Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Jakiekolwiek nowe poznania nie przychodziłyby do życia, dawna mądrość pozostanie nienaruszalna. Tak kiedyś mówiono o Konfucjuszu i obecnie ta uniwersalna zasada jest zgodna z naszym narodowym Filozofem i Dobroczyńcą – Hryhorijem Skoworodą. Znany ukraiński pisarz i dziennikarz, jeden z fundatorów „Ukraińskiej chaty” A. Towkaczewski zauważył kiedyś, że natura stworzyła Skoworodę tylko po to, aby przekonać się o zdolności rodzenia nie tylko nikczemnych błaznów, ale i bogów. Te odczucia i myśli otaczały wielu uczestników Międzynarodowej konferencji „Filozofia Hryhorija Skoworody i my – Ukraińcy”, która odbywała się w Charkowskim Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym imienia H. S. Skoworody 30 listopada – 2 grudnia. Jak dobrze, że nie było jakiegoś zewnętrznego patetycznego wystroju, zmitologizowanej retoryki, prób formowania „brązowienia” tej znaczącej dla ukraińskiej historii postaci. Oczywiście, Skoworoda nie potrzebuje ani służalczej łaski, ani półprawd, kontynuując, według słów Ołeksandra Chyszdeu (1835 r.), godnie stać jako „samotna góra w stepie”. Nieuchwytny, niepoznawalny, duchowo bliski swojemu narodowi, przepełniony niewysłowioną miłością do rodzinnej ziemi. Ale szczególnie silne wrażenia pozostały poza kadrem tych uroczystości, formalnych działań, profesjonalnych wystąpień i akademickich rozważań. Bo najbardziej wrażliwe emocje, których niczym nie dało się ukoić, kipiały w innych miejscach, pokrytych bliznami wojny, ruinami, pogorzeliskami, które kontynuowały wytwarzanie energii skoworodyńskiego „serca”, samoobraniając się i wierząc w tę szczęśliwą godzinę, kiedy wielki Miłośnik Mądrości znów powróci do swoich rodzinnych przystani – do rodzinnego Uniwersytetu, do ogrzanych ludzkim ciepłem schludnych świetlic zrujnowanego budynku Narodowego literacko-memorialnego muzeum w Skoworodyniwce, gdzie na jego grobie symbolicznie rozgałęziają się na uschniętym drzewie młode pędy – kontynuatorzy życia. Skoworodyńska „niewidzialna” życiodajna energia, która dla każdego istniejącego staje się „widzialną”, jeśli jesteś człowiekiem. Ona tutaj była odczuwalna wszędzie, a szczególnie w każdym słowie, spojrzeniu sławnej kobiety-strażniczki muzeum – Hanny Jarmiś, która już ponad cztery dekady strzeże dla Ukrainy ten niezdobyty znak Narodu. Stojąc w samym epicentrum, gdzie znajdował się postument Skoworody i w który celnie trafił śmiercionośny „kaliber” kremlowskich orków, ta do nieprawdopodobieństwa „wewnętrznie schludna” kobieta, wysławszy syna na front, jak tyczynowska „Skorbna Matka”, powie na zgliszczach doszczętnie zrujnowanego budynku muzealnego niemal prorocze słowa: „Niech nikt nie mówi, że zniszczono Muzeum Skoworody. Bo Duch Skoworody jest niezniszczalny. On jest wśród nas. A cała reszta się odnowi”. Było bardzo zimno, a jasne oczy tej muzealnej strażniczki, matki, ukraińskiej kobiety promieniowały tyle ciepła, wiary, pewności i szczodrości, których wystarczyłoby, być może, dla wszystkich skulonych, zagubionych, zwątpiałych w los. Nie przesadzam, ale dzięki takim ludziom trzyma się, żyje, zwycięża Ukraina. A te zwierzęce napady raszystowskich najeźdźców na ukraińskość, pamięć narodową, godność i wolność będą tylko hartować nienawiść (teraz już wieczną) Ukraińców nie tylko do nazistowsko-stalinowskiej, putinowskiej kloaki, ale i do tego zdziczałego od krwiożerczości „głębinowego narodu”. I niech każdy pedagog (a ich w przededniu „24 lutego” było około 696 tysięcy), urzędnik, obywatel podejmie własną etyczną decyzję, zmieni się istotnie, światopoglądowo, uświadomiwszy sobie, że należy nie zadowalać się tylko granicą hasła M. Chwylowego „Precz od Moskwy”, a kultywować wszędzie i wszędzie – „Precz Moskwę”. Miotłą prawdy, zemsty i nienawiści należy wymiatać i pozbywać się barbarzyńskiej moskowszczyzny we wszystkich bez wyjątku sferach życia Narodu i Państwa, nie dając ani czasu, ani szans na „przebieranie się” i „zmianę obuwia”. Makrony niech i nadal próbują zachowywać „twarz heroda” i odszukiwać (jak siekierę pod ławką) „gwarancje bezpieczeństwa” dla terrorysty, a nam swoje czynić, czyniąc bezdechnymi moskiewskie wszy i domorosłe gnidy. Niezależnie od statusów i miejsca przebywania tego „zła” musi dokonać się sprawiedliwa kara. Dla wszystkich – deputowanych i moskiewskich popów, handlarzy i prokremloskich gazeciarzy, „dobrych ruskich” z „dożdów” i sowieckich „profesorów”. Zadaniem władzy, inteligencji, świadomej społeczności jest jakościowo zmienić, opierając się na ukrainocentrycznej zasadzie i ukrainoznawczej metodologii, konceptualne podstawy informacyjnej, językowej, konfesyjnej polityki, historycznej, literackiej, kulturalno-artystycznej, pedagogicznej edukacji. Tylko takie szybkie i konstruktywne podejście, skierowane na wzmocnienie państwowotwórczych procesów, umożliwi tworzyć i pisać historię współczesnej i przyszłej Ukrainy „duszą własnego Narodu”, a nie imperialnym widzeniem obcego moskwina; żyć skoworodyńskim wolnomyślicielstwem wolności, poznając „swój naród i siebie w nim”. Ukraińska przestrzeń musi być pozbawiona kłamliwych ideologem komuno-socjalistów, opozycjonistów, oligarchów wespół z „ruskomircami”, na wskroś przesiąkniętych ukrainofobią. Jej niczym nie da się przykryć. Nawet sowiecka „ukrainizacja” sto lat temu nie zdołała spętać skoworodyńskiej prawdy, kiedy myślano i prowokowano, że droga Ukrainy „od Skoworody – do Marksa”. Ten światopoglądowy eksperyment stał się zgubny i tragiczny dla ukraińskiego narodu, „podarowawszy” mu hołodomory-ludobójstwa, represje, wykorzenienie tożsamości narodowej. Wydawało się, że w tym „tyglu” moskiewskiemu molochowi uda się przemielić wszystko – ludzi, kulturę, tradycję, zasoby, państwowotwórcze dążenia narodu i jego świadomość narodową.
Zakończenie na str. 2
Uczestnicy Międzynarodowej konferencji: rektor Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. H. Skoworody Jurij Bojczuk i akademik NAPN Ukrainy Heorhij Filipczuk
LESIA STEPOWYCZKA
OLHA SŁONIOWSKA
PRENUMERATA—2023 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą Listu informacyjnego nr 1 (wkładka nr 1) dodatku do „Katalogu wydawnictw Ukrainy „Prasa pocztą” na 2023 rok (I półrocze)” z dostawą: 1 mies. – 28,39 UAH. 3 mies. – 80,17 UAH. 6 mies. – 154,34 UAH. Również można prenumerować naszą gazetę na stronach „Ukrposzty” https://pered-plata.ukrposhta.ua/ oraz DP „Prasa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. Początkowo moskiewscy bolszewicy leninowskim dekretem z 1918 roku „wynieśli” Skoworodę na piedestał najwybitniejszych myślicieli (Skoworoda, Łomonosow, Mendelejew) jako wybitnego działacza rewolucji, bojownika o socjalizm, lepiąc z niego „radzieckiego” człowieka dla potrzeb monumentalnej propagandy. A równolegle dokonywano zbrodni przeciwko ukraińskości, tragedii o światowej skali. Lecz mimo wszystko, raz po raz, żywiołowo, podświadomie, niekiedy zorganizowanie, następował renesans ukraińskiej Woli. Jej energia nigdy nie zamierała i nawet pod popiołem żarzył się, płonął ogień. Zawierała się w nim także skoworodowska siła spragnionej wolności i ludzkiej prawdy. Ktoś powie, że nie wszystkie jego zamysły i działania odpowiadają duchowi obecnej epoki i nie tak łatwo „przekładają się”, że nie można ich w jednej chwili włożyć w wymagane standardowe szablony czasu. Rzeczywiście, złożoność jego zmysłowej irracjonalności i duchowej wzniosłości nie zawsze umożliwia uchwycenie głębi skoworodowskiej myśli. Ale często właśnie ta zmysłowo-logiczna niezgłębioność stawała się tą prapodstawą, na której budowana była twórczość wielu narodowych myślicieli, oświeceniowców, poetów, mężów stanu. Wśród nich – budowniczowie ojczystego języka i nowej literatury ukraińskiej (I. Kotlarewski, H. Kwitka-Osnowjanenko). Jego filozoficznej, poetyckiej, pedagogicznej, duchowej twórczości, wartości światopoglądowych nie mogli pominąć Szewczenko (nie bez krytycznych uwag), Kostomarow, Kulisz, Franko, Kociubynski, Neczuj-Łewycki, Kropywnycki..., nasza twórcza elita XIX–XXI w. Sakralny symbolizm Skoworody był obecny zarówno w środowisku ludowym, jak i wśród jego „warstwy przewodniej”. Bezkompromisowy wobec sprawy narodowej D. Doncow, który zawsze wzywał naród, by „nie dążył do vita minima, bo to ideał wegetatywny”, ostatnie dni swojego życia poświęci pracy nad artykułem „Drogowskaz Hryhorija Skoworody dla naszej współczesności”. Najwyraźniej podarowane dni życiowych chwil oddaje nie próżnym przypadkom, a duchowi skoworodowskiej wolności. Nie tylko osobistej, ale przede wszystkim politycznej, narodowej, ogólnoludzkiej, chwytając w końcu „niewidzialne”, ale tak silnie rozbłyskujące wezwanie Skoworody do „siłowego zdobycia wolności”. I oto ten „największy po pierwszych ojcach Kościoła chrześcijański filozof świata” (według W. Barki) jawi się nam nie tylko jako „Miłośnik Woli”, ale i „Wojownik o Wolę”. I wtedy smutny motyw „gnanej Prawdy” z czasów biblijnych i antycznych nabiera siły, która zostaje wpisana w naturalny kod Narodu, torując jego drogę do Wolności. To już zupełnie inny naród, nie „lud zmęczony”, który „kajdanami się wymienia, / Prawdą handluje”. Właśnie w tym złowrogim okresie żył budowniczy ukraińskiego ducha, kiedy wydawałoby się, że „piotrowsko-jekateryńskie” stulecie na wieki pogrzebie niemal ujarzmiony naród. Skoworoda w czasach złowrogiej reakcji jako pierwszy doszedł do tej zbawiennej światło-mądrości i narodowej potrzeby – „zaszczepić” wieczną prawdę „Poznaj siebie” na drzewie wolności dla ojczystego narodu, samowychować swoje „Serce”. Nie tylko dobre, ale i mężne, wolnościowe, z którym nie stać się obcym dla swojego Rodu i Narodu. Rodziła się najbardziej znacząca misja i sens jego życia – „tworzyć” Naród. Aby go nie wydeptali „inni”, nie ujarzmili, nie zjaniczarzyli, żeby On sam się nie rozłożył.
Opanowując prawdy praw natury i społeczeństwa, filozof-miłośnik narodu przypominał, że „każdy naród, niczym pszenica, może od czasu do czasu zwyrodnieć”. A to, że żadnej hordzie do tej pory nie udało się uczynić Ukraińców uległymi, że są oni zdolni rodzić dla swojego wzrostu Szewczenków, Franków i Fedkowiczów (według W. Stefanyka), bojowników zmagań narodowowyzwoleńczych, żołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii, miłujących wolność „szestdziesiątników” i obecnych sławnych obrońców Ukrainy w jej walce przeciwko moskiewszczyźnie, jest „widoczną” zasługą także takich Budzicieli Ukraińskiego Ducha, jak Skoworoda. Jego duchowy warsztat kształtował człowieka. Dlatego o Skoworodzie warto mówić także jako o Mistrzu-Pedagogu. Byłoby niesprawiedliwie, gdyby tak wysoko wykształcona osobowość, obdarzona Bożą mądrością, nie mogła należycie „przekazywać” swojej wiedzy innym. Na szczęście był on prawdziwym Nauczycielem. Jego wykłady odbywały się w przepełnionych salach Kolegium Charkowskiego, które samowolnie odwiedzali studenci różnych grup i specjalizacji. Osiągnął niebywały kunszt, harmonijnie łącząc merytoryczne składniki filozoficzne ze swoją niepowtarzalną manierą dialogicznego komunikowania się, mądrej elokwencji. Skoworoda był jednym z tych, którzy błyskotliwie realizowali i wprowadzali w praktykę kluczową zasadę pedagogiczną – „rób, jak Ja”. Osobistym przykładem dowodził, poznając świat i siebie, jak należy nauczać i samodoskonalić się, „co” koniecznie trzeba poznawać i dla „czego”. Nie na darmo badacze jego twórczości życiowej uważali za najgłębszą filozofię właśnie życie Skoworody. Na długo przed tym, jak znany europejski uczony-pedagog A. Diesterweg napisał: „Nikt nie może dać innemu tego, czego sam nie posiada, nie może rozwijać, wychowywać, nauczać innych, jeśli sam nie jest rozwinięty, wychowany, wykształcony”, nasz miłośnik mądrości swoją nieustanną pracą dowodził, jakim powinien być człowiek, pedagog, wychowawca. Wolnym i wykształconym. Bardzo wymownie utwierdzał europejskie wartości, przydatne dla ukraińskiej młodzieży, podkreślając, że osobiście interesują go w Europie „uczeni mężowie, biblioteki, uniwersytety”. I ten pożądany model wykształcenia Skoworoda z powodzeniem „przekłada” na język działania, ucząc się na uniwersytetach w Krakowie, Wiedniu, w Niemczech, wnikając w szerokie spektrum wiedzy – od filozofii po pedagogikę. Naturalnie, że obok Szewczenki, Franki i innych wybitnych Ukraińców idee skoworodoznawstwa także zasilały twórcze, narodowo-patriotyczne korzenie obywatelskie ukraińskich dysydentów-szestdziesiątników dla politycznego i kulturowego odrodzenia Ukrainy, która zdołała pójść drogą Wolności – „od Marksa do Skoworody”. Oczywiste jest, że to dla nich i naszych współczesnych pisał on wiersz o brzmieniu obywatelskim i narodowym „De libertate” („Wolność”), którego decydującym motywem i wartością jest ochrona wolności: „Sława na wieki będzie z tobą, / Wolności ojcze, Bohdanie bohaterze!”. A dla siebie stwierdza: „Żebym bez wolności nie mógł zostać”, w ten sposób jednocząc wewnętrzną i narodową Wolność jako najwyższe dobro społeczne. Nawet nie Chleb. I ten testament miłości do wolności jest przekazywany nam, Ukraińcom, już trzecie stulecie jako najdroższy skarb dla przyszłych pokoleń. Bezsprzecznie, każdy ma własne „odczytanie” Skoworody. Ta „nierówna równość” mądrości Skoworody towarzyszy nam nieustannie, jak „łowienie nieuchwytnego ptaka” (według L. Uszkałowa – znanego charkowskiego skoworodoznawcy). Wizyty-spotkania ze zrujnowanym Uniwersytetem Skoworody, ze Skoworodyniwką, oddanie czci pamięci na grobie sławnego Ukraińca, który znajduje się niedaleko granicy z wrogą moskiewszczyzną, wywołuje szczególną wrażliwość. Bo i Muzeum pamięci, którego budynek został doszczętnie zniszczony, i ruina głównego gmachu Uniwersytetu nie mogą nie rodzić nowych emocji, przeżyć, postaw. Te odczucia świata są zupełnie innego rzędu niż te, które dominowały w duszy w letnie dni ubiegłego roku podczas świątecznej uroczystości wręczenia dyplomów ukończenia studiów. Wtedy uroczystości odbywały się przy pomniku wielkiego narodowego Filozofa i Oświeciciela, na przepełnionym radościami, marzeniami i nadziejami wewnętrznym dziedzińcu uniwersyteckim, przeznaczonym na takie świąteczne wydarzenia. Muzyka, kwiaty, wzniosłość słowa i romantyczna atmosfera młodości, wszechogarniająca i zwyciężająca wszystko, która sięgała poza daleki horyzont z wiarą w lepsze. A nad tym całym triumfem, świątecznym echem unosił się, jak żywy, majestatyczny pomnik ukraińskiego Miłośnika Narodu z jego słowem wiecznej prawdy – „Stworzymy Świat lepszy”. Niechybnie, tak właśnie będzie, po obronieniu i zachowaniu swojej Tożsamości, Państwowości. A obecnie, w pamiętne Dni obchodów 300-lecia Hryhorija Skoworody, stoimy już pośrodku zrujnowanego centralnego korpusu uniwersyteckiego, a niedaleko leży powalony przez barbarzyńców, ale, o dziwo, prawie nieuszkodzony i niepokonany Skoworoda. Chociaż raszystowski „iskander” praktycznie trafił w centralne miejsce, z bliska rozstrzeliwując ten drogi dla każdego Ukraińca symbol. Z tego miejsca inaczej postrzega się efemeryczne prognozy domorosłych ekspertów, którzy bardzo gorliwie, przechodząc z tematyki „covidowej” na wojenną, deklarują deficyt broni precyzyjnej w nazistowskiej esefesji. Możliwe. Ani nie potwierdzam, ani nie zaprzeczam. Jednak te uderzenia śmiercionośnych rakiet, skierowane na Skoworodę, były nadprecyzyjne. Wszak tutaj – w sercu Uniwersytetu Skoworody, tak jak i w Skoworodyniwce – memorialne Uczestnicy Międzynarodowej konferencji z Hanną Jarmiś, naukowczynią Muzeum H. Skoworody, zrujnowanego przez Rosjan
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w Muzeum nie było przypadkowych, ślepych „nalotów”. Jedynie „przypadkowa nieprzypadkowość” antyludzkich zamiarów niedoimperium o nazwie „orkostan”. Uderzyli świadomie, planowo, celowo. W samo serce ukraińskiej Duszy, narodowej Tożsamości. Przecież wystrzelone przez moskali „kalibry” i „iskandery” o wielomilionowej wartości wybuchły właśnie w centralnej świetlicy muzeum oraz w symbolicznej skoworodyńskiej świątyni uniwersytetu, gdzie obok pomnika Miłośnika Mądrości znajdowały się filozoficzne kompozycje witrażowe, poświęcone Piotrowi Mohyle, Iwanowi Mazepie, Hryhorijowi Skoworodzie, Tarasowi Szewczence, tworząc nieskończoność narodowego kosmosu. Ale niczego innego nie należy oczekiwać od oszalałej kremlowskiej hordy, ponieważ jej satanistycznym zadaniem przez wieki było zniszczenie Ukrainy, jej kluczowych duchowych symboli, poza którymi nie istnieją narody, ludy, państwa. Właśnie taką narodową sakralnością jest Skoworoda. Dlatego obecny najazd niedoimperialnej nazistowskiej rosji na Ukrainę realizuje dokładnie taki sam zwyrodniały „cel”. Bo niszczenie Tożsamości i ukraińskiej Państwowości jest procesami tożsamymi. Jak inaczej można postrzegać sytuację na Charkowszczyźnie, kiedy nawet w nieokupowanym centrum obwodowym zniszczono ponad 100 szkół. Moskale na wszelkie sposoby próbują nie tylko fizycznie, ale i duchowo okaleczyć, wykorzenić Ukraińców, uświadamiając sobie (nawet na poziomie ich amoralnego, antyludzkiego postrzegania świata), że ujarzmić można tylko naród z utraconą pamięcią historyczną, duszą, godnością. Dlatego obecnie szczególnie znaczące dla narodu, który walczy o swoją Niepodległość, duchową Suwerenność, jest święte strzeżenie, bronienie swoich narodowych symboli i ideałów, dziedzictwa wybitnych postaci historycznych Ukrainy. W pierwszym rzędzie wśród nich jest Hryhorij Skoworoda, którego duchowe źródła już od prawie trzech wieków zasilają ukraińskie ideały, rozwijają wewnętrzną wolność człowieka. Głębokie podziękowanie za uczynione dobro dla Charkowskiego Uniwersytetu Skoworodyńskiego (rektor Jurij Bojczuk), który godnie uczcił narodowy skarb Ukrainy – Hryhorija Skoworodę. Wielkiego Miłośnika Narodu, Miłośnika Mądrości, Filozofa, Pedagoga, Dobroczyńcę. Tak zarządził los historyczny, że 300-lecie narodowego Myśliciela Ukraina i Świat obchodzą w warunkach wojny, okrutnej agresji rosji przeciwko Ukrainie. Wojna zmieniła nie tylko scenariusze obchodów, ale i wymusiła istotne przewartościowanie sensów naszego Bytu, Skoworodyńskich ideałów, zaktualizowała ich znaczenie dla Ukrainy, które znajdują się w centrum narodowej historii duchowej. W jego filozofii życia wciąż odnajdujemy tę siłę, która istnieje w ponaczasie, która jest zdolna „rozbłysnąć” wysoką uczuciową energią męstwa ukraińskiego serca. Obraz Skoworody to nie samotny pustelnik z tobołkiem za plecami, który boso podróżuje po świecie. On jest namiętnym buntownikiem Ducha i Wolności. Jego współczesny, ukraiński Francuz Jean Vernet wspominał o nim jako o bardzo wybuchowej i emocjonalnej naturze. Skąd więc brał się ten protuberancyjny rozbłysk? Mówią, że z miłości. Do Człowieka, Narodu, Ukrainy. I Słowem, i Czynem. W „Elementarzu pokoju” Skoworoda napisze: „Nic nie zbudować słowem, jeśli zniszczyć to samo czynem”. Ta prosta i zarazem głęboka filozoficzność Skoworody w stosunku do rodzinnej ziemi, Ukrainy, przekazywana była wszystkim następnym pokoleniom. Brzmiała ona i w „godzinie szczęśliwej, i w godzinie niepogody”, wzywając Ukraińców już poetyckim Słowem Sosiury, napisanym w czasach wojennej zawieruchy (1944): Kochajcie Ukrainę całym sercem swoim i wszystkimi swoimi czynami… Kochajcie w trudzie, w miłości, w boju… Kochajmy Ukrainę, dla Zwycięstwa. Wtedy pokonamy wrogiego moskala na Rodzimej Ziemi, gdzie urodził się, chodził, żył i tworzył światło-mądry Skoworoda. Heorhij FILIPCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Przy 700-letnim dębie Skoworody
Natalia HUMNYCKA, m. Lwów
“Jaki pożytek człowiekowi, jeśli cały świat zdobędzie, a własną duszę zatraci?”
