka ukraińskiego w różne sfery życia. Komisja nie miała uprawnień poza doradczymi, pogody, jak to się mówi, nie robiła, jednak dla mnie osobiście była jeszcze jednym sposobem na promowanie rodzinnej gazety „Donecczyna”. Tak więc, na jednym z posiedzeń występował Wołodymyr Husak, dyrektor kliniki, chirurg i działający poseł rady obwodowej. Ten charyzmatyczny doktor lubił wygłaszać przemówienia i do każdej sytuacji miał swoją życiową historię. Oto i tym razem, jakby usprawiedliwiając swoje wystąpienie zwykłym dla siebie językiem rosyjskim, Husak zauważył, że językiem trzeba władać tak, aby się z ciebie nie śmiano. I dalej opowiedział o przypadku znanego biznesmena Ihora Markułowa, który jeszcze w 1991 roku stworzył Partię Liberalną, a po pewnym czasie tajemniczo zniknął. Ale przedtem Markułow trafił do kręgu zbliżonych do Łeonida Krawczuka i nawet otrzymał odpowiedni dokument. Oto jak opowiada o tym Husak: – Jakoś z rektorem Wołodymyrem Szewczenkiem (ponad 20 lat kierował DonNU i obwodową „Proświtą” – I. Z.) pijemy kawę. Nagle do gabinetu wdziera się Ihor Markułow i niemal od progu oświadcza, trzymając w ręku legitymację: – Możecie mnie pozdrowić – ja zdrajca prezydenta!.. Niema scena. Pierwszy odezwał się Szewczenko: – Jaki jeszcze zdrajca? – Patrzcie! Markułow pokazał legitymację pozaetatowego doradcy Prezydenta Ukrainy, a Szewczenko potem długo i emocjonalnie wyjaśniał nowo objawionemu pomocnikowi władzy, na czym polega różnica między doradcą a zdrajcą. Jeszcze kiedy z Doniecka do Kijowa kursowały pociągi, a deputowani ludowi nie gardzili nimi jeździć, moja żona wybrała się w podróż służbową do stolicy i z dziennikarskiego przyzwyczajenia rozgadała się z mężczyzną z sąsiedniego przedziału. Ten okazał się deputowanym Rady Najwyższej z ramienia komunistów i rozmawiał po rosyjsku. Na pożegnanie życzyła słudze narodu szczęśliwej drogi i dodała, że przy okazji się zobaczymy. I jakież było zdziwienie Natalki, gdy z sąsiedniego przedziału usłyszała: „Wrode normalnaja, no za czto niehodnikom obozwała?”. A to z usłyszanego w najsłynniejszej na początek lat 2000. ukraińskiej szkole w Doniecku. Młodziutka nauczycielka, której zapewne dokuczali nastolatkowie, emocjonalnie zwraca się do sprzątaczki: „Widziałyście? Widziałyście?”. Na co ta ostatnia, nie mniej emocjonalnie odpowiada: „Jesli ja baczіło, znaczіt ty czuczіeło”. W czasach radzieckiego zastoju przyszło mi popracować w Krasnoarmijskiej gazecie miejsko-rejonowej „Majak”, która wydawana była w języku ukraińskim, a po rosyjsku drukowano w niej tylko wiersze. Miejscowe czasopismo, jak to wtedy bywało, opowiadało o sukcesach we wszystkich sferach, w szczególności w branży węglowej. Jakoś z jednej kopalni, zdaje się „Centralnej”, telefonuje partyjny organizator i pyta: „Oto napisaliście o naszych sukcesach pod tytułem „Szachtarska zwytiaha” (Górnicze zwycięstwo/dzielność), a to skąd nas wyciągnęli, my zawsze w przodownikach?”. Wyjaśniliśmy, że zwytiaha – to dzielność, chwalebne słowo. Dla siebie wyciągnęliśmy wniosek – pisać trzeba prościej i bardziej zrozumiale. Ukraińskie korzenie u rosyjskojęzycznych doniecczan wypływały w najbardziej nieoczekiwanych sytuacjach. Oto kulejąca babcia, sąsiadka z wieżowca, w najbliższym sklepie spożywczym, gdzie przeważnie zaopatrują się miejscowi, zatrzymawszy wzrok na półkach, nagle z ironią wydaje z siebie: „Dybljus ja na nebo ta j dumku hadaju…”. No oczywiście, wysokie jak niebo ceny miała na myśli babcia, która zapewne nie wie, że autorem skrzydlatych słów jest urodzony w Słowiańsku poeta-romantyk Mychajło Petrenko, ale z tymi słowami przeszła przez życie. Żałuję teraz, że nie porozmawiałem z nią, typową przedstawicielką ukraińskiego Donbasu. Przypomniał mi się doniecczanin Wiktor, w przeszłości sportowiec, doborował się do mistrza, a potem poszedł do kopalni – za pieniądze i emeryturę, właściwie jak wszyscy, romantyków tam nie było. Radosny jakiś. A-a… „Szachtar” wygrał, domyślam się. „Ty