Dzisiejsza okrutna wojna szczególnie zaktualizowała postać Hryhorija Skoworody, którego 300-lecie w tym roku obchodzimy. Co właśnie nas przyciąga w nieskończonej skarbnicy mądrości tej tajemniczej postaci? Jak rozumiemy jego spopularyzowane formuły “poznaj siebie” i “świat łowił mnie i nie schwytał”? Nie przypadkiem Hryhorij Skoworoda zapisał, by wyryć na jego grobie właśnie ten podsumowujący postulat jego zdumiewającego życia. Z tymi dwiema formułami koreluje jego głęboka nauka o trzech światach: mikrokosmosie, makrokosmosie i świecie boskich symboli. Właśnie ta nauka staje się centralną w rozumieniu mentalności narodu ukraińskiego, który w dziwny sposób połączył wiarę chrześcijańską z przedchrześcijańskim ubóstwianiem, ożywianiem nieożywionej przyrody. Stąd ten sakralny stosunek naszych przodków do wszystkiego, co darowane przez Stwórcę, do Przyrody. Wszystkie jego prace, w szczególności “Sad boskich pieśni”, “Bajki charkowskie”, uczą nas mądrości współżycia w harmonii z Przyrodą, odsyłają nas do poszukiwania sensów swojego życia, do głębokiego rozumienia swojego mikrokosmosu, swojego boskiego przeznaczenia. Szczególnie ważnym jest jeszcze jeden nakazowy postulat Hryhorija Skoworody: “Każdy musi poznać swój naród i w narodzie siebie”. To znaczy, chodzi o tożsamość narodową i osobistą, o ukraińską mentalność, miłość do wolności i godność. Ten mądry Pedagog troszczy się o duchowość swojego narodu. Wymownie świadczy o tym jego formuła: “Nie ciało, a dusza jest człowiekiem”. Równie o wartościach duchowych mowa jest w jego powiedzeniu “świat łowił mnie i nie schwytał”, czyli Skoworoda w swoim życiu nie poddał się pokusom materialnym, a pozostał wolnym od tego wyimaginowanego ziemskiego komfortowego szczęścia, które niweluje wolność twórczości, zamienia człowieka w dobrowolnego więźnia, który zawisł w pajęczynie materialnych namiętności. Właśnie powrót (poznanie), renesans wartości duchowych, duchowej (boskiej) natury Człowieka (narodu ukraińskiego) jest kluczem do rozwiązania ważnych problemów osobowości (mikrokosmosu) i całego Uniwersum (makrokosmosu), które są szczególnie aktualne w czasie wojny prowadzonej przeciwko Ukrainie przez federację rosyjską. Temat pamięci historycznej, duchowej, miłości do wolności, godności narodu ukraińskiego jest centralny, wiodący u równych wielkością następców Hryhorija Skoworody: Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki. Przypomnijmy głębokie wersy naszego Proroka: “Nie umiera dusza nasza, // Nie umiera wola // I nienasycony nie zaorze na dnie morza pola,
„Nie skuje duszy żywej i słowa żywego…”. Albo: „Raz dobrem rozgrzane serce // Wiek nie ostygnie…”. Taras Szewczenko zgłębiał mądrą naukę naszego filozofa-mistyka w biednej wiejskiej szkole parafialnej (w odróżnieniu od nas, radzieckich uczniów). Oto jego wspomnienie: „Dawno to się działo. Jeszcze w szkole, // U nauczyciela-dyaka, // Ładnie ukradnę piątaka – // Bo byłem trochę nieubrany, // Taki ubogi – i kupię // Papieru arkusz. I zrobię // Małą książeczkę. Krzyżykami // I wzorkami z kwiatkami // Dokoła listki obwiodę. // I przepisuję Skoworodę”. Duchowo – to pokrewne dusze, przepełnione miłością do ojczystej ziemi, do wolności, do swobody, kategoryczni przeciwnicy duchowego niewolnictwa, marności i namiętności życiowych. Hryhorij Skoworoda, oprócz swoich głębokich traktatów filozoficznych, jest interesującym pedagogiem, który próbował wprowadzić w tamtych czasach demokratyczną pedagogikę, skierowaną na rozwój u uczniów nawyku swobodnego myślenia, analizowania, śmiałego wyrażania swoich idei. Czyli bycia wolnymi, a więc twórczymi. Takim samym nieobojętnym Nauczycielem dla całego narodu ukraińskiego był i jest do dziś nasz Kobziarz. On swoim ognistym poetyckim geniuszem rozbudził i uformował naród ukraiński. Położył swoją wolę i talent (malarski również) na ołtarzu odrodzenia Ojczyzny-Ukrainy. To nie patos. To wielka bezgrzeszna Prawda. Z goryczą pisał: „Jak dobrze byłoby być poetą, gdyby nie być obywatelem…”. Oto jego wezwanie: „…A żeby zbudzić nędzną wolę // Trzeba pokojem, gromadą obuch hartować, // I dobrze wyostrzyć siekierę, // I zabrać się już budzić…”. Tytan myśli, autor ponad sześciu tysięcy utworów Iwan Franko równie mocno troszczył się o wolność swojego narodu, gorąco wzywał go do zrzucenia więzów niewolnictwa i stania się wolnym w kręgu rodziny narodów europejskich. Jego nieprzemijający poemat „Mojżesz” brzmi potężnym programowym testamentem-wezwaniem do narodu ukraińskiego, by odrodził swoją duchową siłę, która jest zdolna wyhodować twórczy potencjał, zakorzeniony w głębokich warstwach naszej kultury narodowej, naszej mentalności, naszej pamięci genetycznej. Mowa o: „Duch, co ciało rwie do boju. // Rwie za szczęście, postęp i wolność”. Genialna Łesia Ukrainka, którą Iwan Franko (pomijamy feministyczne skojarzenia) nazywał „…chyba jedynym mężczyzną…” w środowisku ówczesnych intelektualistów, weszła na nieodwracalną drogę europejskiego modernizmu i uniwersalizmu. Mając za mentora wuja-intelektualistę Mychajła Drahomanowa, Łesia Ukrainka starannie opracowała klasykę europejską, sięgając źródeł antycznych. Szczęśliwie połączyła otrzymaną od matki Ołeny Pcziłki miłość i wiedzę o ukraińskim folklorze, tradycjach, legendach, dumach, wierzeniach, pieśniowym dziedzictwie ludowym (w szczególności dziesiątki pieśni, nagranych przez nią razem z Kłymentijem Kwitką na jednym z pierwszych fonografów) z wielką kulturą europejską. Właśnie to połączenie dało jej odwagę napisać dwa utwory na temat narodowy: dramat „Bojarynia” i dramat-feerię „Pieśń leśna”. W „Bojaryni” Łesia Ukrainka naświetla temat wolności, godności, miłości do rodzinnej Ojczyzny. A „Pieśń leśna” staje się prawdziwą odą, hymnem duchowości narodu ukraińskiego, ludowej mądrości, piękna jego duszy, jako odbicia piękna otaczającej przyrody, wołyńskich lasów, jezior. Piękna, harmonii, które naród zachował i przekazał z głębi wieków w swoich skarbach folklorystycznych. Sama Łesia uważała „Pieśń leśną” za bodaj najdoskonalsze swoje dzieło, napisane zaledwie na dwa lata przed odejściem w Wieczność. Ten utwór, zarówno krajowi, jak i zagraniczni krytycy zaliczają do listy takich arcydzieł literackich jak „Sen nocy letniej” W. Szekspira, „Peer Gynt” H. Ibsena, „Zatopiony dzwon” G. Hauptmanna czy „Mały Książę” Saint-Exupéry’ego. Utwór głęboko narodowy i głęboko filozoficzny, ponadczasowy i uniwersalny. Jest interesujący zarówno dla młodych, jak i dorosłych. To prawdziwa „studnia dla spragnionych”. W słowach-wyrzutach Mawki wobec Łukasza, że nie zdołał „swoim życiem do siebie dorównać”, wyraźnie odczytuje się wiodącą ideę Hryhorija Skoworody, by poznać swoją boską naturę. Jeśli w postaci Mawki Łesia Ukrainka ucieleśnia swoje marzenie o ideale duchowo doskonałej osobowości epoki Odrodzenia, to Łukasz jest uosobieniem tragicznej postaci współczesnego człowieka, którego naturalna duchowość walczy z potrzebami materialnymi. Łukasz nie zdołał wznieść się do tej wszechwybaczającej, wszechogarniającej ofiarnej miłości swojej ukochanej. To konflikt dualistycznej natury człowieka, który traci pierwotną harmonię współżycia z Przyrodą i przedkłada swoją konsumpcyjną naturę, wszystkie dobra materialne, które umożliwiła cywilizacja. Człowiek traci swoje wartości, zdradza wysokie powołanie człowieka na tym świecie. Mawki ten materialny świat Kyłyny nie schwytał. Przeciwnie, w jej postaci Łesia Ukrainka, jak i wszyscy jej wielcy poprzednicy, pokazuje, że nadzieją ludzkości na przetrwanie i powrót do swojego szczęśliwego, pierwotnego dzieciństwa Piękna i Harmonii jest Miłość. Dlatego wysokim akordem brzmi jej przekonujący werdykt: „Jestem żywa! Będę wiecznie żyć! Mam w sercu to, co nie umiera!”. Tak oto nasi geniusze przez co najmniej trzy stulecia (XVIII–XX) snuli złotą nić naszego duchowego Renesansu, który w te okrutne, krwawe czasy dziwi i wzrusza cały świat. Chwała naszym geniuszom, przewodnikom duchowości, piękna i harmonii! Chwała mądremu i miłującemu wolność narodowi ukraińskiemu!
Tłumaczenie maszynowe
Minął jeszcze jeden tydzień wojny narodu ukraińskiego o swoje prawo do istnienia, o swoją wolność, bitwy przeciwko imperium zła. Ten tydzień początkowo wydawał się jakby mało wypełniony wydarzeniami. Ale to tylko na pozór tak się wydawało, bo w rzeczywistości za zewnętrzną „ciszą” krył się czas, bogaty w wydarzenia, które świadczyły o procesach dynamicznego gromadzenia sił i dojrzewania nowych zwrotów historii tej wojny. Wiktor SKORYK
W ciągu minionego tygodnia Ukraina robiła to, czego doskonale nauczyła się w czasie tej wojny: adaptacji do nowych wyzwań czasu, zmiany form prowadzenia wojny, szybkiej akumulacji swoich sił do dalszych działań wyzwoleńczych, usuwania przeszkód dla ich pomyślnej realizacji. Przez minione 9 miesięcy Ukraina nauczyła się właśnie uczyć – szybko, gruntownie i rzeczowo. I bez zwłoki przekształcać swoją zdobytą wiedzę w nowe formy oraz wcielać w najnowsze byty. Umiejętność ciągłego uczenia się to główny czynnik udanego rozwoju, ciągłego zdobywania najnowszej wiedzy i jej wdrażania w życie każdego człowieka, a także narodu, społeczeństwa, państwa. To wrodzony lub nabyty talent i właśnie utalentowane narody znajdują się na osi rozwoju ludzkości. Teraźniejszość dowiodła: Ukraina to zrobiła i jest godna swojego Zwycięstwa! Minione tygodnie pokazały, że w tym zimowym czasie najbardziej wrażliwa dla Ukrainy jest jej zdolność energetyczna – jej ochrona, jej zachowanie i rozwój. Zima – to coś, na co postawił doświadczony moskiewski drapieżnik w polowaniu na ukraińską niepodległość. Dlatego cały miniony tydzień główne wydarzenia, tak czy inaczej, obracały się właśnie wokół tej kwestii. Ukraina wraz z naszymi partnerami robiła wszystko, aby szybko zrekompensować ciężkie rany, które zadało imperium zła zmasowanymi terrorystycznymi uderzeniami rakietowymi w ukraiński system energetyczny, jego sieć, która została zniszczona w 50%, co doprowadziło do pierwszego w historii blackoutu. Wszystkim było wiadomo, że nowe ataki bestii są nieuniknione i z tym należało natychmiast coś zrobić: 1. Błyskawiczne przywrócenie integralności systemu sieci elektrycznych, ich naprawa, a także naprawa lub wymiana zniszczonych stacji przesyłowych i podstacji, natychmiastowa stabilizacja pracy całego systemu. 2. Jak najwięcej i jak najszybciej dostarczyć na uzbrojenie ukraińskim siłom obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej dodatkowe systemy oraz amunicję. 3. W jak najkrótszym czasie doskonalić mistrzostwo ukraińskich rakietników i przeciwlotników. 4. Adaptacja pracy służb komunalnych, Państwowej Służby ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, służb państwowych, trybu pracy placówek handlowych itp. I zaledwie w tydzień udało się to zrobić! Ale pozostaje jeszcze jedno pytanie, być może najważniejsze w tej problematyce: jak zmniejszyć możliwości dalszych zmasowanych uderzeń rakietowych?! Jak zmniejszyć bezkarność i zuchwałość terrorystycznych, bandyckich uderzeń oszalałego od swoich haniebnych porażek na polu bitwy wściekłego wroga? Pomoc zbiorowego Zachodu – polityczna, dyplomatyczna, dostawy broni i amunicji do niej, udzielanie danych wywiadowczych i możliwości, przekazywanie wiedzy w planowaniu operacji wojskowych, najnowszych umiejętności taktycznych – to wszystko jest rzeczywiście decydującymi, ważnymi i skutecznymi czynnikami pomocy Ukrainie. Ale ta pomoc jest pomocą wolontariacką, nie przewiduje ona bezpośredniego udziału państw NATO w tej wojnie, przynajmniej na tym jej etapie. I ja osobiście nie wykluczam w przyszłości właśnie takiego udziału zbiorowego Zachodu lub jego pewnej części – bezpośredniego – w tej światowej wojnie zastępczej wolnego świata demokracji przeciwko natarciu czołowego awangardy światowej osi zastępczej autorytaryzmu i totalitaryzmu. Do tego może doprowadzić sama logika tej wojny. Obecnie ta wojna znajduje się w fazie gotowania żaby „ruskiego miru” w naczyniu, które stopniowo nagrzewa się dla niezauważalnego dla żaby jej ugotowania. Nie sądzę, aby był to świadomy, obliczony plan, ale jest on intuicyjnie stosowany do zniszczenia imperium zła i jego żab. W tym kontekście, niestety, Ukraina znajduje się w ciężkim stanie – przetrwać, przeżyć w tym czasie, bo zbiorowy Zachód dotychczas unika przekazania Siłom Zbrojnym Ukrainy nowoczesnych rodzajów uzbrojenia ofensywnego. Tak, tutaj sprawa nie tylko w polityce Zachodu – ograniczeniu swojego udziału do aktywnego wolontariatu. Bo rzeczywiście, jak podkreślają przywódcy wiodących państw zachodnich, dostawy nowoczesnej broni ofensywnej wymagają pewnego czasu na szkolenie ukraińskich żołnierzy – czasu, jako głównego deficytu, którego brakuje teraz Ukrainie w trakcie wojny. Dlatego dostarczana jest ta broń, do której Siły Zbrojne Ukrainy są już zaadaptowane – broń radziecka i jej poradziecka modernizacja. I którą można dostarczać w krótkich terminach. Ale na dzień dzisiejszy zapasy tej broni i amunicji do niej, na Ukrainie i poza jej granicami, zbliżają się do całkowitego wyczerpania. Fabryka produkcji ukraińskiej amunicji, która wreszcie rozpoczęła pracę, – to ważny wkład w rozwiązanie tego problemu, ale nie jest ona w stanie szybko zmienić sytuacji. Tak czy inaczej wojna zbliża się do kolejnej, nieuniknionej fazy – przekazania nowoczesnej broni ofensywnej Ukrainie. Kiedy to nastąpi – nie mamy czasu na to czekać. Dlatego trzeba polegać póki co tylko na sobie – na swoich siłach, wiedzy i kreatywności ukraińskiej inżynierii wojskowej oraz mistrzostwie swoich Sił Zbrojnych. Naprawa i reanimacja posiadanego uzbrojenia, modernizacja dostępnych technologii, wytwarzanie nowych rodzajów uzbrojenia własnej produkcji i dostarczanie jej prosto z taśmy produkcyjnej na pole bitwy – to ciężka, ale realna droga do zwycięstwa dla nas w tym czasie. U naszego wroga również następuje wyczerpanie broni i amunicji, chociaż Moskwa zgromadziła przez wiele dziesiątek lat swojego militarnego istnienia ogromne zapasy broni, tak, przeważnie przestarzałej, ale mimo wszystko strzela, niszczy i pali naszą ziemię. Ale i tym ogromnym zapasom broni u nich przychodzi koniec – zapasom, których im zapewne wystarczyłoby, aby bojowym marszem w miesiąc-dwa przejść infantylnie rozluźnioną Europę aż do Lizbony, ale które nie zdołały złamać oporu narodu na ukraińskiej ziemi. Czekać zaś na to, że wrogowi skończą się rakiety do energetycznego terroru, nie mamy ani czasu, ani możliwości. Dlatego trzeba mieć odpowiedź dla wroga na uprzedzenie tych ataków i liczyć w tym tylko na swoje siły i umiejętności. I my to zrobiliśmy! Należało oczekiwać, że właśnie w poniedziałek, 5 grudnia, zostanie dokonany kolejny rakietowy rozbój przez imperium zła. Sprognozować to było nietrudno. Wystarczy spojrzeć na prognozę pogody: za dwa-trzy dni mrozy zmienią się silnym i długotrwałym ociepleniem – do 9 stopni ciepła. Łotr-terrorysta się śpieszył. A tu jeszcze Macron, ten galijski kogut, zapiał swoim fałszywym „śpiewem” o „nieuchronności” negocjacji i kompromisów, czym zachęcił Kreml – przekonał go, że wszystko robi „poprawnie” – dobija się negocjacji na swoich warunkach – gwałtem, terrorem. I drapieżny wróg nie zwlekał – ponad 70 rakiet zła skierował na Ukrainę. Ale przez minione tygodnie wszyscy zrobiliśmy pracę nad błędami i dlatego znacznie lepiej przygotowaliśmy się i poradziliśmy sobie z tym rakietowym atakiem terrorystycznego imperium zła: obrona przeciwlotnicza zniszczyła, według wstępnych danych, około 90% rakiet – wspaniała robota! Służby komunalne – też zuchy. Wszystko wykonali dokładnie, szybko i poprawnie. I nasi ludzie – złoci ludzie: na ulicach żadnej paniki, twarze bez strachu, skupione, ale spokojne, zdecydowane. Ten naród jest godny Zwycięstwa. On je zdobędzie! Co przyjemnie zadziwia – to karkołomny, zdumiewający, udany atak naszych rodzimych bezzałogowców na lotniska „Diagilewo” i „Engels”. Na chwilkę, pomyślcie: w odległości 500 i 600 km odpowiednio! Zatem, u nas pojawił się bezzałogowiec – nieważne czy to modernizacja TU-141 (który, nawiasem mówiąc, został opracowany w latach 70. ubiegłego wieku przez naszych, ukraińskich inżynierów i produkowany był w Charkowskich Zakładach Lotniczych) czy też jest to całkowicie najnowsza konstrukcja ukraińskiej inżynierii. Ważne, że on jest i czyni nas znacznie silniejszymi i bardziej chronionymi w walce z terrorystycznymi atakami imperialnej Moskwy. Uderzenie właśnie w te dwa gniazda, punkty odniesienia zła, skąd dotąd wesoło i bezpiecznie wylatywały terrorystyczne samoloty, aby siać śmiertelne zło na wolnych ziemiach miłującej wolność Ukrainy. Sukces i zaskoczenie – firmowy znak Sił Zbrojnych Ukrainy, naszych zwiadowców i inżynierów. Sukces, który zapewne przyczynił się do częściowego złamania planów wroga co do swojego dzisiejszego bandyckiego drapieżnego nalotu na Ukrainę. Teraz i w przyszłości państwu-bandycie będzie trudno zuchwale, cynicznie i z wyższością terroryzować Ukrainę! I temu już jest ciąg dalszy – następnego dnia, we wtorek, 6 grudnia, zapłonęło już i lotnisko w Kursku. Od początku sprawa się rozwija! Podkreślam: to, co stało się 5 grudnia, jest jednym z przełomowych momentów, który zmienia cały bieg tej wojny na korzyść dobra przeciwko imperium zła. Ten dzień znacząco przybliżył nas do zwycięstwa! Nasze wojsko nie zważało na obliczenia wroga, a robiło swoje. W tym także na wszystkich frontach bitwy z wrogiem. Przegrupowując się, starannie przygotowując swoje siły do dalszych ofensywnych operacji wyzwoleńczych. Z uwzględnieniem tego, że operacje ofensywne w okresie przejściowej jesienno-zimowej słoty prowadzić jest ciężko, kosztownie i niezbyt celowo. Logistyka natarcia w takich warunkach jest problematyczna i wrażliwa. Na lewym dnieprzańskim brzegu Chersońszczyzny wróg jeszcze dalej odsunął swoje główne siły od Dniepru. Jeśli wcześniej było to 15-20 km, to teraz 25-30 km. Cel jest zrozumiały – odejść na odległość, która nie daje możliwości ukraińskiej artylerii – masowej, zwykłego zasięgu – razić pozycji okupantów. Oprócz tego, to taktyka, która skierowana jest na to, aby uniemożliwić nagłe, manewrowe i szybkie natarcia, charakterystyczne dla taktyki ukraińskiego wojska – głębokość 25-30 km częściowo utrudnia taką taktykę, daje wrogowi czas na przygotowanie i manewr, co więcej, naraża nasze wojsko na niebezpieczeństwo kontrataków wroga, w razie których nasze pododdziały byłyby skrępowane w manewrze, ponieważ na tyłach jest Dniepr z uszkodzonymi przeprawami. Więc tutaj z zaskoczenia nie weźmiesz, potrzebne jest bardziej staranne przygotowanie i stopniowe umacnianie się na przyczółkach na lewym brzegu, zwiększając ich liczbę i powierzchnię, czym właściwie teraz zajmuje się nasze wojsko na tym froncie. Podobna sytuacja jest i na froncie zaporoskim. Tutaj też wróg stworzył półszarą strefę. Jednak tutaj z boku rozmieszczenia naszych sił wojskowych nie ma na tyłach Dniepru, dlatego okupant rozlokował się bliżej – 15-20 km od linii. Bo szansy zwabienia głęboko, aby potem kontratakować przyciśnięte do rzeki bez przepraw nasze wojska, wróg nie ma. A głębokość obrony wroga na tym kierunku jest duża i koncentracja jego sił tutaj jest wysoka. Z uwzględnieniem grudniowego bezdroża daje to przewagi właśnie obronie. Czy możliwe jest tutaj natarcie naszych wojsk już teraz? Trudno, ale nie jest niemożliwe. Udana taktyka i strategia Sił Zbrojnych Ukrainy – to manewrowa wojna na starannie przygotowanych kierunkach, pomnożona przez wysokotechnologiczny wywiad, którego brakuje wrogowi, i pomoc w tym wywiadzie ukraińskiej ludności miejscowej, czego nie ma u okupanta. Właśnie tworzenie mnóstwa zagrożeń operacji ofensywnych przeciwko wrogowi od razu na różnych kierunkach i poziomach – to wisienka na torcie taktyki ukraińskiego wojska, która skutecznie działa i zwycięża. Tworzenie tych zagrożeń nie jest prerogatywą jedynie wyższego dowództwa Sił Zbrojnych Ukrainy, ale i wszystkich oficerów oraz sierżantów w całej horyzontalnej strukturze wojska – to drugi składnik sukcesu. Czego nie ma w totalitarnej armii Moskwy. Wokół Bachmutu trwa tępa i uparta próba wroga przełamania obrony miasta dla zaspokojenia imperialnych ambicji, uzyskania choć jakiejś rekompensaty za tę serię porażek, które zadały Siły Zbrojne Ukrainy imperialnym wojskom w ciągu ostatnich miesięcy. 5 miesięcy Bachmut utrzymuje najlepsze siły wroga na swoich podejściach, tym samym ułatwia operacje ofensywne ukraińskiego wojska na innych frontach. W ostatnim tygodniu wróg posunął się o kilkaset metrów do miasta, próbując je okrążyć z południa, północy i wschodu. Ale miasto stoi i heroicznie się broni. Front swatowsko-krzemieński. Tutaj zarysowały się pozytywne zmiany dla naszych operacji ofensywnych. Nasze wojska przełamały opór przeciwnika i wzięły teraz nie tylko pod kontrolę ogniową strategicznie ważną drogę R-66, ale i wzięły ją pod faktyczną kontrolę na znacznej długości, jednocześnie weszły do kilku miejscowości wzdłuż tej drogi. Daje to możliwość rozwinięcia natarcia już bezpośrednio na Swatowe, a także objęcia w półpierścień okrążenia Krzemienną. Prognoza rozwoju natarcia na tym kierunku – pozytywna. I na koniec. Witaliśmy nasze Siły Zbrojne ze świętem, które heroicznie powitały swoimi zwycięstwami. Zasłużyły na nie w ciężkich zmaganiach pierwszych miesięcy i uświęciły zwycięskim wyzwoleńczym marszem ostatnich miesięcy!
Tłumaczenie maszynowe
30 listopada 2022 r. Bundestag Niemiec uznał Hołodomor za ludobójstwo Ukraińców. Cztery frakcje przegłosowały wspólną rezolucję „Hołodomor w Ukrainie: pamiętać, czcić, współczuć”. Jej przyjęcie zbiegło się z początkiem sowieckiej agresji przeciwko Finlandii 30 listopada 1939 r., a także niesprawiedliwej i zaborczej wojny Rosji przeciwko Ukrainie w XXI w. Wasyl MAROCZKO, honorowy przewodniczący Narodowego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru-Ludobójstwa Ukraińców, doktor nauk historycznych, profesor
Główny lejtmotyw rezolucji niemieckiego parlamentu, która składa się z trzech części, jest wymowny – uczczenie ofiar Hołodomoru-ludobójstwa w Ukrainie. Dokument jest symbolicznym i politycznym ostrzeżeniem – nieukarane zło nieuchronnie powraca. Świat odczuł „gazowy” i żywnościowy atak Rosji, jej gotowość do zastosowania broni jądrowej oraz terroru głodem i „Chłodomorem”, aby pokazać swoje imperialne ambicje. Wielkie narody wykazują gotowość do skruchy, aby zasłużyć na przebaczenie, a terytorialnie bezgraniczne – jedynie chciwość i agresję w stosunku do innych. *** Narodowy socjalizm w Niemczech i socjalszowinizm w ZSRR okazały się najbardziej brutalnymi ideologiami i praktykami na świecie. Ich ofiarami stali się pokojowi ludzie, zabici głodem, represjami, masową fizyczną eksterminacją w obozach śmierci. Hołodomor w Ukrainie i Holokaust na terenach Europy stały się tragicznymi symbolami funkcjonowania dyktatorskich reżimów Stalina i Hitlera. Ofiarami pierwszego padło od 7 do 10 milionów Ukraińców, o czym w 1933 r. Hitlera informowali niemieccy dyplomaci w Ukrainie, a Holokaust pochłonął życie 6 milionów europejskich Żydów. Zginęli zwykli ludzie, ponieważ tak zdecydowała garstka politycznych szarlatanów i morderców. Świat pokonał faszyzm, ale wysoką ceną. Ukraińcy również zapłacili w pełni. Ukraiński reżyser filmowy Ołeksandr Dowżenko, zaraz po zakończeniu wojny, uważał komunizm i faszyzm za „filozoficznych braci”, ponieważ jedno i drugie to „reżimy totalitarne”. Z bólem wspominał poległych „6 milionów z głodu w urodzajnym 1932 roku”. Powołując się na wyznania poszczególnych urzędników, reżyser zapisał w swoim dzienniku liczbę strat Ukrainy w latach 1939–1945 – od 13 do 15 mln. Tylko deportowani Ukraińcy z Ukrainy Zachodniej sięgnęli wtedy 1,5 mln osób. Społeczeństwo pogrążyło się w ruinie, doświadczając kolejnych represji, przeklinając wojnę, a nie wodzów. Powojenne Niemcy, korzystając z pomocy finansowej USA, zjednoczyły się wokół polityki Konrada Adenauera – twórcy niemieckiego „cudu gospodarczego”, który zapewnił normalne standardy życia, przywrócił Niemcom poczucie godności, zakazując wszelkich przejawów ideologii narodowego socjalizmu, ponieważ sam doświadczył ucisku i prześladowań. A powojenna Ukraina odczuła na sobie kolejny głód w latach 1946–1947, represje polityczne, masowe deportacje, nacisk podatkowy, ideologiczne brednie w latach „zimnej wojny”… Narodowa godność i wielkość mierzą się zdolnością narodu do pracy dla dobra społeczno-ekonomicznego rozkwitu, gotowością do uznania błędów w brutalnym traktowaniu innych narodów, a także skruchą za zbrodnie przeciwko ludzkości. Nie bezgraniczność terytorium z jego zasobami surowcowymi określa wielkość narodu. Niemcy, które dwukrotnie w XX wieku rozpoczynały bezsensowne wojny, znalazły w sobie siłę, by wkroczyć na drogę skruchy. Nie każdy naród, który uważa się za cywilizowany, jest zdolny do uznania własnej winy za zbrodnię ludobójstwa, oficjalnego okazania skruchy i powrotu na łono demokratycznych krajów. Począwszy od Willy'ego Brandta, który osobiście przeprosił za zbrodnie nazistów, niemieccy kanclerze kontynuowali sprawiedliwą akcję memorialno-polityczną, którą umownie można określić frazą – „nigdy więcej”. Oczyszczenie prawdą, czyli poprzez uznanie zbrodni popełnionych przez faszystów, jest ważnym aktem pamięci Niemiec, które wybrały drogę społecznego i narodowego odkupienia. W listopadzie 1977 r., czyli 45 lat temu, Helmut Schmidt złożył pierwszą wizytę federalnego kanclerza w obozie śmierci Auschwitz-Birkenau (Oświęcim, Polska). Były żołnierz Wehrmachtu i urzędujący szef niemieckiego rządu pochylił głowę w miejscu zbrodni nazistów. Symboliczny i wymowny gest skruchy. Helmut Kohl kontynuował tradycję pamięci i szacowną pielgrzymkę niemieckich polityków do miejsc masowych mordów: w 1989 r., kiedy upadł Mur Berliński, i w 1997 r. Oficjalnie uznał Żydów za ofiary nazistowskich zbrodni (Holokaust). Kanclerz wyraził pewność, że na tej ziemi nigdy nie zostaną naruszone „prawa, godność, wolności”. Ofiarom obozów było boleśnie i strasznie, a przyznawanie się do zbrodni – nieznośnie wstydliwie, wszak esesmani i operatorzy w krematoriach byli etnicznymi Niemcami, zatrutymi nazistowską propagandą. Jednak kanclerzowi Kohlowi wystarczyło odwagi, by publicznie okazać skruchę. Tak działają mężowie stanu, a dopiero potem politycy. Przebaczenie poprzez skruchę stało się procedurą pamięci dla niemieckich urzędników. W 2009 r. Angela Merkel wraz z Barackiem Obamą odwiedziła Buchenwald. W 2013 r. spotkała się z byłymi więźniami obozu śmierci Dachau, potępiła niemoralne działania, kiedy „ludzie są dyskryminowani, uciskani i prześladowani, kiedy pozostają bez ochrony i zmuszeni są bać się o swoje życie”. Dwa lata później ponownie odwiedziła ten nazistowski obóz. Potępianie zbrodni przeszłości to sytuacyjny gest polityka, a realne czyny męża stanu realizują własne interesy narodowe. Wspomniany dylemat miał sprzeczny trend w relacjach Niemiec i Rosji, które prezydent RFN F.-W. Steinmeier uznał w październiku 2022 r. za błędne. Dzieci Auschwitz przerażał sam głos doktora Mengele, a dzieci i dorośli w miastach i wsiach Ukrainy przeklinają kremlowskiego „psychoterminatora” Putina. Historycy, którzy badają Hołodomor i zbrodnie stalinizmu, ostrzegali światowych liderów: nieukarane zło powraca! 6 grudnia 2019 r. kanclerz A. Merkel po raz pierwszy odwiedziła Oświęcim. Zmieszana pobytem w miejscu masowych mordów, zaznaczyła: „Musimy pamiętać o zbrodniach popełnionych tutaj i nazywać je po imieniu”. Ofiarami nazistowskich obozów śmierci byli Żydzi, Romowie, więźniowie polityczni, polska inteligencja, radzieccy żołnierze, inwalidzi, homoseksualiści. Popiół z ich ciał wyrastał żytem na okupowanych ziemiach europejskich krajów. Polityk szczerze przyznała: „Czuję wstyd za barbarzyńskie zbrodnie popełnione tutaj przez Niemców, zbrodnie, które wykraczają poza granice zrozumienia”. Za zbrodnie rosyjskich wojskowych powinien wstydzić się Putin, którego Merkel próbowała odwieść od agresji przeciwko Ukrainie, ale uśmiechała się, spotykała z dyktatorem. Denazyfikacja, czyli ludobójstwo Ukraińców, powróciła, przypominając wybuchami rakiet o echu neonazizmu w XXI wieku. Rezolucja Bundestagu potępia rosyjską agresję przeciwko Ukrainie, potwierdza gotowość Niemiec do udzielania finansowej i wojskowej pomocy Ukraińcom w ich sprawiedliwej walce o swoją niepodległość. Mur Berliński zburzyła gorbaczowowska „pieriestrojka”, a bariery historiograficzne i mentalne trzeba było pokonywać znacznie dłużej. Fala pamięci „Ukraina pamięta – świat uznaje”, która zaczęła poruszać niemieckie środowisko intelektualne w latach 2000., przyciągała uwagę także polityków. W 2004 r. ukazało się specjalne wydanie czasopisma „Osteuropa”, które dotyczyło wyłącznie tematu Hołodomoru. Niemieccy historycy tkwili w konceptualnych sidłach rosyjskiej historiografii, jej ideologemach „ogólnosowieckiego głodu”, „wspólnej tragedii narodów ZSRR”, używali terminu „ukraiński Hołodomor”, ale nie uznawali go za ludobójstwo. Nawet rosyjska agresja przeciwko Ukrainie w 2014 r. nie zmieniła ich poglądów naukowych, ale zintensyfikowały się dyskusje i badania. Mieliśmy nadzieję na aktywizację pracy Niemiecko-Ukraińskiej Komisji Historycznej, utworzonej w składzie parytetowym: po siedem osób z obu stron. Miała ona zajmować się dramatycznymi wydarzeniami II wojny światowej i Hołodomoru. W 2015 r. ambasador Ukrainy w RFN Andrij Melnyk wnioskował przed rządem federalnym o finansowanie działalności komisji. Ale szanowni koledzy nie spieszyli się z badaniem Hołodomoru, a tym bardziej z naukowym uzasadnieniem zwrócenia się do Bundestagu o jego uznanie. W październiku 2018 r. inicjatywę przejęła ukraińska społeczność kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia. Dzięki wysiłkom Iryny Jastreb, która kieruje stowarzyszeniem Ukraińców „Czwarta fala”, odbyła się konferencja naukowa w Düsseldorfie, której uczestnicy (G. Simon, D. Zlepko, A. Zinczenko, W. Borysenko, O. Stasiuk, W. Maroczko), przedstawiciele Światowego Kongresu Ukraińców zwrócili się do Bundestagu z prośbą o uznanie Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Mieliśmy nadzieję, chociaż niektórzy niemieccy koledzy nie wyrażali optymizmu. Apel nie ograniczał się do impulsu „Czwartej fali”, a fala za falą płynęła do Bundestagu, zaczynając od Niemiec. Fala przetoczyła się przez intelektualną i memorialną Ukrainę, zbierając podpisy pod petycją do niemieckiego parlamentu. Zgłosiło się 73 tysiące przy wymaganych 50 tysiącach. 21 października 2019 r. rozpatrzył je odpowiedni komitet, ale nie zarekomendował do głosowania na posiedzeniu Bundestagu. Sprawę odłożono na 6–12 miesięcy. Ambasador A. Melnyk, oprócz wyrzutów pod adresem poszczególnych partii politycznych, uznał pracę Niemiecko-Ukraińskiej Komisji Historyków za pasywną, a nawet „bezczynną” przez 4 lata. Ministerstwo Spraw Zagranicznych RFN również odrzuciło ukraińską petycję. Niektórzy niemieccy historycy, którzy od dawna i owocnie badają stalinizm, również zwątpili w celowość uznania Hołodomoru. W szczególności Stefan Plaggenborg pisał o „ogólnosowieckim głodzie”, o braku dokumentalnego potwierdzenia, że Stalin chciał zniszczyć Ukraińców sztucznym głodem. We wrześniu 2021 r. zmienił się skład Bundestagu. Koalicję rządową objęli socjaldemokraci. Epoka Merkel zakończyła się, ale kontynuowano politykę flirtowania z Rosją i Putinem, którzy podsycali prorosyjskie nastroje gazowym grzejnikiem. 24 lutego 2022 r. echa rakietowych i bombowych wybuchów w Ukrainie wstrząsnęły światem. Odwaga i poświęcenie Ukraińców zmusiły
Zachód musi się opamiętać, przejść od „zaniepokojenia” do konkretnych działań. Europejskie „nigdy więcej” obróciło się w rosyjskie „możemy powtórzyć”. Pokojowy kraj stał się obiektem zbrodni wojennych i ludobójstwa. Zbrodnie Rosjan w Buczy i na okupowanych terenach Ukrainy zmusiły cywilizowany świat do przebudzenia. *** Nieukarane zło powróciło do nas. Przez 90 lat Kreml przemilczał zbrodnie Hołodomoru-ludobójstwa, mentalnie i politycznie przygotowując się do rewanżu. Blokada żywnościowa, gazowa pętla na szyi, „krzesło elektryczne” w postaci bombardowań obiektów energetycznych, zbrodnie wojenne, ekobójstwo – to daleki od pełnego wykaz zbrodni Rosji na Ukrainie. W takich okolicznościach ważne było przypomnienie światu i rozsądnym Niemcom o prawidłowości zbrodni popełnionych przez Moskwę – Hołodomoru i współczesnego ludobójstwa Ukraińców. 10 czerwca 2022 r. w Essen (RFN) odbyła się międzynarodowa konferencja, której organizatorami byli „Czwarta Fala”, Narodowe Muzeum Hołodomoru-Ludobójstwa oraz Fundacja Ukraińskiego Hołodomoru-Ludobójstwa w USA. Wsparła nas merostwo niemieckiego miasta, stworzyło sprzyjające warunki. Uczestnicy konferencji (B. Futey, W. Małko, M. Koczerha, A. Łozyśkyj (wszyscy z USA), R. Serbyn (Kanada), W. Wasyłenko, W. Serhijczuk, W. Maroczko, P. Czerneha, O. Stasiuk, H. Kapustian, S. Markowa i inni) wysłali rezolucję do Bundestagu z prośbą o uznanie Hołodomoru, a także potępienie kolejnego ludobójstwa Ukraińców ze strony Rosji. Ukraińcy codziennie składają ofiarę na ołtarzu wolności i demokracji, bronią swojego państwa i swojego życia. Jesteśmy pogrążeni w mroku, ale promień światła nie gaśnie w naszych duszach. Uznanie przez Bundestag Hołodomoru jest memorialną świecą pamięci od narodu niemieckiego w 90. rocznicę tragedii. W rezolucji zaznaczono, że ofiarami Hołodomoru padły miliony Ukraińców, którzy setkami tysięcy umierali zimą 1931–1932 r., a w ciągu samej tylko zimy 1932–1933 r. na Ukrainie zmarło od 3 do 3,5 miliona osób. Setki tysięcy Ukraińców i przedstawicieli innych narodów umierały w dorzeczu Wołgi i na Północnym Kaukazie, zwłaszcza na gęsto zamieszkanej przez Ukraińców Kubaniu, około 2 miliony osób w Kazachstanie. Wieczna pamięć ofiarom Hołodomoru-ludobójstwa! Promień światła nie gaśnie, nieuchronnie pokona on ciemność, a światła zawsze boi się nieczysta siła. Rezolucja Bundestagu wzywa inne narody europejskie do uznania Hołodomoru, szerzenia prawdy o nim, a także zdecydowanego przeciwstawiania się wszelkim próbom „uruchamiania jednostronnych rosyjskich narracji historycznych”. Kieruje ona historyków do badania „białych plam” (blinde Flecken) naszej wspólnej europejskiej historii.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Zoc, dziennikarz
Dzisiaj w Bachmucie oraz w innych gorących punktach na wschodzie Ukrainy trwają brutalne walki wojny rosyjsko-ukraińskiej. Nasza ziemia jest gęsto zlana krwią żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy – pamiętajmy i szanujmy każdego, kto jej broni. Nie zapominajmy też o ludziach, którzy jeszcze w republice radzieckiej tak samo zawzięcie walczyli o wolną Ukrainę, jak teraz żołnierze. W obwodzie donieckim wielu aktywistów po ogłoszeniu Niepodległości wstępowało do Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, dołączało do Ruchu czy DemPU, ale wszyscy, tak czy inaczej, byli proświcianami i, oczywiście, nacjonalistami, jak nazywała ich radziecko-rosyjska propaganda. Właściwie „Proświta” na Doniecczyźnie była i pozostaje jedną z najbardziej demokratycznych organizacji społecznych – nieważne, czy masz legitymację, czy nie, najważniejsze, że z Ukrainą w sercu i czynach. Tak czy inaczej, proświcianie byli zaangażowani we wszystkie przełomowe wydarzenia w kraju. Wspominając przeszłość, można odnaleźć odpowiedzi na to, gdzie popełniliśmy błędy, a teraz tak desperacko się bronimy, by nie stracić swojego państwa.