co, nie oglądałeś? – pyta, wpatrując się we mnie cygańskimi oczami. – Motuzka taką piłkę położył”. – „Jaki Motuzka?” – dziwię się, w drużynie niby nie ma takiego. „Motuzka – to my tak Matuzalema nazywamy”, – wyjaśnia Wiktor mi i znowu się uśmiecha. I tutaj już ja cieszę się z pomysłowości doniecczan, którzy brazylijskiego legionistę zamienili w ukraińskiego zawadiakę, w sensie bombardiera. Było to lat piętnaście temu. Językowy format w państwie dyktowała władza centralna i to szczególnie przejawiało się podczas roboczych wyjazdów kierowników państwa w obwód. A to już odległa historia. Szefa Donieckiej ODA w 1997 roku przyjechał przedstawiać premier Pawło Łazarenko. Po tym, jak w wielkiej sali posiedzeń rady obwodowej Janukowycz otrzymał legitymację, dziennikarze poszli za szefem rządu, żeby otrzymać jakiś komentarz, bo konferencja prasowa nie była przewidziana. Łazarenko, najwyraźniej, chciał uniknąć jakichkolwiek pytań i poprowadzono go do wind. Napięte oczekiwanie garnuszka z mlekiem, które kwaśnieje. Dzisiaj babcia zbierze śmietankę, odtopi, i ja będę ubijać masło. A z kwaśnego mleka mama czy babcia odtopią twaróg. Twarogiem (ros. tworogom) nikt go we wsi nie nazywał, w odróżnieniu od połtawskich sprzedawców. Oto tak dziesięciolecia zrusyfikowania odbiły się i na tym, że nasz mięciutki, smaczny, delikatny syr (twaróg) u surżykomownych mieszkańców Połtawy stał się jakimś rogatym tworem – tworogom… Ale dość o „rogatym” syrze. Porozmawiajmy jeszcze o „rogatych” pracownikach w przychodniach połtawskich szpitali. Hanna ANTYPOWYCZ (DENYSKO), zasłużona dziennikarka Ukrainy, m. Połtawa. Kto nędzną duszę ma, to taki sam u niego język. Łesia Ukrainka. Nie płaczmy, a działajmy! Na początek – jeden punkt artykułu 30: Językiem obsługi konsumentów na Ukrainie jest język państwowy. Zatem, jeśli kupujący, odwiedzający zwrócił się do sprzedawcy, menedżera, pracownika atelier czy jakiegokolwiek innego zakładu w języku ukraińskim, powinni mu odpowiedzieć po ukraińsku. Doświadczenie świadczy, że lepiej ten wymóg wykonują w supermarketach, a nie w małych sklepach. Oto przykład. Mój dobry znajomy, śpiewak i poeta, połtawianin Jurij Trejhel wszedł do sklepiku na Ałmaznym, zwrócił się do sprzedawczyni po ukraińsku. Ona odpowiedziała po rosyjsku. On wyjaśnia jej wymogi artykułu 30 Ustawy Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Pani, czy raczej jaśnie pani, odpowiada, że żadnej Ustawy ona nie zna, a robi to, co jej nakazuje właściciel, i w ogóle, niech kupujący idzie i szuka „odpowiedniego sklepu, gdzie obsługują po ukraińsku”.
Ostatnio Jurij Trejhel opowiedział o nowej przygodzie z naruszycielami artykułu 30. Dzwoni on rano 21 października do rejestracji przychodni 4. szpitala miejskiego przy ulicy Żelaznej 17. Odpowiedziano mu w języku rosyjskim. Poprosił o rozmowę z nim po ukraińsku, jak nakazuje ustawa. Pani, a dokładniej gospoża, kontynuuje mówienie w języku okupanta. Pan Jurij nalega na swoje ustawowe prawo. I słyszy w odpowiedzi: „A wam szto, ot etowo liegcze staniet?”. Stałoby się, bez wątpienia. Bo byłoby poczucie, że żyje w tym wolnym państwie prawa Ukrainie, za które przez stulecia Ukraińcy złożyli miliony istnień, za które i on z żoną Nadią (Królestwo Niebieskie jej jasnej duszy!) stali na połtawskim Majdanie podczas Rewolucji Godności (Jurija Trejhela wtedy „stróże prawa” aresztowali). Pan Jurij zadzwonił do mnie, poprosił o znalezienie w Internecie telefonu do kierownictwa kliniki, bo sam dopiero wracał z pracy po nocnej zmianie. Okazało się to niełatwym zadaniem. Zazwyczaj wystarczy nacisnąć „Kontakty” – i ma się telefon do sekretariatu kierownika placówki, jego zastępców, kierowników oddziałów. Tutaj jeden telefon nie działał, pod drugim odesłali mnie precz, bo to był szpital, a nie przychodnia… Dopóki szukałam potrzebnej informacji, zobaczyłam opinie o pracy rejestracji przychodni 4. szpitala. „Dlaczego w waszej kli-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