Na oczach KGB Na przykład historia o tym, jak na trzy miesiące przed 24 sierpnia 1991 roku w centrum wsi Zwaniwka w rejonie artemowskim (bachmuckim) załopotały niebiesko-żółte flagi. Dowiedziałem się o niej z gazety „Bachmut” (nr 5, czerwiec 1991), której jednym z założycieli był dziennikarz i proświcianin Iwan Birczak. Obecnie weteran zmuszony jest mieszkać w jednym z obwodów, gdzie nie ma walk, i cieszy się, że wspomniano tamte dawne wydarzenia. Pytam, czy to jego pseudonim Iwan Biłyj pod notatką, odpowiedź – tak. – Napisał pan, że flag, które potem stały się państwowymi, było 15! Niewiarygodne, jak na tamte czasy! – Tak! Potem w KGB dopytywali się o to, wszak flagi były zakazane, mimo że nadchodziły zmiany. Wydarzenie w Zwaniwce pokazało, że wobec masowych działań władza jest już bezsilna. Za zgodą autora przytaczam fragment dawnej publikacji. Święto w Zwaniwce 26 maja, w Zielone Świątki, w Zwaniwce odbyło się wielkie nabożeństwo, a potem wiec w związku z czterdziestą rocznicą od dnia przymusowej deportacji ludzi z obwodu drohobyckiego. Na święto przyjechało wielu gości, w tym z małej Ojczyzny przesiedleńców, teraz obwodu lwowskiego. Wieś, w której żyją dzisiaj ludzie, jest bodaj najlepszą w rejonie bachmuckim. Porządne domy, uporządkowane ulice, doprowadzony gaz ziemny. A jakie plony zbierają zwaniwczanie! Ale mimo wszystkich osiągnięć, i tutaj odczuwa się skutki komunistycznych rządów – zaniedbana kultura i duchowość, uciski urzędników i inne czynniki nie dają możliwości pełnego wykorzystania swoich możliwości ludziom. Z wielkimi trudnościami społeczności kościelnej grekokatolików udało się uzyskać pozwolenie najpierw na budowę kaplicy, a potem i świątyni. Ale i tutaj przeszkody: budować cerkiew trzeba wyłącznie za własne środki, podczas gdy na cerkiew prawosławną pieniądze wydał rejonowy komitet wykonawczy. A czyż grekokatolicy nie są takimi samymi pracownikami? Po co ten podział? Na wiecu, który odbył się w centrum wsi, wiele powiedziano o tym wszystkim, a jeszcze więcej nie powiedziano. Kiedy rozpoczął się wiec i na plac zaczęto wnosić narodowe żółto-błękitne flagi, zdarzył się niewielki, ale wymowny incydent. Okazało się, że czerwonych flag tutaj nie ma. Komunistyczni funkcjonariusze zdenerwowali się i dyrektorowi szkoły przyszło ratować sytuację. Pod okrzyki „Hańba!” dwie radzieckie flagi zostały wystawione. W tym czasie, gdy na placu dumnie łopotało 15 narodowych flag! I zostały one przyniesione przez ludzi zupełnie dobrowolnie, na wezwanie serca! Zdziwiła obecnych próba niedania głosu przedstawicielom URP, DemPU, SNUM-u, a także wystąpienie w języku rosyjskim przewodniczącego rejonowego komitetu wykonawczego Omeljanenki H., rzekomo Ukraińca z pochodzenia. Uroczystości w Zwaniwce zostały nagrane na taśmę przez ekipę Telewizji Donieckiej i zobaczył je cały obwód. Jednocześnie kompartyjna prasa Artemowska i rejonowa niemal całkowicie przemilczała to wydarzenie. Iwan Biłyj (Birczak) Być może szeroka opinia publiczna nie wracałaby do tego niewiarygodnego przypadku w radzieckiej Doniecczyźnie, gdyby Iwan Birczak nie podzielił się ze mną jeszcze w zeszłym roku egzemplarzem rzadkiego wydania. Obecnie zaś, podczas pilnej ewakuacji z Bachmutu wiosną, Iwan Onufrijowycz nie to, że archiwum nie zabrał – ciepłej odzieży nie wziął. W jakim stanie jest jego dom po barbarzyńskich ostrzałach Rosjan – nie wiadomo. A w mieszkanie córki uderzyło… W mieście zniszczono nie tylko większość budynków mieszkalnych, ale też wszystkie placówki oświaty i kultury, w tym muzeum i biblioteki. Czyli rosyjski agresor już zniszczył cały pokład informacji o miejscowości. Brak doniesień o ewakuacji historycznych i kulturalnych dóbr Bachmutu, dlatego każda wzmianka o ostatnim okresie życia miasta w ukraińskim dyskursie jest ważna. A z publikacji gazet, które w latach 90. istniały niedługo, można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy.
Już w listopadzie 1990 roku „Bachmut” (nr 4) drukuje tekst popularnej obecnie pieśni „Oj, na łące czerwona kalina pochyliła się…” i nazywa ją „arcydziełem poezji strzeleckiej”. Publikacja ta była dość śmiałym krokiem, gdyż za rozpowszechnianie tego tekstu wcześniej można było otrzymać kilka lat więzienia. W tym samym wydaniu na pierwszej stronie znajdują się notatki o drugim zjeździe Ludowego Ruchu, przy czym jeden z materiałów jest w języku rosyjskim. Pismo, które pozycjonowało się jako gazeta klubu politycznego okresu pieriestrojki „Dialog”, drukowało materiały w języku oryginału, ale był to czas, gdy mile widziana była każda publikacja przybliżająca zmiany społeczne. Tak więc w jednym z wydań redakcja zamieściła fragment „Archipelagu GUŁag” Aleksandra Sołżenicyna, wiersz Dmytra Pawłyczki „Proroctwo” oraz „Modlitwę do języka” Kateryny Motrycz. „Stoję przed Tobą na kolanach i za wszystkich błagam: przebacz nam grzesznym i nie chowaj się za czarnobylską granicę, a wróć do naszej chaty, skąd Cię wygnano, wróć do naszego kraju” – cytuję panią Katerynę Motrycz z „Bachmuta” (nr 5, 1991) i myślę o tym, że przez trzy dekady od tamtych dni wielkich nadziei język ukraiński tak i nie powrócił do Bachmutu, a nawet całego obwodu donieckiego, jak do rodzinnego domu. Powrotowi Ukrainy do Artemiwśka wczorajsi komuniści u władzy opierali się wszelkimi sposobami, uciekając się do najróżniejszych manipulacji podczas wyborów. Jaskrawym przykładem jest skradzione przez miejscowych komunistów zwycięstwo Iwana Birczaka w wyborach do Rady Najwyższej w 1990 r. Mimo oczywistych dowodów fałszerstw na korzyść jednego z czerwonych dyrektorów, Centralna Komisja Wyborcza nie stanęła po stronie prawdziwego zwycięzcy. Nawet historyczną nazwę Bachmut udało się przywrócić dopiero po ćwierć wieku od momentu, gdy Iwan Birczak, Wołodymyr Berezin i ich zwolennicy w 1990 roku założyli gazetę „Bachmut”. W każdym wydaniu ukazywał się wybór „Z historii starego Bachmutu”, a we wrześniu 1991 roku – cała strona pod hasłem „Przywrócić miastu imię”. Czy trzeba przypominać, że władze miasta przez wszystkie lata Niepodległości tak i nie zdobyły się na postawienie pomnika Tarasowi Szewczence czy tablicy pamiątkowej na budynku rozstrzelanej przez stalinistów redakcji ukraińskiego czasopisma „Zaboj”? Zamiast tego, jak grzyby po deszczu – cerkwie patriarchatu moskiewskiego, zachowane nazwy ulic Lumumby, Gorkiego… We wszystkich wyborach – od lokalnych po parlamentarne – mieszkańcy Artemiwśka wybierali regionalnych popleczników Janukowycza, a w 2019 r. delegowali do Rady Najwyższej niemiejscowego milionera F. Chrystenkę. Członek zakazanej obecnie OPZZH zasłynął tym, że w lutym 2020 roku świętował urodziny swojej żony w jednej z najdroższych restauracji Moskwy, a koszt bankietu wyniósł milion dolarów. Wikipedia podaje, że za tę uroczystość zapłacił kryminalny autorytet z okupowanej Gorłówki. Również deputowany z Bachmutu trafił do top 20 przedstawicieli ludu z największą ilością gotówki. Obecnie miejsce pobytu Chrystenki jest nieznane. Nawiasem mówiąc, ten deputowany wygrał wtedy wybory z synem mera Dmytrem Rewą, który wcześniej wybierany był z listy Partii Regionów. A sam mer – Ołeksij Rewa, jak został wybrany w 1990 roku, tak do dziś niezmiennie i nieprzerwanie rządzi Bachmutem. Jednak w tych notatkach nie chodzi o prorosyjski Artemiwśk, a o donieczan, którzy robili wszystko, co w ich mocy, aby kraj podążał ukraińską drogą. Kto usłyszał „Nasze słowo” Pół roku po referendum, które potwierdziło Niepodległość Ukrainy, nawet w tak donieckiej głuszy jak Artemiwśk, stało się zauważalne, że kraj otrzymał nie tylko wolność, ale i wiele problemów. Iwan Birczak występuje z inicjatywą stworzenia demokratycznego czasopisma na wschodzie Ukrainy. Założycielami gazety „Nasze słowo” zostały Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” i Partia Demokratyczna Ukrainy. W pierwszym wydaniu (lipiec 1992 roku) redakcja drukuje odezwę, w której mowa o zamiarach redakcji znalezienia szczególnego miejsca dla relacjonowania działalności „Proświty”, której komórki aktywnie tworzyły się w regionie. „Niedawno przeprowadzona w Ługańsku narada „Proświty” w sprawach sytuacji językowo-kulturowej na Wschodzie kraju pokazała, że tutaj mamy ogrom pracy. Rusyfikacja Ukraińców, czyli ograniczanie praw człowieka, trwa do dziś. Ustawa o językach, przy całej swojej nieudolności, również nie jest wykonywana” – pisze gazeta. Dość głośno wybrzmiał zamiar redakcji, by „przeciwstawić się dążeniom miejscowych separatystów do oderwania Donbasu i Słobożanszczyzny od Ukrainy, oddzielenia wschodniej gałęzi narodu od zachodniej”. I w tym samym wydaniu pismo daje odpór akcjom „Ruchu za odrodzenie Donbasu”, który władze obwodowe zarejestrowały 4 marca 1992 roku. Czyli trzy miesiące po referendum, w którym przeważająca większość mieszkańców Doniecczyzny opowiedziała się za Niepodległością, same władze wspierają organizację, która od razu zaczęła walczyć przeciwko Ukrainie! 6 maja 1992 roku odbyła się konferencja na temat „Czy Ukrainie zagraża faszyzm”. A 9 maja na centralnym placu Doniecka 40-50 ukrainofobów zebrało się z hasłami „Nie dla nacjonalizmu! Nie dla faszyzmu!” – znajoma prowokacja, prawda?! „Hasła poprawne, gdyby zebrani mówili o rosyjskim nacjonalizmie z jego faszystowskimi, czerwonosztandarowymi imperialnymi pretensjami” – napisał w swoim artykule były radziecki więzień polityczny Petro Ławriw z Doniecka. Szczegółowo opowiedział, jakie zagrożenia dla państwa niesie „interdwiżenije”, które zadziwiająco szybko i zorganizowanie wlało się w niesławny „Kongres Obywatelski Ukrainy”. „Nowo utworzony pseudodemokratyczny związek otrzymał możliwość oficjalnego prowadzenia sprawy rozbicia Ukrainy” – napisał Petro Ławriw w czasopiśmie „Proświty” 30 lat temu. W celu odparcia wrogów młodego państwa latem 1992 r. w Doniecku utworzono zjednoczenie polityczne „Soborna Ukraina”, do którego weszli przedstawiciele kilku patriotycznych partii i organizacji społecznych, a na którego czele stanęła Marija Olijnyk. „Nie dopuścić na Wschodzie Ukrainy nowego Naddniestrza” – takim było jedno z haseł. „Działając razem, będziemy mogli zapobiec separatystycznym zamiarom” – cytuje gazeta Ołeksandra Hułenkę, przewodniczącego Donieckiej organizacji miejskiej Związku Ukraińskiej Młodzieży. A jak reagowały na oczywiste zamiary antypaństwowych sił władze: potępiły ich działania, zleciły SBU wyjaśnienie, czy istnieje zagrożenie bezpieczeństwa, wsparły „Soborną Ukrainę”? Niestety, zarówno wtedy, jak i w latach 2000., ukraińskie władze przymykały oczy na separatystów. Do czego to ostatecznie doprowadziło – wiadomo. Imiona i czyny Historia „Proświty” na Doniecczyźnie w pewien sposób kojarzy się z działalnością zastępczyni przewodniczącego organizacji obwodowej Marii Olijnyk i jest to sprawiedliwe. Niezmordowana pani Maria zawsze znajdowała się w gorących punktach walki o ojczyste słowo. Występowała tam, gdzie inni milczeli, była niewygodną oponentką dla władzy w przedwojennym Doniecku, która zębami trzymała się radzieckich nazw. Żadnego przemianowania rejonów w centrum obwodowym: Woroszyłowski, Leninski, Kujbyszewski i in. Założone przez „Proświtę” czasopismo ukazywało się w Bachmucie kilka lat. Los tablicy pamiątkowej przewodniczącego łymańskiej „Proświty” jest nieznany.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dożyli do okupacji i obecnie istnieją z nazwami komunistycznych zbrodniarzy. Ileż to razy „Proświta” walczyła, by przemianować ulicę Postyszewa w centrum miasta, zważywszy na jego zbrodniczą rolę w organizacji Hołodomoru w Ukrainie, a w szczególności na Donbasie, ale do tego nie doszło. Mer Doniecka przerzucał odpowiedzialność na deputowanych, a tam – sami „regionalni” z komunistami. Mur. Bastion „ruskiego miru”… Swoją drogą, prorosyjska struktura o nazwie „Oplot” wiosną 2014 roku rzeczywiście zajęła doniecką radę miejską. W tamte burzliwe dni w Doniecku, kiedy tysiące mieszkańców wychodziło bronić zjednoczonego kraju na liczne wiece, Maria Wasyliwna była razem ze wszystkimi i komentowała wydarzenia w mediach. A dla „Słowa Proświty” napisała artykuł „Czarny czwartek w Doniecku” o tym, jak 13 marca na centralnym placu miasta prorosyjscy kryminaliści zabili młodego patriotę Dmytra Czerniawskiego. Winą za to bestialstwo autorka obarcza nie tylko wykonawców, ale i władzę Janukowycza, która za namową Kremla wzywała do walki z „faszystami” – tak nazywano tych, którzy występowali za jednością Ukrainy, a nawet po prostu rozmawiali po ukraińsku… Wiosną 2014 roku podsycanie nienawiści do Ukraińców doprowadziło do wielu tragedii. Niestety, państwo nie zdołało ochronić swoich obrońców na Donbasie. 7 maja miejscowi bojownicy zamęczyli na śmierć przewodniczącego krasnołymańskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Wałerija Sała. Rolnik i deputowany rady wiejskiej, otwarcie występował przeciwko pseudoreferendum separatystów 11 maja, aktywnie pomagał ukraińskim wojskowym. Dopiero po 5 latach z inicjatywy „Proświty” w szkole we wsi Szandryhołowe w rejonie łymańskim odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Wałerija Sała. „Władze miejskie niby poparły tę akcję, ale nawet nie poinformowały o niej na swojej stronie – ludzi zebrało się mało, bo nie wiedzieli. Samą tablicę zainstalowano nie na fasadzie, a na drugim piętrze w najciemniejszym korytarzu. To świadczy o stosunku władz miejskich do patriotów, którzy zginęli za Ukrainę. Władze miejskie tak i nie uznały, że Wałerija Sała zabito jako obrońcę i patriotę. Rzekomo dlatego, że policja nie może przesłuchać podejrzanych, którzy uciekli na terytorium okupowane przez wroga. Matka, żona i córka bohatera zostały bez jakiejkolwiek pomocy” – opowiedział dziennikarzom Jewhen Woskobojnykow, w tamtym czasie deputowany rady miejskiej z ramienia „Europejskiej Solidarności”. Na tablicy pamiątkowej wyryto, że poległy bohater został odznaczony medalem przez UKP Patriarchatu Kijowskiego. Przykro, że odznaczenie państwowe ominęło patriotę. Obecnie wieś Szandryhołowe jest wyzwolona, informacji związanych z W. Sałem nie ma. Zamiast tego są nagrania wideo zniszczonej szkoły, gdzie raczej nie ocalała pamiątka o bohaterze. Dopiero kilka miesięcy po tym, jak w „Azowstali” w Mariupolu ustały walki, odezwał się lekarz Anatolij Moroz – niezmienny przewodniczący „Proświty” w mieście. We własnym domku wraz z rodziną przetrwał pod szaleńczym ostrzałem dwa miesiące, a potem, jak mówi, dobrzy ludzie podpowiedzieli mu wyjazd przez terytorium Federacji Rosyjskiej do krajów bałtyckich, a następnie do Niemiec. „Ostatnie dni w Mariupolu i droga do ratunku są jak we mgle. Do tej pory nie mogę uwierzyć, że wyjechaliśmy z tego piekła” – wyznaje Anatolij Mychajłowycz w rozmowie telefonicznej. Mówi, że jego wkład teraz polega na tym, iż nie stanowi obciążenia dla ukraińskiego budżetu. „Choć czymś musimy pomóc Ukrainie” – mówi weteran, a ja wspieram dawnego towarzysza. Podobnie podzielałem jego prognozy dotyczące dalszej rosyjskiej agresji po 2014 roku. „Oni pójdą dalej, a my nie jesteśmy gotowi. Przecież widzę, jakie ogromne środki państwo kieruje na rozwój Mariupola – a gdzie pieniądze na obronę kraju?” – jeszcze parę lat temu pytał działacz „Proświty”. Ale kto na Doniecczyźnie słuchał takich jak Moroz?.. Do lokalnych mediów nie dało się przebić, swojej proświtańskiej „Domachy” nawet nie rejestrowali jako gazety, wydawali w drugim obiegu i składali się po hrywnie. Tutaj władze miejskie powinny były podać pomocną dłoń, ale nie – środki przeznaczano na rozpowszechnianie gazety „Priazowskij raboczij” z holdingu Achmetowa. Jeszcze jeden wymowny fakt – mer miasta osobiście ani razu nie dołączył do publicznych obchodów Dnia Wyzwolenia Mariupola od bojowników. Tak samo unikali uroczystego marszu i wiecu kierownicy oraz menedżerowie przedsiębiorstw należących do oligarchy. A ten sam „Azow” był! I kilka tysięcy mariupolców w wyszywankach! I „Proświta” trzymała szyk! Historia „Proświty” na Doniecczyźnie składa się z losów ludzi, którzy zasługują na osobne opowiadanie. Wspomnijmy dobrym słowem byłego więźnia politycznego Petra Ławriwa, z którym jeździliśmy na zjazd „Proświty” w 1997 roku. Ten niezwykły człowiek z obwodu lwowskiego był bojownikiem o wolność Ukrainy, za co odsiedział swoje w radzieckich łagrach. Pozwolono mu wrócić tylko do Doniecka, gdzie pisał początkowo do szuflady, potem do gazet. Doszło i do książki. „Jako ideolog UPA historię Południowo-Wschodniej Ukrainy napisał” – tak nazwał swój szkic o tym legendarnym człowieku, który na swojej ostatniej prostej wrócił na Lwowszczyznę. Pamiętamy też profesora Wasyla Horbaczuka ze Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego, wyróżnionego wysoką nagrodą Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” „Budowniczy Ukrainy”. Miałem zaszczyt rozmawiać z tym językoznawcą. A poznaliśmy się w dalekim 1998 roku, kiedy nasza gazeta „Donecczyna” zainaugurowała nagrodę „Pielęgnujmy ojczysty język” i Wasyl Tychonowycz został jednym z laureatów wraz z nauczycielką z Szachtarska Niną Petriwną Skrypnyk oraz profesorem, doktorem nauk filologicznych Anatolijem Panasowyczem Zahnitką, również aktywnym działaczem „Proświty”, jednym z autorytatywnych naukowych autorów „Słowa Proświty”. Wtedy, na przełomie tysiącleci, na Wschodzie otworzyło się okno możliwości dla rozwoju języka państwowego w placówkach oświatowych różnego szczebla. Było na to zapotrzebowanie społeczne. Ale nie drzemała też piąta kolumna Kremla w osobie Partii Regionów i jej namiestników na Doniecczyźnie. Wydaje się, że w żadnym z obwodów kraju nie było tak szalonego oporu wobec ukraińskiego odrodzenia, jednak swoją drogę „Proświta” przeszła godnie. Idziemy dalej!
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława RYZNYKOWA, zastępczyni dyrektora Departamentu – naczelniczka wydziału kultury, narodowości i religii Departamentu kultury, narodowości, religii i ochrony obiektów dziedzictwa kulturowego Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej. W obwodzie odeskim odbył się szereg wydarzeń poświęconych pamięci ofiar Hołodomoru. Tak oto w Odeskim Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej otwarto wystawę prac ludowego artysty Ukrainy, laureata Nagrody Szewczenkowskiej Wałerija Franczuka „Dzwony niepokoju”, poświęconą Hołodomorowi. Cykl, który artysta stworzył pod wpływem opowieści swojej mamy, w warunkach pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej nabrał szczególnej aktualności. W Odeskiej Narodowej Bibliotece Naukowej odbyła się Ogólnoukraińska konferencja naukowo-praktyczna „Hołodomor-ludobójstwo jako czynnik niszczenia tradycyjnej kultury Ukraińców”, która zgromadziła naukowców zarówno z Ukrainy, jak i z zagranicy. Wśród uczestników konferencji znaleźli się: ukraiński badacz, doktor nauk historycznych, profesor, główny pracownik naukowy wydziału historii Ukrainy lat 20.-30. XX w. Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy Stanisław Kulczycki oraz włoski profesor, badacz Hołodomoru Andrea Graziosi, a także inni zawodowi historycy, muzealnicy, przedstawiciele Południowego międzyregionalnego wydziału Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej oraz pedagodzy obwodu odeskiego. Podczas konferencji dostępna była również wystawa prac naukowych i zbiorów dokumentów na temat Hołodomoru 1932–1933 lat, stworzona przy wsparciu Odeskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego. Odeskie Obwodowe Centrum Kultury Ukraińskiej przeprowadziło działania edukacyjne pod wspólnym hasłem „Żniwa smutku”. Z kolei wykładowcy i uczniowie Odeskiego Wyższego Zawodowego Szkoły Morskiego Serwisu Turystycznego zrealizowali projekt „Niezłomni Hołodomorem”. Na podstawie wyników badania materiałów Państwowego Archiwum obwodu odeskiego, dokumentów organów państwowych oraz zapisanych wspomnień świadków lub ich potomków, wykonano fotorekonstrukcje „potraw”, które jedli mieszkańcy obwodu odeskiego w latach 1932–1933. W ciągu tygodnia zaprezentowano siedem wspomnień o Hołodomorze. W szczególności historię Nadiji Bendy ze wsi Hulajiwka, która opowiadała, że ludzie z głodu gotowali skórzane pasy: „Urodziłam się w 1924 roku. Pamiętam, że ludzie puchli z głodu. Umierali i niepogrzebani leżeli na ulicach, bo nie było sił, by ich chować. Przeżyliśmy dzięki temu, że gotowaliśmy gawrony. Jedliśmy makuchę, gotowaliśmy skórzane rzemienie”. Oprócz tych wydarzeń w Odeskim Muzeum Sztuki otwarto wystawę „Hołodomor oczami ukraińskich artystów” z prywatnej kolekcji przewodniczącego Amerykańsko-Ukraińskiej Rady Biznesu Morgana Williamsa. Wystawa, uformowana z obrazów zbieranych od 1988 roku, daje możliwość prześledzenia procesu opracowywania tego trudnego i tragicznego tematu przez artystów z różnych regionów naszego kraju. Na wystawie zaprezentowano ponad 50 prac ukraińskich artystów: Mykoły Bondarenki, Wiry Barynowej-Kułeby, Nestora Kyzenki, Niny Marczenko, Mykoły Szewcowa, Wołodymyra Kutkina, Iwana Nowobrancia, Ilka Myronenki i innych. Dyrektorka ds. kontaktów z opinią publiczną Amerykańsko-Ukraińskiej Rady Biznesu (USUBC), przewodnicząca zarządu Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Ukraina 3000” Maryna Antonowa opowiedziała: „Morgan Williams dowiedział się od Jamesa Mace’a o Hołodomorze na Ukrainie – spichlerzu Europy. Pod wrażeniem usłyszanego zaczął zbierać kolekcję dzieł poświęconą tej tragedii. Dla niego zasadnicze było to, że wszystkie prace w kolekcji są autorstwa ukraińskich artystów. Łącznie ten zbiór liczy około 450 prac różnego gatunku – obrazy, plakaty, ryciny, rysunki, prace graficzne. Wszystkie one zostały wykonane po 1988 roku, ponieważ do 1988 roku nie można było nawet wspominać o Hołodomorze. Wystawa była już prezentowana w Australii, w parlamencie Wielkiej Brytanii, w Kanadzie, w Chicago i Waszyngtonie (USA)”. Maryna Antonowa poinformowała również, że jednocześnie z odeską wystawą, która potrwa do końca 2022 roku, otwarto wystawę z kolekcji obrazów Morgana Williamsa w Rydze. Obecni mieli możliwość wysłuchania nagrań wspomnień ludzi, którzy przeżyli Hołodomor. Te emocjonalnie nasycone materiały zostały zebrane w książce „Jidło-33. Słownik Hołodomoru”, wydanej w 2003 roku przez szistdesiatnyka, pisarza Ołeksę Ryznykowa, a użyczyli im głosu dziennikarze kanału „Suspilne UA: Odessa”. James Mace, analizując skutki Hołodomoru dla Ukrainy, uważał, że nasze społeczeństwo jest „postgenocydowe” i że stalinowska polityka „do pewnego stopnia zniszczyła Ukrainę jako taką, w sensie, że dokonała kardynalnego zerwania w procesie normalnego rozwoju narodu ukraińskiego”. Jednak istnienie niepodległej Ukrainy, nasza heroiczna walka przeciwko putinowskiej Rosji dowodzi, że naród ukraiński, mimo wszystkich wstrząsów i prób, wytrwał i sam określa swoją przyszłość. Potwierdziliśmy swoje prawo do nazywania się narodem. I my pamiętamy... W tym roku mija 90 lat od jednej z najstraszniejszych tragedii narodu ukraińskiego – Hołodomoru lat 1932–1933. Bolszewicko-komunistyczny system represyjny pracował nad tym, by wykorzenić w narodzie jego pamięć historyczną. Informacja o masowym wymieraniu chłopów była uparcie zatajana zarówno podczas samej tragedii, jak i później. Sama wzmianka o głodzie kwalifikowana była jako działalność kontrrewolucyjna, potem – jako antyradziecka agitacja i propaganda. Ale aktywna praca ukraińskiej diaspory, rozpad Związku Radzieckiego, uzyskanie niepodległości przez Ukrainę przerwały zasłonę milczenia i świat głośno zaczął mówić o tej strasznej zbrodni.
Tłumaczenie maszynowe
Lesia STEPOWYCZKA
Przepowiednia Świat stał się zakładnikiem maniaka. Kimże on jest, ten dziki człowiek? Stoi z granatem małpa i tępo patrzy w naszą stronę.
Jakiś ty odważny teraz w podziemnym bunkrze swoim! A wkrótce spotkasz się w Hadze z sądem i Bożym, i ludzkim.
Żebyś swoje siedemdziesięciolecie w smole kipiącej ty spotkał! Płonąć tobie w piekle wiecznym za łzy naszych matek!
Wojna – to przede wszystkim ciężkie straty ludzkie na froncie. Serce rwie się na kawałki, oglądając codzienny bolesny martyrolog na stronach Facebooka, wpatrując się w młode, piękne, uduchowione twarze tych, których już bliscy nie doczekają się żywymi. I o każdym poległym mówimy ze smutkiem: “Wojna zabiera najlepszych”. I pisze się wiersz, który może stanie się pociechą dla czyjejś matki czy żony, czy młodej dziewczyny.
Niebiańskie wojsko Dokąd wy odlatujecie, sokoły-przystojniaki, o świcie wcześnie rano, ledwie dotykając opalonymi skrzydłami naszych sennych powiek? Płacz i jęk leci wam w ślad…
Z kim spotkacie się tam, gdzie nie ma ani smutku, ani łez, ani westchnienia, tylko życie nieskończone?
Was tam już bataliony od prawie dziewięciu lat – to Pan przywołał najlepszych, najbardziej zdesperowanych, żeby uzupełnić szeregi swojego Niebiańskiego wojska.
Bo trwa wojna z Antychrystem. I teraz już nie generał pułkownik Załużny, a Święty Archanioł Michał wam dowódcą...
Najlepsi giną. Ale i kontynuują walkę też najlepsi, nasi wyzwoliciele, którzy wywalczają dzisiaj metr po metrze naszą wolność, naszą ziemię i samo nasze Niepodległe państwo. I o ich czynie też piszą się wiersze, oto jeden z nich.
Bohaterom ukraińskim na zerze Jak wam się idzie, chłopcy nasi drodzy, bracia, synkowie, pod nawałą “gradów”, kiedy ogień rakietowy i sama śmierć w każdej chwili — na odległość oddechu?
Jak wam się śpi, żywym, w wilgotnej jesiennej ziemi na cienkim materacyku? Niech Was rozgrzewają oczy waszych ukochanych, żon, dzieciaczków – na odległość serca. I głos matki – na odległość łzy. Co wam się śni, kiedy udaje się na godzinkę zamknąć oczy, a towarzysz strzeże waszego krótkiego spokoju? I nic was nie boli, jakbyście byli z żelaza i stali.
Dokąd wy podziali swój strach, właściwy każdej ziemskiej istocie? Wasz bojowy adrenalina przetopił go w świętą nienawiść do moskiewskich katów, którzy ukradli naszą bzową wiosnę, nasze pszeniczne lato, aksamitną naszą jesień i chcą zabrać nasze wszystko.
Żadne ordery i medale nie są w stanie odwdzięczyć się wam za bezstraszność i wielkość waszych dusz.
Chwała wam, kozacy-śmiałkowie, bohaterowie ukraińscy, dumni sokoły, za wasze skrzydła, za każdą chwilę odwagi, za każdy kilometr frontu, za każdą piędź wyzwolonego stepu,
za każdą odzyskaną wieś i miasto, za każde uratowane życie.
Zwycięstwo czeka na was, wszystkie róże i uśmiechy najczulsze, i najmocniejsze uściski – będą wasze!
Wy jesteście pod ochroną Sił Niebiańskich, modlitw naszych łzawych, pod Opieką Matki Bożej. Wracajcie żywi!
Wojna – to wewnętrzne i zewnętrzne migracje milionów ludzi – wewnątrz Ukrainy i poza jej granicami. Wojna zmieniła losy, połamała plany i marzenia Ukraińców, którzy do 24 lutego uważali, że oni sami kierują swoim życiem, a nie okoliczności czy jakiś tam los. Ja też nie myślałam, że los zaniesie mnie do Polski. Nie zamierzałam jechać do Lublina czy jakiegoś innego miasta. Nie myślałam, że mając własne mieszkanie w Dnieprze, stanę się czyjąś lokatorką, że będę płacić za prosty emigrancki chleb powszedni wielokrotnie więcej niż w Ukrainie. Że będę chodzić miesiącami w dwóch sukienkach na zmianę. Ale pewnego dnia to się stało. Jak i dlaczego, to już inna historia, dzisiaj ja nie o sobie. A o tym, jak odbija się nasza wspólna bieda, jak odzywa się słowo Ukraina w sercach Polaków, którzy przyjęli do siebie “w gościnę” (wyrażenie Prezydenta Polski Andrzeja Dudy) 3,5 miliona ukraińskich uchodźców. Populacja Lublina wynosi około 350 tysięcy osób, obecnie tutaj mieszka 70 tysięcy Ukraińców, uciekinierów wojennych. Czyli co piąty “obywatel” miasta (właśnie tak tłumaczy się po polsku słowo “obywatel”) jest Ukraińcem. Jest to bardzo odczuwalne na ulicach, w transporcie, w “sklepach” oraz na “dworcach”, gdzie rozbrzmiewa nasza mowa, a także w szkołach, placówkach kulturalnych, restauracjach, gdzie zaangażowani są nasi rodacy. Przez kilka miesięcy spędzonych w tym przyjaznym wschodniopolskim mieście, stolicy województwa lubelskiego, wiele przeżyłam i napatrzyłam się, prowadząc aktywny tryb życia w sferze kulturalnej jako pisarka i dziennikarka. Ukraina broni się, walczy z wrogiem, którego terytorium i populacja wielokrotnie przewyższają nasze wskaźniki. Natomiast Siły Zbrojne Ukrainy przewyższają wroga swoją patriotyczną motywacją, męstwem, wiedzą w sprawach wojskowych. Ukraina znosi śmiercionośne uderzenia rakietowe, przerwy w dostawach wody, gazu i prądu, spędza dni w chłodzie i ciemności, ale nie poddaje się. Będąc silną i dumną, a także wiedząc, że cały cywilizowany świat jest po jej stronie. I Polska, na nasze szczęście, jest najbliższa nie tylko geograficznie. Ona udziela naszemu państwu największej pomocy i wsparcia we wszystkich sferach – wojskowej, politycznej, ekonomicznej, humanitarnej i kulturalnej. To przy tym, że wielu Polaków, udostępniając swoje mieszkania czy pokoje w nich ukraińskim uciekinierom, nie spodziewało się, że wojna przeciągnie się na długo. To słyszę od wielu. I poziom życia w Polsce, jak i na całym świecie, przez wojnę rozpętaną przez Kreml, przez inflację i podwyżki cen odczuwalnie się pogorszył. “Polska, broniąc Ukraińców, mocno podkłada siebie” – i takie coś można usłyszeć od Polaków. I to prawda. Jakże żyje się w Lublinie Ukraińcom, uciekinierom wojennym, którzy nabyli status displaced persons, “tymczasowo przemieszczonych osób”? O tym mowa w jednym z moich wierszy.
Uchodźczyni Nigdy nie myślałam, że będę mogła zasnąć na łóżku polowym w wielkiej sali sportowej wśród pół setki takich łóżek, które skrzypią, chrapią i płaczą.
Na Majdanie w Krakowie. Żądamy: “NATO, zamknij niebo nad Ukrainą!”
I że w nocy przyśni mi się Paganini. A rano będę cieszyć się zupą z kiszonymi ogórkami z caritasowskiej stulitrowej kadzi, a walizka będzie służyć mi za stolik, krzesło i pulpit.
Nigdy nie myślałam, że moje skrzypce tak będą tęsknić na obczyźnie za sąsiadem-fagotem, z którym nie pożegnaliśmy się, uciekając od orkowych rakiet nad filharmonią.
Nigdy nie myślałam, że delikatny wietrzyk Ogrodu Saskiego*, zszedłszy z drzew, będzie rozplatać mój warkocz, kiedy przyjdę tutaj trochę pograć, a smyczek tak się zdziwi, że przechodnie rzucają złote prosto mi w pielesz...
Najważniejszym i niemal jedynym plusem przymusowej emigracji, w Polsce czy gdziekolwiek indziej, jest spokojne niebo nad głową, czyli bezpieczeństwo człowieka. Reszta to ból po utraconym domu, ogrodzie, bliskich, niepokój o przyszłość – własną i dzieci, współczucie dla żołnierzy i rodaków pod bombami, nostalgia za ojczystym krajem, strach przed chorobą, śmiercią na obczyźnie – cały bukiet niezbyt radosnych emocji. U kogoś dochodzi dyskomfort językowy, szok związany z przeprowadzkami i przenosinami do różnych mieszkań, do różnych gospodarzy oraz inne czynniki. Polscy psycholodzy, spotykając się z naszymi pacjentami, doszli do wniosku, że wojna jest przez uchodźców przeżywana psychologicznie znacznie trudniej niż przez tych, którzy zostali w Ukrainie. Odbierając wiadomości w sposób skoncentrowany, uchodźcy malują w swojej wyobraźni znacznie straszniejsze obrazy, niż jest to w rzeczywistości. Przeżyłam to sama, kiedy zobaczywszy na YouTube bombardowanie Dniepru, dzwonię do znajomej, która spokojnie odpowiada mi, że to „spadło” na drugim końcu ulicy, a ona w tym czasie była z przyjaciółką w kawiarni „Krymski dzban”. O, myślę sobie, można trochę odetchnąć, skoro kawiarnie w mieście działają. Inny znajomy zajmuje się... remontem w swoim mieszkaniu i nie może ze mną rozmawiać przez telefon, bo, jak mówi, przyszli fachowcy i będą naprawiać podłogę. Pytam, czy wam nie strasznie. „Ludzie przyzwyczajają się do wszystkiego” – odpowiada. Kobiety chwalą się na Facebooku jesiennymi kwiatami i owocami w swoich ogrodach. Tak ludzie ratują nerwy i jak radośnie uświadamiać sobie, że my, Ukraińcy, ze swoją mentalnością jesteśmy narodem niezwyciężonym. A u Moskali ani wojny na podwórku nie ma, ani czym się pochwalić, poza tanim alkoholem, przestarzałym telewizorem i trofealnym sedesem z Buczy, wystawionym dla ozdoby na parapecie. Jak wygląda ukraińska kultura w Lublinie? Opowiem o tym, co wiem i obserwuję, i w czym sama biorę udział. To przede wszystkim codzienne nabożeństwa w zabytkowej cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy, to otwarcie Ukraińskiej Szkoły Sobotniej im. profesora Mychajła Lesiwa oraz Ukraińskiej Świetlicy dla dzieci, to świętowanie 24 sierpnia 31. rocznicy odnowienia Niepodległości Ukrainy oraz zorganizowana aktywna działalność wolontariacka i humanitarna wiernych – zbiórka funduszy na potrzeby Sił Zbrojnych Ukrainy, zakup i wysyłka do Ukrainy transportów z żywnością, ciepłą odzieżą, lekami i wszystkim, co niezbędne dla żołnierzy. „A my tę czerwoną kalinę podniesiemy...” – pod takim tytułem w maju w sali Fundacji Kultury Duchowej Pogranicza odbyła się pierwsza prezentacja mojej książki poetyckiej dwujęzycznej „Serce w niewoli”, która ukazała się w lubelskim wydawnictwie Narracje. Prezes Fundacji i mitrat cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy UKGK ojciec Stefan Batruch pobłogosławił nasze literackie wydarzenie, nazywając je udanym ukraińsko-polskim projektem twórczym poetki Łesi Stepowyczki i tłumacza Tadeusza Karabowicza. Wydarzenie moderowała Maria Matuśiw, bibliotekarka z okolic Tarnopola. Opowiedziała gościom historię tego wydarzenia: „Dziewięć miesięcy temu podczas świętowania 30. rocznicy Odnowienia Niepodległości Ukrainy Łesia Stepowyczka występowała w tej sali z wierszami i poinformowała, że planowane jest wydanie książki poetyckiej w języku ukraińskim i polskim w tłumaczeniu Tadeusza Karabowicza. Społeczność wiernych i o. Stefan wyrazili wtedy nadzieję, że książka zostanie zaprezentowana w tej sali. I ten cud się stał, narodziło się dziecko, pomimo epidemii COVID i strasznej wojny, którą rozpętała w Ukrainie Federacja Rosyjska”. Do słów pani Marii dodam, że stało się to możliwe dzięki szczerej pomocy moich dobrych polskich przyjaciół, którzy wsparli to wydarzenie emocjonalnie i organizacyjnie. My z p. Tadeuszem czytaliśmy filozoficzne i liryczne wiersze w dwóch bratnich językach, mówiliśmy o rodzinnej Ukrainie. Pokazałam swoje najnowsze wiersze „Modlitwa o ukraińskie niebo”, „Wiosna. Wojna”, „Proroctwo dla kremlowskiego maniaka”. Obecna na święcie doktor nauk, profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, pani Magdalena Piechota przeczytała swój wiersz „Lesia”, poświęcony naszemu poznaniu w czasie wojennym. Niespodzianką dla mnie był występ rodaczki z okolic Dniepru, Iryny F., mamy dwójki dzieci, która przypomniała mój poranek twórczy w bibliotece w Pokrowsku sprzed lat i przyszła na to obecne spotkanie z naręczem białych rumianków oraz z almanachem „Poetycki naszyjnik Pokrowszczyzny”. Słuchacze-czytelnicy kupowali naszą dwujęzyczną książkę. Połowę otrzymanej sumy przekazano na rzecz jednej z brygad batalionu „Wolna Ukraina”, środki dla której zbierali wierni wyżej wymienionej cerkwi. Wydarzenie zakończyło się pieśnią „Oj, na łące czerwona kalina się pochyliła...”, którą obecni zaśpiewali na stojąco. Składam serdeczne podziękowania ojcu Stefanowi za wsparcie i duchową opiekę, pani Marii – za moderowanie wieczoru. Święto trwało dalej w ogrodzie cerkiewnym, na majowej przyrodzie, gdzie wznieśliśmy kieliszek wina za Poezję, za przyjaźń naszych narodów i za Zwycięstwo potężnej Ukraińskiej armii. Wart opowiedzenia jest jeden niezapomniany czerwcowy sobotni wieczór w kawiarni „Jesuitska Kuchnia Klasztorna”, gdzie studenci, wykładowcy i profesorowie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie słuchali występu ukraińskiej skrzypaczki Olhy Sz. (z Równego). Śpiewaliśmy razem „Czerwoną rutę”, „Nadejdzie dzień, kiedy skończy się wojna”, „Mariczkę”, „Czeremszynę” i polskie pieśni. A „Rodzinna matko moja...” – w dwóch językach, przy czym Polacy znają tekst. Dławiły łzy, w gardle stała gula, a przed oczami – bombardowany Dniepr, moja cierpiąca ziemia. Myślałam, że nie będę mogła czytać, ale opanowałam się. Dziesiąty miesiąc Ukraina cierpi pod ciężarem Wielkiej wojny, rozpętanej przez bagienną Moskowię na naszej świętej ziemi. Fantasmagoryczne plany, satanistyczne idee, których generatorem jest bunkrowy dziad, kremlowski satrapa. Oto co myślę o tym szaleństwie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
się zaprezentowała. Przedstawiła towarzystwu dwujęzyczny tomik „Serce w niewoli” w języku ukraińskim i polskim oraz nowe wiersze. Panowała muzyka i poezja, swobodna atmosfera, w której krzepnie i rozwija się przyjaźń oraz współpraca kulturalna naszych narodów. Na ścianie lokalu — graficzne portrety bohaterów wojny, naszych ukraińskich żołnierzy, autorstwa miejscowego artysty. Półmrok, na stołach świece. Proste, wręcz ascetyczne menu – talerz pączków, herbata czy kawa, kieliszek orzechówki czy wina, albo kufel piwa – właściwie klasztorna asceza. Niedrogo, stylowo, przytulnie. I to w samym centrum, na Starym Mieście. Jak oni przeżywają? Jak utrzymują swój biznes? Jeszcze ze swoją przekąską pozwalają przyjść. Jakbyś do krewnych w gości trafił… Obecni na wieczorze zebrali środki, aby wesprzeć panią Olę, która mieszka w szkolnej sali sportowej, gdzie przebywa jeszcze czterdzieści dziewięć uchodźczyń z dziećmi z naszego regionu. W naszych przyjaznych pożegnalnych uściskach splotły się współczucie, czułość, wzajemne zaufanie i twarda pewność zwycięstwa Ukrainy. Nas, Ukraińców, było troje, reszta – Polacy. A czuliśmy się jak jedna rodzina. Wraz z tłumaczem prezentowaliśmy dwujęzyczny tomik w Muzeum Literackim, w Wojewódzkiej Bibliotece w Lublinie. W Krakowie na prezentacji w Związku Literatów Polskich musiałam sama występować w języku polskim, bo mój tłumacz był na pracy wolontariackiej. Polacy rozumieją ukraiński, wsłuchują się w niego, uczą się go, mówią, że jest bardziej podobny do polskiego niż rosyjski. To prawda i jest to przyjemne. Siedem dni w Lublinie trwał tradycyjny, już XV Festiwal pod nazwą „Ukraina w Centrum Lublina”. O nim mowa dalej. Dzień pierwszy. Koordynatorem tego barwnego wydarzenia jest Fundacja Kultury Duchowej Pogranicza. Kieruje nią mitrat Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, ks. Stefan Batruch, absolwent i doktor teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, który na otwarciu festiwalu wyraził się tak: „Wcześniej Ukraina była w centrum naszego miasta i naszej uwagi, ale dzisiaj nazwa naszego festiwalu jest już nieaktualna. Warto byłoby ją zmienić na „Ukraina w sercu Lublina”, bo dzisiaj ona naprawdę już jest z nami, na odległość naszego serca”. Wicekonsul Ukrainy w Lublinie, otwierając święto, powiedział: „Dla tych, którzy do niedawna wierzyli czy wciąż wierzą w „starszego brata”, muszą wyrzucić go z głowy, bo Ukraina ma wspaniałą „siostrę” obok, Polskę, która dała i kontynuuje udzielanie schronienia naszym uchodźcom także dzisiaj”. Występowały ukraińskie dzieci, studenci, grali na skrzypcach, śpiewali. Czytałam wiersze. Przed Festiwalem ogłoszono wcześniej konkurs „Kadr z Ukrainy”. Udział wzięli zarówno profesjonalni fotografowie, jak i amatorzy. Ważne było pokazanie swojego szczególnego, ulubionego miejsca na Ukrainie, bliskiego i drogiego. Zdjęcia uczestników były prezentowane na ekranie podczas oficjalnego otwarcia Festiwalu „Ukraina w Centrum Lublina”. Zwycięzcy, młodzi fotografowie, których prace pokazały piękno i wielkość naszego kraju, zostali nagrodzeni pamiątkowymi upominkami z symboliką festiwalu. Przed Festiwalem ogłoszono konkurs literacki „Moje najlepsze wspomnienie z Ukrainy”. Zwycięzców ogłoszono i wyróżniono w trybie online. Dzień drugi. W sali Instytutu Europy Środkowej odbył się wspaniały wykład z historii Ukrainy pod tytułem „1000 lat w 100 minut”, gdzie przedstawiono wizualną historię ukraińskiej tożsamości. Imię wykładowcy Przemysława Lis-Markiewicza przykuło moją uwagę już wcześniej. Będąc blogerem na Facebooku, pisze posty, które zapadają w pamięć. W szczególności jego apel do ukraińskich uchodźców i w ogóle Ukraińców: „Jak zamierzacie budować i odbudowywać swoje państwo, kiedy wielu w Polsce rozmawia po rosyjsku, a w tym czasie młodzi polscy wolontariusze specjalnie nauczyli się i uczą się języka ukraińskiego, aby komunikować się z Ukraińcami”. Dlatego z radością poszłam na wykład i prezentację książek pana Przemysława, który będąc historykiem i adwokatem, okazał się jeszcze ciekawym pisarzem. Tego dnia opowiadał, od czego zaczynało się Państwo Ukraińskie – od Rusi Kijowskiej. I dalej o wszystkich ważnych etapach historycznych z analizą historyczną: Hajdamaczyzna, Koliwszczyzna, Chmielnicki, Ukraina w składzie Imperium Rosyjskiego i Rzeczypospolitej, Ukraińska Republika Ludowa, wielkie głody, OUN-UPA, Stepan Bandera, Roman Szuchewycz. Cytował Szewelowa o trzech głównych wrogach Ukrainy. Sztuka Ukrainy – ręczniki, hopak, pieśń, archetypy. Ukraina jako obiekt polskiej literatury, malarstwa i pieśni. Mówił na temat, czy Polska i Ukraina mają wspólną kulturę, literaturę czy muzykę. Mają. Barwne materiały audiowizualne na wielkim ekranie nad głową wykładowcy, zakochanego w Ukrainie, towarzyszyły całemu wykładowi i potwierdzały jego słowa. Podziękowałam panu Przemysławowi, który nauczył się naszego języka i nawet zdobył stopień magistra filologii ukraińskiej, za jego oryginalne poglądy, za jego ukraińskość. Tego samego wieczoru w kawiarni „Między Słowami” odbyły się „Rozmowy o Iwanie Franko”, gdzie w ramach spotkania zaprezentowano dwie książki Poznańskiego Towarzystwa imienia Iwana Franko, a mianowicie powieść „Przełajowe ścieżki” i dramat „Ukradzione szczęście”, które ukazały się w języku polskim w tłumaczeniu tegoż właśnie Przemysława Lis-Markiewicza. Teraz wystąpił już w roli tłumacza. A młoda i utalentowana dziewczyna-bard Tetiana Bojko wykonywała w języku polskim pieśni do słów Iwana Franko – lirykę miłosną i bardziej niszczycielskiego ataku ze strony Rosji. Mówiono o losie tego miasta nie tylko w czasie pełnoskalowej inwazji, a obejrzano go w retrospektywie od 2014 roku. Książkę poświęcono żołnierzom pułku „Azow”. Prowadził ten niezapomniany wieczór Przemysław Lis-Markiewicz. Dzień piąty. W sali Instytutu Europy Środkowej odbyła się prezentacja książek Olesia Uljanenki w języku polskim „Stalinka” i „Następca Szatana”. Moderator wydarzenia Przemysław Lis-Markiewicz opowiadał o ukraińskim pisarzu o trudnym losie i trudnym piórze. Dzień szósty. Rano odbywała się Gra Miejska na placu Króla Władysława. Questy po ukraińskich miejscach w Lublinie. Wieczorem odbył się Charytatywny koncert solowy czarującej artystki Oksany Muchy „Pieśni niepokornego serca”, podczas którego wykonała szereg utworów ludowych i współczesnych. Panowała atmosfera szczerej radości, wspólnego śpiewu. Pani Oksana przyleciała jak ptaszek z Ukrainy i podarowała przepełnionej sali bukiet przejmujących uczuć. Przepłakałam cały koncert. Wypowiedziała słowa, które zapadły w każdym sercu: „Jak dobrze, że jesteście bezpieczni! Jak dobrze, że tutaj jesteście! Przecież dzięki wam Ukrainy stało się dużo na całej ziemi, we wszystkich krajach Europy i świata. Od was zależy, żeby naszą Ukrainę teraz nie po prostu przytulono, a żeby ją pokochano, lepiej poznano!”. Lesia Stepowyczka z ukraińskimi dziećmi w Centrum Spotkania Kultur
Przeprowadzono aukcję charytatywną, po której artystka zostawiła na Facebooku taki wpis: „Drogi Lublinie! Dziękuję za tak ciepłe przyjęcie, za wasze otwarte serca! Wspólnie podczas Festiwal Ukraina w Centrum Lublina zrobiliśmy kolejny krok, który przybliży nas do Wielkiego Zwycięstwa Ukrainy! Na aukcji charytatywnej dla Sił Zbrojnych Ukrainy w Lublinie podczas mojego solowego koncertu „Pieśni niepokornego serca” pod młotek poszły trzy przedmioty: • Obraz Niko Strus Art&Design „Młodość” – za 4600 złotych; • Chusta od Etnogalerii Roksoliany Szymczuk / Roksolyana Shymchuk Ethno-gallery – za 1500 złotych; • Świąteczny królik mojego ręcznego wykonania – za 900 złotych. Dziękuję serdecznie wszystkim, którzy włączyli się we wsparcie naszego Wojska! I dziękuję, że całą salą tak pięknie śpiewaliście ze mną ukraińskie pieśni!!! Do nowych spotkań!”. „Kamieniarzy” przy akompaniamencie gitary. Tak delikatnego wykonania faktycznie rewolucyjnego hymnu nigdy jeszcze nie słyszałam. I wszystko to w półmroku, przy świecach, przy filiżance kawy. Dzień trzeci. W sali Instytutu Europy Środkowej odbyła się prezentacja książki Przemysława Lis-Markiewicza „Moskal”. To historyczno-polityczny erotyk, napisany na podstawie dokumentów. Wydarzenia, które rozgrywają się w utworze, obejmują okres od końca drugiej wojny światowej aż po nasze dni, ze szczególnym akcentem na wydarzenia, które miały miejsce na Ukrainie i w Polsce po rozpadzie ZSRR. Autor przeprowadził dokumentalne badanie operacji „Wisła”, przyczyn śmierci W. Czornowoła, otrucia W. Juszczenki, wydarzeń na Majdanie. Jego bohater – młody chłopak Paweł, którego od młodych lat zwerbowało FSB, przechodzi potrójne odrodzenie – uświadomienie sobie swojej istoty, zmianę światopoglądu, moralnych priorytetów. System łamie go, ale udaje mu się odpowiedzieć na pytanie, kto jest winny i kto jest zainteresowany niezgodą między narodami. Oprócz tej książki pisarz jest autorem jeszcze dwóch – „Uszwock” i „Spowiedź ducha”, wszystkie trzy napisane dobrym językiem ukraińskim, przyprawionym galicyjską gwarą. Wymieniliśmy się książkami i autografami, ja podarowałam panu Przemysławowi swoją dwujęzyczną książkę, a od niego mam „Moskala”. Dzień siódmy. Festiwal zakończył się w niedzielę. „Wisienką na torcie” stał się unikalny pokaz kultowego filmu „Prowadzący”, tej ukraińskiej dramatu historycznego, który opowiada o sowieckich represjach na Ukrainie w latach 30. XX wieku. Dramatyczna historia filmowa o amerykańskim chłopcu i niewidomym Kobzarzu, których los łączy na Ukrainie w dramatycznym okresie szybkiej industrializacji, Hołodomoru i niszczenia ukraińskiej inteligencji. Miejsce spotkania: Centrum Spotkania Kultur w Lublinie. Film był wyświetlany w języku ukraińskim z napisami w języku polskim. Oglądałam „Prowadzącego” po raz trzeci, z nie mniejszym zainteresowaniem i cały film przepłakałam. „Film jest ciężki. Ale poszerza horyzonty i zmusza po raz kolejny do zagłębienia się we własną przeszłość, spojrzenia na teraźniejszość przez pryzmat wydarzeń historycznych – Hołodomor, rozstrzeliwania inteligencji, niszczenie kultury, masowe represje i deportacje... to wszystko już z nami było... Przeżyliśmy Hołodomor, przetrwamy i teraz w okrutnej wojnie, którą prowadzi Rosja. Pamiętamy. Zwyciężymy!” – tak pisali na Facebooku widzowie i uczestnicy festiwalu. Po obejrzeniu filmu odbyła się dyskusja o obrazie, w której wziął udział reżyser Oles Sanin. Interesująco opowiadał o pracy nad filmem, odpowiadał na pytania obecnych. W dyskusji o filmie wzięli również udział historyk Myrosław Szumyło, Fundacja Muzeum Hołodomoru, Fundacja Kultury Duchowej Pogranicza, Centrum Spotkania Kultur w Lublinie, Narodowa Akademia Sztuk Ukrainy. Kiedyś pisarz i znany bloger Przemysław Lis-Markiewicz w jednym ze swoich postów lekko wyrzucił, że Polacy tak dużo uwagi poświęcają Ukraińcom, a jakoś nie słychać głosów wdzięczności od Ukraińców w stronę Polski. Dotknęło mnie to. Ukraińcy są wdzięczni, ale nie każdy wie i potrafi to zrobić! Ten wyrzut zainspirował mnie do napisania wiersza, który już dawno chodził mi po głowie. Na Dzień Niepodległości Polski na bazie Uniwersytetu Lubelskiego odbył się tak zwany Wieczór wdzięczności, na którym pogratulowałam polskiemu społeczeństwu z okazji Dnia Niepodległości Polski i wyraziłam podziękowanie od Ukraińców Lublina, odczytując swój utwór. Oda wdzięczności dla Lublina Kiedyś przeciw teutońskiej hordzie w okrutnej bitwie pod Grunwaldem polskie, litewskie i ukraińskie chorągwie zwyciężyły, bo walczyły razem zgodnie. Kwitną dzisiaj niebiesko-żółte flagi w Lublinie. Dziękuję, miasto-bracie! Za to, że ukraińskie kolory ty dołączyłeś do swojej palety radości. Za to, że stałeś się domem dla mnie i tysięcy wygnańców ukraińskich, kiedy bohaterowie nasi giną na wojnie i czara smutku napełniła się po brzegi. Ty podzieliłeś się chlebem i winem, i spokojnym niebem, i przyjaznym słowem, Ukraina i Polska, my teraz – jedno, bliskie i podobne nasze ojczyste języki. Wolnościolubny Lublinie, kochaj moją Ukrainę, zranioną i dumną! To zew Historii, to znak Epoki, trzymajmy szyk i zginą wrogie hordy! Dziękuję za miłość – od Kijowa i Dniepru, od Buczy, Lwowa, Charkowa i Donbasu! W imię Wolności, Pokoju i Dobra Ukraina i Polska, my teraz na wieki razem! W Lublinie już przygotowują się Ukraińskie wieczornice, gdzie będzie można poznać ukraińskie tradycje, pośpiewać pieśni, skosztować świątecznych ukraińskich potraw. W Lublinie rozpoczynają się wieczory andrzejkowe, mikołajkowe i świąteczne. Często spotykam się z ukraińskimi dziećmi, będę uczyć z nimi kolęd z mojej książki „Zaczarowany świat”. A tę moją opowieść chcę zakończyć wierszem: Pod polskim niebem Ukraińskie dzieciaki wysunąwszy różowe języczki natchnienie malują w polskim domu pod polskim niebem na polskim papierze polskimi farbami niebiesko-żółtą mapę Ukrainy z Donbasem i Krymem i z czerwonymi kiściami kaliny... Gdziekolwiek bym nie była, jestem na Ukrainie. Bo Ukraina zawsze jest ze mną, na odległość serca. Lublin, 5 grudnia 2022 r. ____________ * Ogród Saski, Ogrod Saski – park w Lublinie.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
Polityka „twardego bata” Na jesieni 1944 roku wojska radzieckie wyzwoliły już znaczną część Ukrainy. Jednak setki tysięcy ukraińskich powstańców, którzy w wołyńskich lasach w 1942 roku stworzyli podstawy UPA, dobrowolnie broni nie złożyli i nie zamierzali tego robić w przyszłości. Ruch powstańczy żywił się potężnym wsparciem miejscowej ludności. I właśnie tę życiodajną siłę władza próbowała za wszelką cenę złamać. Na początku zastosowała okrutną „politykę bata”. Nieoficjalnie, poza środkami masowego przekazu, władza bolszewicka zaraz po wyzwoleniu terytoriów od Niemców dokonywała masowych represji w tych miejscowościach, które podlegały najmniejszemu podejrzeniu o współpracę z OUN-UPA. Dane o skali tych represji (a są to setki tysięcy rozstrzelanych, wywiezionych do syberyjskich obozów stalinowskiego Gułagu uczestników prawdziwie ludowego oporu oraz członków ich rodzin) przez długi czas były utajnione. Obecnie opublikowano kilka fundamentalnych badań na ten temat. Jeśli chodzi o Bukowinę, jest to przede wszystkim niepowtarzalny wielotomowy projekt gorliwego badacza walki OUN-UPA z okupantami i represjami w latach 1940–1952 na Bukowinie, byłego łącznika OUN-UPA o pseudonimie „Buk-Smereka” M. Dżuriaka. Za życia ten orędownik sprawy swoich towarzyszy broni i własnego ojca (enkawudziści zabili go na oczach syna) zdążył wydać pierwsze cztery z zaplanowanych dziesięciu tomów martyrologium „OUN i UPA na Bukowinie. Wspomnienia, świadectwa i materiały o walce wyzwoleńczej”. Niestety, przedwczesna śmierć przeszkodziła mu w realizacji tego projektu całego życia. Osobliwość tych wydań polega na tym, że po raz pierwszy publikowana jest zakazana wcześniej, cenna dla historii dokumentacja w dwóch obszernych rozdziałach. W pierwszych podawane są zapisane przez autora-redaktora wspomnienia i świadectwa o uczestnikach walki wyzwoleńczej w przekroju każdej wsi danego rejonu, sporządzone rejestry wszystkich uczestników i świadków oraz inne dane statystyczne. W drugich rozdziałach zamieszczono dokumenty i materiały na ten temat, odnalezione w różnych archiwach, w tym raporty o działalności OUN i UPA, które zostały przejęte przez NKWD-MSW oraz NKGB-MGB-KGB w okresie 1945-1951 lat. Także dokumenty dotyczące każdego rejonu, wybrane z wielotomowego wydania „Kroniki Ukraińskiej Powstańczej Armii”, która jest realizowana od wielu lat siłami zachodniej ukraińskiej diaspory. Dodatkowo do takiej struktury w osobnym rozdziale w trzecim tomie przedstawiono fotodokumenty uzyskane z Branżowego Państwowego Archiwum SBU.
Polityka „łaskawego piernika” Pomimo szczególnego okrucieństwa tych represji (wywożono na Syberię całymi wsiami, przeważającej większości członków rodzin lub sympatyków powstańców orzekano dożywotnie lub dwudziestopięcioletnie wyroki więzienia), skala i siła oporu nie malała. W tych okolicznościach władza zmuszona była uciec się także do już wypróbowanej „polityki piernika”. Tym tłumaczy się pojawienie 27 listopada 1944 r. „Odezwy do ludności zachodnich obwodów Ukrainy”. I przeznaczona ona była, jak zaznaczono w podtytule, „drogim braciom Ukraińcom i wszystkim obywatelom, którzy żyją na ziemiach zachodnich obwodów naszej ojczystej Ukrainy”. Odezwa została podpisana przez trzy pierwsze oficjalne osoby radzieckiej Ukrainy: przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy M. Hreczuchę, przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych M. Chruszczowa oraz sekretarza KC KP(b)U D. Korotczenkę. Była to wymuszona reakcja oficjalnego Kijowa, podyktowana ciągłym przypominaniem przez Moskwę o jak najszybszym zakończeniu ruchu nacjonalistycznego na Ukrainie. Z tej okazji KC WKP(b) wydał 27 września 1944 roku specjalną uchwałę, której sam tytuł wskazuje na druzgocący charakter oceny walki Kijowa z tym zjawiskiem: „O niedociągnięciach w pracy politycznej wśród ludności zachodnich obwodów Ukrainy”. O zakrojonych na szeroką skalę działaniach władz kijowskich w związku z wydaniem tej uchwały nieco później. A teraz warto zwrócić uwagę na samą „Odezwę”, jako pierwszy krok tych działań, które od 1944 roku były aktywnie opracowywane w Kijowie zarówno na chwilę obecną, jak i na przyszłość. O tym, jak ważny dla władzy był ten dokument, świadczą odnalezione w archiwum dane o jego powielaniu w różnych formach i masowym rozpowszechnianiu w jednym, konkretnym obwodzie – czerniowieckim. Zatem mamy aż pięć sposobów publikacji: - w gazecie obwodowej „Radziecka Bukowina” (nakład gazety 10 000 egz.) oraz 3 000 egz. – w dubbingu mołdawskojęzycznym 3 grudnia 1944 r.; - jednocześnie w trzech gazetach rejonowych – chocimskiej, storożynieckiej i sokiriańskiej – w nakładzie 2 400 egz.; później przedrukowały ją inne gazety rejonowe, które otwierano w obwodzie; - osobną broszurą w wydawnictwie obwodowym w nakładzie 5 000 egz.; - ulotką-plakatem (format 60-70 cm) – 3 000 egz.; - ulotką-motylkiem – 11 000 egz. W ten sposób łączny nakład tego dokumentu w pięciu jego różnych formach wynosił 34 500 egzemplarzy.
Akcenty treściowe dokumentu rządowego z Kijowa Co jest takiego szczególnego w tej Odezwie? Dlaczego władza nadawała jej tak arcyważne znaczenie, dążąc do rozpowszechnienia jej różnymi środkami? O strukturalnych i treściowych dominantach dokumentów o objętości trzech pełnych łamów największego formatu (A-2) mogą powiedzieć same podtytuły rozdziałów: Wstęp (o zwycięstwie Armii Czerwonej i roli towarzysza Stalina, partii bolszewików oraz rewolucji 1917 r.). Jak żyli chłopi przed Wielką Październikową Rewolucją Socjalistyczną 1917 r. Dlaczego tak ciężko żyło się chłopu za władzy obszarniczo-burżuazyjnej? Sytuacja inteligencji przed zwycięstwem Października. Rewolucja Październikowa spełniła odwieczne marzenie ludzkości o wolności. Dlaczego ukraińsko-niemieccy nacjonaliści chcą tego rozłamu. Warto zwrócić uwagę na tonację tekstu, poziom jego argumentacji. Jest tu wiele często powtarzanych w licznych artykułach propagandowych fraz o „świetle Października, które promieniuje z Moskwy”, „nienaruszalnej braterskiej przyjaźni narodów radzieckich-braci”, „niezwyciężonej armii czerwonej”, „najsprawiedliwszym na świecie społeczeństwie komunistycznym”, „podłych zdrajcach Ukrainy – ukraińsko-niemieckich nacjonalistach”. Oto poszczególne wymowne fragmenty.
Obietnice dostatniego życia i niepodległej Ukrainy: Armia Czerwona wyzwoliła was. Macie teraz wszystko po to, aby iść naprzód – ku szczęściu, ku kulturze, ku wielkiej i pięknej przyszłości. Ukraińsko-niemieccy nacjonaliści dużo gadają wam o tak zwanej „niepodległej Ukrainie”. Jakaż to może być niepodległa Ukraina, kiedy już teraz Ukraina jest wolna, radziecka, gdzie Ukraińcy są gospodarzami swojej sytuacji.
Obietnice dla powstańców: Porzućcie swoją antyludową sprawę i oddajcie się w ręce władzy radzieckiej. Rząd ogłasza amnestię także dla przywódców nacjonalistycznych band, jeśli szczerze pokutują przed narodem. W imieniu rządu USRR gwarantujemy wszystkim tym, którzy porzucą nacjonalistyczne bandy i powrócą do pokojowej pracy – całkowite przebaczenie ich ciężkiego błędu, ich dawnych zbrodni wobec Ojczyzny.
Prośby-groźby do krewnych powstańców: Zwracamy się do ojców, matek, żon, do wszystkich bliskich osób uczestników nacjonalistycznych band: pomóżcie im wyjść z lasów i porzucić ich bandyckie sprawy… Bo inaczej czeka ich haniebna śmierć, a was – wieczna hańba, jako współuczestników antyludowej sprawy.
Fałsz o kołchozach: Wrogowie ludu – OUN-owcy, UPA, UHWR, banderowcy i inni mówią, że zagonią was do kołchozów. Nie wierzcie im! Nigdy władza radziecka nie dopuszczała i nie dopuści, aby kogokolwiek siłą zaganiano do kołchozów. Chłopstwo poszło do kołchozów dobrowolnie, przekonawszy się o wyższości gospodarki kołchozowej. Jak ją rozpowszechniano (oprócz prenumeratorów i nabywców gazet obwodowych i rejonowych?) Cały nakład broszur rozdawano różnym warstwom ludności przez komitety rejonowe i miejskie partii, także na obwodowej naradzie chłopów, która w grudniu odbywała się w Czerniowcach. Plakat-ulotkę przeważnie rozklejano w miastach i wsiach w miejscach publicznych. Ulotki-motylki: przez komitety rejonowe partii rozdano 3000 sztuk, przez organy. 7000 egzemplarzy ulotek zrzucono ze specjalnych samolotów na lasy przylegające do wsi, w których przypuszczalnie przebywali żołnierze OUN-UPA. Akcja „prania mózgów”. Po publikacji Odezwy w gazecie „Radiańska Bukowyna” rozpoczęła się niesłychana dotąd pod względem skali i liczby objętej ludności kampania „prania mózgów” setkom tysięcy Bukowińczyków. Oficjalnie nazywano to ogólnoobwodową dyskusją nad ważnym dokumentem ideologicznym. Jak to przebiegało? Chodzi o wieloetapową akcję propagandową, której celem było objęcie jak największej liczby ludzi i wpłynięcie na ich postrzeganie zjawiska antyradzieckiego oporu. Akcja ta składała się z kilku etapów. Przyjrzyjmy się im. Pierwszy etap: zebrania ogólne obywateli. Obwodowe kierownictwo partyjne wydało wskazówki Czerniowieckiemu komitetowi miejskiemu i wszystkim komitetom rejonowym partii, aby pilnie przeprowadziły narady aktywu partyjno-komsomolsko-radzieckiego i związkowego. Na nich miano stworzyć grupy prelegentów i kierowników zespołów agitacyjnych oraz rozdzielić między nimi każdą miejscowość. Takich narad w ciągu tygodnia po wyjściu Odezwy odbyło się 18, wzięło w nich udział do pół tysiąca pracowników nomenklaturowych. Ich siłami we wsiach zorganizowano 436 zebrań, na których obecnych było 90 072 osób. Na każdym zebraniu skrupulatnie prowadzono protokoły. Na zebraniach wystąpiło około 900 osób. Informacja o przebiegu dyskusji nad odezwą Ukraińskiego Rządu Radzieckiego i KC KP(b)U do ludności zachodnich obwodów Ukrainy. Naświetleniu przebiegu zebrań poświęcono w tej notatce kilka stron. Ogólna ocena ich jest taka: „W swoich wystąpieniach chłopi wyrażali nienawiść, nazywając banderowskie bandy bandą morderców, grabieżców, wzywając wszystkich chłopów do przeprowadzenia zdecydowanej walki z ukraińsko-niemieckimi nacjonalistami – sługusami Hitlera”. Dalej w notatce podano zapisy protokolarne wystąpień. Występujących zazwyczaj przygotowywali przysłani wcześniej z rejonów etatowi ideolodzy, którzy odpowiadali za przeprowadzenie takich zebrań w tej czy innej wsi. Ktoś mówił od siebie, będąc przekonanym, że mówi prawdę. Ktoś – z wcześniej przygotowanej kartki za podpowiedzią tego samego instruktora. Tutaj warto przytoczyć dwa wymowne fragmenty: Chłop ze wsi Klevadino (współczesny Kliwodyn) Sawczuk, 72 lata, ojciec trzech synów-frontowców: „Musimy wszyscy pomóc władzy radzieckiej przeciwko tym łotrom-ludożercom, żeby ich wszystkich zetrzeć w proch. Oj! Nie wpadnij pod rękę moją – zmiażdżę, jak żabę, ciebie, bandyto, mniejsza o to, że mam 72 lata, ale ja nienawidzę, gardzę tobą, najmito hitlerowski!”. Chłop ze wsi Opriszany w rejonie głębockim Dymko Popowil: „Dość ich agitować, bo władza radziecka już wystarczająco im wyjaśniła, a jeśli i po tej odezwie nie powrócą, ich trzeba niszczyć, jak popleczników Hitlera, a także trzeba pomyśleć o ich rodzinach, które ich wspierają”. W ostatnim cytacie, włożonym w usta półpiśmiennego chłopa, wyraźnie odczytuje się tekst z przysłanej przez centrum metodyki o tym, jak należy postępować nie tylko wobec bezpośrednich uczestników OUN-UPA, ale także członków ich rodzin. Drugi: seminaria z przygotowania zespołów agitacyjnych. Takich seminariów przeprowadzono 209, na nich „przygotowano” 5206 agitatorów. Ich zadanie – zorganizować wspólne czytanie i dyskusję nad Odezwą w każdym z przypisanych, zgodnie z listą rady wiejskiej, zakątków wsi (z tymi, którzy z różnych powodów nie mogli przyjść, agitatorzy mieli przeprowadzić indywidualne rozmowy). W notatce zaznaczono, że w ten sposób pracą agitacyjno-masową objęto jeszcze 58 765 osób. Trzeci: zebrania kobiet we wszystkich rejonach. Stały autor naszego czasopisma i członek kolegium redakcyjnego profesor Mykoła Tymoszyk obecnie pracuje nad kolejną swoją nowością książkową, która będzie nosiła tytuł „Zmoskowienie Bukowiny”. Zdobyte tego lata i przeanalizowane przez niego, faktycznie nieznane ogółowi, dokumenty Państwowego Archiwum Obwodu Czerniowieckiego dają możliwość dokonania swoistego anatomicznego przekroju systematycznie wypróbowywanych przez moskiewskich propagandystów w latach 1920–30 na okupowanej przez bolszewików Ukrainie form i metod imperialnej propagandy w celu zombifikacji świadomości i zastraszania szerokich warstw zachodnioukraińskiej ludności za pomocą lokalnej prasy. Z uwagi na 80-lecie od czasu powstania UPA i nowożytną wojnę rosyjsko-ukraińską temat ten nabiera szczególnej aktualności i ostrości.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Łącznie przeprowadzono 33 zebrania. Według danych z zaświadczenia archiwalnego, uczestniczyło w nich prawie 3500 kobiet. Czwarty: zebrania młodzieży (26 zgromadzeń z udziałem 1880 osób). Piąty: zebrania inteligencji (21 zgromadzeń z udziałem 1734 osób). Szósty: narada obwodowa chłopów w Czerniowcach. Trwała dwa dni. Wcześniej przygotowane wystąpienia chłopów z poszczególnych wsi, gdzie stawiano opór członkom OUN lub dokonywano zemsty na władzy radzieckiej, po zakończeniu narady były okresowo drukowane na łamach „Radzieckiej Bukowiny” (w każdym numerze drukowano po jednym-dwa materiały z jednego rejonu). O wszystkim tym, o czym mówiono w tonie właściwym dla władz, szczegółowo informowano na łamach prasy obwodowej. Gazety rejonowe obficie przedrukowywały to, co dotyczyło tematyki lokalnej. Akcję wzmacniała seria publikacji „Radzieckiej Bukowiny” na temat ogólnonarodowej odbudowy Donbasu. Na polecenie komitetu obwodowego partii redakcja zorganizowała kilka tęczowo-optymistycznych wystąpień Bukowińczyków, którzy pojechali tam pracować na podstawie skierowań komsomolskich lub partyjnych. Oczywiście taka zmasowana akcja ideologiczna przyniosła pewien efekt. Wkrótce na łamach prasy lokalnej zaczęły pojawiać się doniesienia o dobrowolnie powracających z lasu. Listy pokutne Skutek również zmasowanej akcji: przez cały czas powróciło z lasów i zostało zatrzymanych przez grupy samoobrony 7432 osoby. Z nich tylko od 10 do 20 grudnia – 777. Z tych powracających część wyraziła zgodę na wystąpienie w prasie obwodowej i rejonowej. W zaświadczeniu dla Moskwy o jednym z nich – Mychajle Piwtoraku z Suchowerchiw w rejonie kicmańskim, który powrócił z lasu 17 grudnia, mówi się tak: „Był jednym ze znanych bandytów, wystąpił przed chłopami z prośbą o ułaskawienie go. Mówi: „Usłyszawszy o apelu, wróciłem. Będę pracować. Wzywam wszystkich pozostałych do powrotu z lasu. Zwracam się do kobiet, aby nie wpuszczały do swoich domów i nie karmiły tych, którzy nie wracają. Teraz zrozumiałem, że rzeczywiście byliśmy rabusiami i mordercami i robiliśmy wszystko, by pomóc Hitlerowi””. Nie ma tu jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, na ile prawdziwy jest ten cytat z odnalezionego w archiwum partyjnym dokumentu. Można przypuszczać, że ten Mychajło Piwtorak mógł coś takiego napisać, a mogli mu też podpowiedzieć, podyktować, zmusić do podpisania w czasie tortur. Historia pojawiania się takich zeznań pod przesłuchaniami enkawudzistów jest już znana. Mało znana nieprzygotowanemu czytelnikowi jest geneza nieskończonych zaświadczeń komitetów obwodowych partii, które zmuszone były wysyłać do Moskwy w wykonaniu licznych decyzji komunistyczno-bolszewickiego centrum – plenum, biur, zamkniętych narad. Do takich zaświadczeń trafiały właśnie podobne do powyższego cytaty. W archiwach pozostawały natomiast te liczne doniesienia przedstawicieli lokalnych komitetów partyjnych, które były niekorzystne do nagłośnienia – ani na szczytach, ani poprzez prasę dla ludu. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na taki szczegół. W czasie gdy w prasie z brawurą informowano o licznych przykładach skruchy „chłopaków z lasu”, inne grupy powstańców zdecydowanie rozprawiały się z przedstawicielami władzy radzieckiej we wsiach Zamostie w rejonie waszkowieckim, Stara Żadowa w rejonie storozynieckim, Mychalcza w rejonie czerniowieckim. Jeśli chodzi o publikacje w prasie lokalnej tak zwanych listów pokutnych byłych banderowców, to jest to dawna praktyka radzieckich służb specjalnych. Przy ich bezpośrednim udziale organizowano zabójstwa przywódców ruchu narodowowyzwoleńczego, dokonywano rozłamu organizacji, odbywało się także werbowanie w swoje szeregi poszczególnych członków Prowodu, zbliżonych do Stepana Bandery, którzy go zdradzili. Takim okazał się były członek prowodu OUN-UPA, były szef służby wywiadowczej zagranicznego przedstawicielstwa Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR) Myron Matwijenko. Władza od dawna chciała stworzyć dla celów propagandowych obraz „przewychowanego banderowca”. Zdrajca Matwijenko, który dobrowolnie poszedł na współpracę z radzieckim NKWD, dobrze się do tego nadawał. Znana jest jego oszczercza broszura „Czarne sprawy ZCz OUN”, która wyszła w Kijowie w 1962 roku. Od tego czasu władza aktywnie angażowała tego działacza do różnorodnych akcji propagandowych, skierowanych na zdemaskowanie ruchu nacjonalistycznego. Na początku współpracy z reżimem radzieckim niemal wszystkie gazety w obwodach zachodnioukraińskich przedrukowały apel Myrona Matwijenki do obywateli USRR pod nagłówkiem „List byłego członka prowodu OUN”. Czerniowiecka gazeta obwodowa „Radziecka Bukowina” zamieściła go na dwóch łamach w numerze z 6 stycznia 1961 roku. Na polecenie komitetu obwodowego partii ten tekst propagandowy przedrukowały później wszystkie gazety rejonowe obwodu. Powiedzmy, waszkowiecki „Czerwony Promień” zamieścił go również na dwóch łamach w numerze z 10 stycznia tego samego roku. Oczywiście, że władzy był korzystny sojusznik z obozu byłych nieprzejednanych przeciwników politycznych, który otwarcie agituje za nią taką płomienną publicystyką radzieckiego wzoru: „Przy pierwszych krokach na ojczystej ziemi zobaczyłem całą bezsensowność złośliwego kłamstwa o upadku ukraińskiej gospodarki, o głodzie i nędzy robotników i kołchoźników. Jestem żywym świadkiem tych kolosalnych osiągnięć, które zaistniały w Związku Radzieckim i w USRR. Wszystko to jest wynikiem wszystkich kolosalnych działań, które przeprowadził Rząd Radziecki i które otrzymały ogólne poparcie i wdzięczność narodu ukraińskiego, a w szczególności ludności obwodów zachodnich”. Zbiory „pochlebnych opinii” pracujących w gazetach Jak należało się spodziewać, w kolejnych numerach gazety pojawiły się zbiory „pochlebnych opinii” pracujących na apel rządu USRR. Chyba najbardziej wymowny przykład – pełna druga strona głównej gazety regionu pod nagłówkiem-czapką „Ukraińsko-niemieccy nacjonaliści – nasi zaciekli wrogowie”. Same nagłówki wskazują na główne akcenty treściowe zbioru: artykuł pod podpisem sekretarza rejonowego komitetu partii w Storożyńcu O. Rewy „Oni przeciwko narodowi”. Inny nagłówek wielkimi literami „Nie wierzcie niemieckim najmitom” „przykrywa” od razu kilka materiałów: szczegółowy raport z ogólnego zebrania mieszkańców wsi Zamostie w rejonie waszkowieckim, na którym omawiano Apel rządu radzieckiego do narodu w sprawie tak zwanych powracających z lasów, wystąpienie Kateryny Kuszniriuk i rezolu- Archiwalne dokumenty
Archiwalne dokumenty z zebrań z głośnym potępieniem działań nacjonalistów. Według danych gazety, w klubie tego dnia władze zebrały do 200 chłopów. Trzy dni później, w numerze z 12 grudnia, w gazecie pojawia się jeszcze jeden wybór materiałów na ten temat. Dominuje w nim rubryka „Agitatorze, opowiedz o tym swoim słuchaczom”. Pod nią zamieszczono zapisaną przez korespondenta gazety J. Jagicza pokutną opowieść mieszkańca wsi Michalcze, Mychajła Raczynskiego, „Powróciłem do uczciwej pracy”. Dla wzmocnienia tematu dodano przepełniony zwyczajowym politycznym piętnem i ogólnymi oskarżeniami pod adresem OUN-UPA artykuł przewodniczącego rejonowego komitetu wykonawczego w Sadohórze, S. Wołobujewa, „Droga banderowców – droga morderstw i grabieży”. Według tej samej zasady prezentowano podobne bloki publikacji z innych wsi i miasteczek obwodu, gdzie zgodnie z rozdzielnikiem z góry miały odbywać się takie same ogólne potępienia-zebrania. Wzmocnić walkę z ruchem nacjonalistycznym władze lokalne zobowiązywały dyrektywy z Moskwy. Jedną z nich jest wspomniane wyżej postanowienie KC WKP(b) z 27 września 1944 r. „O niedociągnięciach w pracy politycznej wśród ludności zachodnich obwodów Ukrainy”. Dokument ten wymagał od władz terenowych kolejnego wzmocnienia pracy agitacyjnej na wsiach. Znów opracowywano środki komitetu obwodowego, znów wysyłano na wsie całe grupy „ideologicznych bojowników” spośród dobrze opłacanych lokalnych aktywistów partyjno-komsomolskich. I znów ludzi zbierano na zebrania. W raporcie do Moskwy z wykonania wymogów tego postanowienia czytamy: „Od czasu wydania postanowienia KC WKP(b) z 27.09.1944 roku agitatorzy przeprowadzili ponad 25 000 rozmów, obejmując 800 tysięcy osób, odczytano 2654 referaty i wykłady, obejmując 300 000 osób”. Wśród listy pięciu głównych wykładów na pierwszym miejscu widniał: „Ukraińsko-niemieccy nacjonaliści – zaciekli wrogowie ludu”. Ciekawa tendencja. W kolejnych notatkach, pismach i przeglądach, które przygotowywali instruktorzy komitetu obwodowego partii dla referatów dla sekretarzy, coraz częściej powtarzają się słowa „niewystarczająco”, „mało”, „nieefektywnie”, „nieprzekonująco”, „niemrawo” w miejscach, gdzie podawana jest ocena zrobionego w tym kierunku. Oto i w kolejnym raporcie sekretarza komitetu obwodowego partii J. Łuczyckiego z 21 września 1944 roku czytamy: „W walce przeciwko ukraińsko-niemieckim nacjonalistom zupełnie mało wykorzystuje się patriotyczne listy zmobilizowanych, i przez to nie są odpierane kłamliwe prowokacyjne pogłoski ukraińskich nacjonalistów o życiu i pracy w Donbasie, na Uralu i in. Rejonowe komitety KP(b)U i prasa drukowana w niedostatecznym stopniu demaskują zbrodnie banderowców i samych banderowców, związanych ze wsiami, gdzie jeszcze do tej pory znajdują sobie schronienie. Bardzo powoli organizowane są grupy samoobrony i liczebnie są one małe. Niewystarczająco angażuje się ludność w aktywną walkę przeciwko banderowcom”. Pomimo starań kierowników lokalnych mediów, by sumiennie wykonywać wytyczne, pomimo zalewu publikacji o charakterze ideologicznym, w ostatecznym rozrachunku dla władzy wciąż było to mało. To „mało” i „niewystarczająco” powtarza się i w innym archiwalnym dokumencie już z epoki powojennej. Chodzi o notatkę komitetu obwodowego partii „Prasa obwodu i kierowanie nią” z 1946 roku. Osobny rozdział ma tutaj nazwę, która zbiega się z tematem tego podrozdziału – „Walka z ukraińsko-niemieckimi nacjonalistami”. Nakreśliwszy na początku ogólne zarysy problemu i faktycznie przyznając, że w obwodzie wciąż działają pozostałości „ukraińsko-niemieckich nacjonalistów”, autor notatki poświęcił tylko jedno zdanie osiągnięciom zespołu redakcyjnego: gazeta, jakoby, w swoich materiałach demaskuje zdradziecką rolę nacjonalistów, prowadzi walkę przeciwko wrogiej ideologii; zostały wydrukowane na ten temat artykuły akademika Bohomolca i innych autorów, przedrukowywano felietony Ostapa Wyszni, organizowano wystąpienia ludzi pracy przeciwko banderowcom. A dalej – niszczycielska krytyka w ocenie zrobionego w tym temacie, nieoczekiwany zwrot w ocenie tego całkowicie niebezpiecznego w tamtym czasie dla każdego autora tematu, którego naświetlanie skrupulatnie kontrolowała władza. Jeśli zaś innymi słowami o tym złożonym zjawisku, to poniżej podana cytata – konstatacja całkowitej bezsilności istniejących środków ideologicznych, by zakazać czy choćby zneutralizować fenomen popularności ruchu banderowskiego w tych stronach. Całkowicie oczywiste, że oliwy do ognia dolała i kolejna grupa propagandowa z Moskwy, która przyjechała do Czerniowiec sprawdzać, czym żyje powojenna Bukowina i jak wykonuje wytyczne centrum. Dalej – językiem dokumentu: „Grupa propagandowa KC WKP(b), która długi czas przebywała w obwodzie, w swoim przeglądzie gazety zrobiła uwagę redakcji, że ile by razy nie powtarzano słowa „banderowcy”, ale od tego oni nie znikną. Co więcej, to – popularyzacja ich bandyckich czynów. Grupa propagandowa KC wskazała, że walkę z nacjonalistami trzeba prowadzić w gazecie nie tylko drogą publikacji materiałów propagandowych. Potrzeba konkretną argumentacją odpowiadać na argumenty nacjonalistów, nie przytaczając ich dowodów” (wyróżnienia moje – M. T.). Specjalnie wyróżniam to ostatnie zdanie z dokumentu, jako przekonujący przykład absurdalności, zarozumiałości, ambicjonalności i oderwania od życia tych bezimiennych członków „grup propagandowych”, których bez końca wysyłała Moskwa z jedynym celem: zmusić tolerancyjnych i mądrych Bukowińczyków, którzy dotąd za wszystkich władz nie gubili i nie tracili swojego narodowego „ja”, zmusić żyć według zasad chronicznie dzikiej Moskowii. Pomimo podjętych środków, opór powstańców nie ustawał. Przyznawała to i sama władza, od czasu do czasu konstatując rezultaty takiego oporu. Szereg takich przykładów przytacza się w rozdziale „Propaganda partyjna” z analitycznej notatki komitetu obwodowego partii „Praca masowo-polityczna i kulturalno-oświatowa”. Podaję krótki wyciąg z tego archiwalnego dokumentu: „Aktywizowali swoją pracę ukraińsko-niemieccy nacjonaliści. Działają oni w rejonach wyżnickim, waszkowieckim, storozynieckim, sadohórskim i innych. Są przypadki morderstw przez tych bandytów naszych aktywistów, pracowników organów partyjnych i radzieckich, bojowników i dowódców Armii Czerwonej. W Putyle zginął sekretarz rejonowego komitetu partii tow. Diomin. We wsi Wyżenka tego samego rejonu, a także we wsiach Wyławcze, Stanowce Górne waszkowieckiego rejonu zostali zabici przewodniczący rad wiejskich, we wsi Bahna – sekretarz rady wiejskiej Perebejko, który pracował w organach radzieckich jeszcze w 1940 roku. Latem nacjonaliści rozprawili się z przewodniczącym rady wiejskiej wsi Słoboda-Baniłów Illą Stasiukiem i nauczycielem Kuroczką. Nie są odosobnione przypadki rozbrajania przez ounowców bojowników Armii Czerwonej, którzy przeprowadzają dla państwa skup produktów rolnych”. *** Zaciekły opór zmoskowieniu mentalności Bukowińczyków środkami kremlowskiej propagandy nie ustawał w tym kraju aż do początku lat 60., kiedy w rejonie wyżnickim uzbrojeni po zęby enkawudziści wykryli ostatnią tamtejszą kryjówkę UPA.
Tłumaczenie maszynowe
Lubow Hołota: Jest Pani znana na Ukrainie jako badaczka i jako pisarka. Czy nie jest trudno łączyć te dwa rodzaje pracy?
Ołha Słoniowska: Te różne przejawy mojej naukowej i literackiej twórczości można porównać, powiedzmy, do umiejętności człowieka, który prowadzi samochód i potrafi go naprawić. Nie każdy, kto prowadzi, sam remontuje swoje auto. Tak samo jak nie każdy mechanik samochodowy ma własny samochód, którym jeździ. Jako literaturoznawczyni doskonale znam się na utworach artystycznych: łatwo zauważam ich wady, słabości, a z drugiej strony – zalety autora, jego znaleziska. Jako pisarka piszę jednak w porywie natchnienia, nie zwracając zbytniej uwagi na wszystkie typowe standardy i wymogi, po prostu zawsze pozwalam sobie pracować intuicyjnie, bo inaczej utwór artystyczny miałby wygląd zielnika, a nie, mówiąc obrazowo, żywego, kwitnącego krzewu, na przykład kaliny.
Ł. H. Pani wielka proza „Tetraedr” została nominowana do Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki w 2023 roku. Dlaczego określa Pani ją jako powieść-eksperyment?
O. S. Dlatego, że nie składa się ona po prostu z czterech powieści, nie mając żadnej cechy tetralogii (te utwory można czytać w dowolnej kolejności bez jakiejkolwiek straty dla nich samych i dla „Tetraedru” jako całości), i dlatego, że „Tetraedr” jest metagatunkiem, w którym autor jest jednocześnie pełnoprawnym bohaterem literackim (bohaterką), czyli nie tylko podmiotem, ale i przedmiotem. Każda powieść to swoisty obraz-maska: we wszystkich narracja prowadzona jest w pierwszej osobie, ale w dwóch powieściach w imieniu literackich bohaterów-mężczyzn, a w dwóch pozostałych w imieniu literackich bohaterek-kobiet. Przy tym każdy centralny bohater/bohaterka poszczególnej (spośród wszystkich czterech) powieści to osobowość niezwykła, mimo całej swojej typowości.
Ł. H. Czy naprawdę „Tetraedr” jest utworem autobiograficznym?
O. S. Nie, uważam, że pojęcie utworu autobiograficznego istnieje w literaturze dość umownie. W tekstach artystycznych mistyfikacja zawsze przeważa nad faktami rzeczywistymi. Zresztą sam twórca widzi siebie i wydarzenia własnego życia pod pewnym kątem widzenia. To znaczy, że bliscy mu ludzie mogą oceniać te same lub nawet identyczne wydarzenia, kolizje, czyny zupełnie inaczej, nierzadko wprost przeciwnie. Ale w tych, jak by to powiedzieć, „bliskich rodakach autora” będzie tylko prawda rzeczywista, a u pisarza – prawda artystyczna, która zawsze jest znacznie potężniejsza od rzeczywistej. Oznacza to, że twórca mówi nie tyle o tym, jak było, choć i o tym oczywiście też, ile o tym, jak mogło być.
Ł. H. Czy to znaczy, że pisarz zawsze choć trochę zmyśla?
O. S. Tak, zmyśla, posługuje się artystyczną fikcją, ale w żadnym wypadku nie kłamie. Jeśli czytelnicy dogłębnie mu wierzą, to jak może on bezczelnie oszukiwać wszystkich bez nieuniknienie fatalnych dla siebie konsekwencji? Lud mówi: kłamca raz zjada kałacz, to znaczy, że kłamcy wierzy się tak długo, dopóki nie zostanie złapany na kłamstwie. A książki artystyczne bywa, że czytają nie tylko poszczególni ludzie po dwa-trzy razy, ale całe pokolenia się nimi zaczytują, to znaczy utwór artystyczny jest sprawdzany pod kątem uczciwości autora setki, a czasem i tysiące razy.
Ł. H. Czym więc różni się umownie autobiograficzna powieść artystyczna od metagatunku?
O. S. Wieloma ważnymi cechami. Ale najważniejsza jest ta, że metagatunek jest charakterystyczny wyłącznie dla najwyższego stadium modernizmu – megamodernizmu. Szczegółowo o tym pisze mój obszerny artykuł w „Bukwoidzie” (Słoniowska O. „Quo vadis i co dalej: Modernizm? Postmodernizm? Megamodernizm?”). Ci spośród naukowców, których to zainteresuje zawodowo, mogą przeczytać go w całości. Czytelnikom ogółu przydadzą się zaś choćby dwie-trzy ostatnie strony tej publikacji, gdzie mowa o współczesnej literaturze ukraińskiej i jej właściwych cechach oraz osiągnięciach.
Ł. H. Nie jest tajemnicą, że dziś leksem „metagatunek” jest na ustach wszystkich.
O. S. Jeszcze jak! Mówią o nim nawet ci, którzy w literaturoznawstwie nie znają się ani na be, ani na me, ani na kukuryku, ale dla własnego wizerunku uparcie stwarzają efekt „zaciemniamy dla jasności”. Szczególnie teraz w tym kierunku starają się rosyjscy literaturoznawcy: nazywają już metagatunkiem nawet powieść wierszem Aleksandra Puszkina „Eugeniusz Oniegin”. Cóż na to można odpowiedzieć? Iwaniczuk w powieści „Orda” z żółcią zironizował, że Rosjanie zawsze i we wszystkim są pierwsi na świecie, ale tak naprawdę są pierwsi tylko w produkcji piasku. Zresztą jaki mógłby a priori być metagatunek w czasach A. Puszkina, skoro megamodernizm wtedy jeszcze nawet embrionalnie się nie zaczął w najbardziej rozwiniętych literaturach Europy?
Ł. H. Co konkretnie stało się dla Pani impulsem do powieści-eksperymentu „Tetraedr”?
O. S. Przed napisaniem i wydaniem drukiem tego utworu miałam już kilka zbiorów poetyckich, kilka powieści psychologicznych, kilka monografii, kilkadziesiąt podręczników we współautorstwie i jako jedyna autorka dla klas 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 na poziomie standardowym i profilowym oraz kilkanaście pomocy dla nauczycieli z literatury ukraińskiej z pieczęciami Ministerstwa Edukacji i Nauki: to jest bardzo poważna kontrola. Dyletantów do spraw wydawania podręczników szkolnych praktycznie się nie dopuszcza. Moje utwory artystyczne są też nagradzane ważnymi nagrodami literackimi. Zatem nowicjuszką w literaturze nie poczu
…rozwijała się, tak jak w metodyce nauczania literatury ukraińskiej. L. H. Mówi się o Pani, że jest Pani wręcz czołowym metodykiem wśród współczesnych ukraińskich naukowców. Czy to nie inspiruje, by – że tak powiem – wszystkie siły intelektualne skierować w jedno koryto? O. S. Nie. Jestem człowiekiem o wielu kierunkach zainteresowań i lubię zmieniać rodzaje pracy. Po prostu nie jest mi ciekawie długo „tłuc się” w jednym korycie. L. H. Ale oto Pani już nie pisze poezji. A ja osobiście redagowałam Pani zbiorek „Gerdany” w wydawnictwie „Radziecki Pisarz” w 1990 r. i znam Pani poziom jako poetki. O. S. Dlaczego nie piszę? W najbliższym czasie ukaże się zbiór „W kamuflażu i kamizelce kuloodpornej”, napisany przeze mnie praktycznie na jednym oddechu podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, począwszy od 24 lutego 2022 r. aż do jesieni tego roku. Jednak rozmawiałyśmy o „Tetraedrze”. Jeśli będziemy „przeskakiwać” z jednej książki na drugą, ostatecznie zaplączemy czytelników wywiadu. L. H. Zatem kilka słów o impulsie do napisania „Tetraedru”. O. S. Każdy, zwłaszcza duży, utwór artystyczny prozatorski czy dramatyczny, musi mieć swoją przyczynę pierwotną i impuls wyjściowy. Pomysł „Tetraedru” powstał u mnie spontanicznie. Jechałam do domu pociągiem podmiejskim. Żeby skrócić czas, czytałam czasopismowy wariant dramatu Jarosława Stelmacha „Niebieski samochód”. Ten dość zniszczony stary magazyn kupiłam za bezcen na dworcowym skwerze, gdzie pewien dziadek wyprzedawał swoją prywatną bibliotekę. Dramat Stelmacha czytałam wtedy, w pociągu, już chyba po raz trzeci, ale znów doznawałam niezwykłej estetycznej przyjemności. Naprzeciwko, na drewnianej ławce, siedziało małe dziecko-wunderkind. Dziewczynka miała nie więcej niż pięć lat. To składała piramidkę Rubika, to znów dowolnie mieszała kolorowe trójkąty na ścianach i prawie natychmiast składała piramidkę jeszcze raz. Nie można było przyłapać małej na oszustwie: przekonali się o tym dwaj dorośli panowie. Obok dziewczynki siedział chyba jej ojciec, bardzo zmęczony i zupełnie obojętny na zajęcie własnego dziecka. Obok mnie na ławce rozsiedli się dwaj młodzi mężczyźni, ironicznie porozumiewawczo mrugając i śmiejąc się z zajęcia dziewczynki. Nagle mała kręcnęła raz czy dwa razy już złożoną piramidkę i podała swoją intelektualną zabawkę mężczyźnie naprzeciwko: „Proszę, złóż, jeśli jesteś taki mądry! Bo ja też potrafię się śmiać”. Obaj pasażerowie (wspólnie, z licznymi radami dla siebie nawzajem) obracali piramidkę na wszystkie strony dobre pół godziny, a potem oświadczyli, że na tak głupie dziecinne zabawy szkoda w ogóle czasu, i oddali zabawkę małej. Ona uważnie, jakby zastanawiając się, co robić, spojrzała na mnie i nagle powiedziała: „A tobie piramidki nie dam, bo ty złożysz”, – i schowała zabawkę do różowego plecaka. Ja zaś nigdy nie składałam ani kostki Rubika, ani piramidki Rubika, więc bardzo się zdziwiłam reakcją małej i nawet postanowiłam kupić sobie tę zabawkę. Ale stało się tak, że z różnych powodów nie kupiłam: to piramidki nie było w sprzedaży, to nie miałam czasu szukać tej rzeczy po sklepach. L. H. A jednak piramidka Rubika odegrała swoją rolę. O. S. Odegrała, bo z jakiegoś powodu na długo „zagnieździła się” w pamięci. Pewnej nocy, kiedy główkowałam nad recenzją cudzej pracy doktorskiej, przyszło mi do głowy, że metagatunek może, umownie mówiąc, mieć kształt piramidki Rubika, to znaczy składać się z czterech równorzędnych powieści. Swój „Tetraedr” napisałam w ciągu dwóch lat. Nieustannie, jakby ktoś mnie pędził, bijąc pięściami w ramiona. W końcowej powieści tego wielkiego dzieła – „Meduza-Gorgona” – należycie uchylono tajemnicę mojego stanu psychologicznego i nawet granicę wyczerpania od takiej pracy bez jednego dnia odpoczynku. Wszystkie cztery powieści w wydawnictwie „Ukraiński Priorytet” (Kijów) najpierw ukazywały się oddzielnie, i dopiero potem zebrałam je w piramidkę Rubika, która ma cztery prawidłowe (identyczne) ściany-trójkąty, i każdy taki „trójkąt” to osobna, autonomiczna powieść, lecz wystarczy przesunąć/zmieszać kolory w takiej piramidce Rubika, by bohaterowie/postaci jednej powieści okazali się bezpośrednio powiązani z wydarzeniami i losami bohaterów w innych. L. H. Ale najbardziej wymownie wypadła powieść „Meduza-Gorgona”. Tak? O. S. Oczywiście. Właśnie tutaj ujawniono metafizykę twórczości, a właściwie pracy pisarskiej, bezpośredni związek autora ze swoimi bohaterami literackimi.
Jeśli ktoś sądzi, że pisarz, mówiąc obrazowo, „kieruje” postaciami podczas pisania utworu, to głęboko się myli. Tak „kierować” mogą co najwyżej początkujący lub grafomani. W rzeczywistości bohaterowie literaccy kierują utalentowanym twórcą, sprzeczają się, bronią własnego stanowiska, domagają się realizacji, którą a priori mieli w zarodku jako istoty metafizyczne. Nic dziwnego, że Daniił Andrejew w księdze „Róża świata” pisał, iż postacie literackie są duszami tych, którzy z określonych przyczyn nie zdołali się narodzić (on to ujawnia na przykładzie Andrieja Bołkońskiego z powieści „Wojna i pokój” L. Tołstoja). Aby w przyszłości jednak pojawić się na świecie jako ludzie, muszą najpierw wcielić się w obrazy artystyczne bohaterów literackich.
L. H. Ale przecież nie wszyscy wasi bohaterowie są pozytywni i, że tak powiem, warci swego drugiego narodzenia!
O. S. Idealnych pod względem charakterów i czynów bohaterów literackich w zasadzie nie może istnieć, bo byłby to, mówiąc obrazowo, wypolerowany martwy drewniany patyk, a nie żywa gałąź z liśćmi i kwiatem czy owocami. Negatywne, odrażające psychotypy w tekście artystycznym odgrywają tę samą rolę, co łajdacy w prawdziwym życiu – Bóg zsyła ich, by doświadczać stałości i uczciwości innych.
L. H. W waszej powieści pojawia się też mistyka, surrealizm…
O. S. Surrealizm zdarza się także w prawdziwym życiu. Dlatego zawsze istnieje tak wiele ludowych legend i strasznych opowieści na ten temat. Pisarz zaś ma dostęp do noosfery – „niebiańskiego archiwum”, którym jest otulona planeta. W tym archiwum, według Wołodymyra Wernadskiego, zawarta jest informacja o wszystkich i o wszystkim. Zatem gościom z kosmosu o intelekcie wystarczy pobrać próbki noosfery, by określić poziom świadomego życia na planecie. Zaglądanie pisarzy w przyszłość, ich wieszcze „odgadywanie” tego, o czym naprawdę nie mogli wiedzieć i nie powinni mieć pojęcia, wiążą się z ich metafizycznym dostępem do noosfery. Na przykład w powieści „Tronka” Oles Honczar przewidział położenie poligonu wojskowego. Radzieccy generałowie podnieśli lament, napisali do Breżniewa, ale on zabronił ruszać autora „Chorążych”, i zamiast tego trzeba było przenieść potężny poligon wojskowy w inne miejsce. Ostatecznie tym razem Olesiowi Honczarowi się poszczęściło, obyło się bez tygodnia nerwów, a z „Soborem” – nie. Ostatecznie mamy znów mistykę. Oles Honczar, który po śmierci matki wychowywał się u dziadka i babci, otrzymał nie nazwisko ojca, lecz ich nazwisko. Pewnej nocy babcia wyprowadziła małego wnuka z chaty i pokazała, jak daleko na stepie płonie podpalony przez komsomolców starożytny kozacki kościół, zbudowany bez jednego gwoździa. Paradoks polega na tym, że w tej chwili z drugiej strony stepu ten pożar obserwował inny chłopiec-półsierota – Paweł Zahrebelnyj. Później obaj zostali znanymi pisarzami i stworzyli znaczące dzieła, w centrum których znalazły się świątynie: Oles Honczar – powieść „Sobór”, Paweł Zahrebel-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ny – “Dziwo”. Powieść “Sobór” ukazała się wcześniej, ale P. Zahrebelny jej nie czytał, ponieważ w twórczym uniesieniu kończył “Dziwo”. Jednak kiedy Olesia Honczara zaczęto prześladować, z wydawnictwa wezwano P. Zahrebelnego i poradzono mu pilnie zmienić nazwisko, bo okazało się, że i u Honczara, i u Zahrebelnego ojciec i syn, ludzie XX wieku, nosili nazwisko Łoboda. P. Zahrebelny musiał zmienić Łobodę na Otawę, czyli nazwisko nadal pozostawało “trawiaste”, ale inne. Wszak otawa to druga trawa, która wyrasta po pierwszej, już skoszonej. Jeśli chodzi o Olesia Honczara, to kreując swojego komunistę-karierowicza Wołodźkę Łobodę, który własnego ojca – hutnika Izota Łobodę – oddał do “domu starców”, Ołeś Terentijowycz starał się skomponować taki psychotyp, aby żaden wysokiej rangi komuniasta nie rozpoznał w nim siebie. Ale znów trafił kulą w płot! Realny komunista-oportunista Ołeksij Watczenko (1914–1984), deputowany Rady Najwyższej USRR 4-5 i 7-10 kadencji oraz deputowany Rady Najwyższej ZSRR 6-11 kadencji, również wysłał własnego ojca do domu spokojnej starości, przez co znajomi za plecami nazywali go “ojcoprzedawcą”, a w powieści Olesia Honczara właśnie taki przydomek w odniesieniu do Wołodźki Łobody funkcjonuje na pełną skalę! Doniesiono – i Watczenko przestraszył się nie na żarty: taki kazus jak ojciec w “domu starców” mógł kosztować go zarówno legitymację partyjną, jak i wysokie stanowisko. Od tego momentu zaczęły się prześladowania Olesia Honczara! A na dodatek papież rzymski przysłał pisarzowi złoty zegarek w prezencie za jego “Sobór”, a Ukraińcy za granicą postanowili nominować powieść do Nobla. Wszystko tak nagle i strasznie się zakręciło, że Ołeś Honczar już na poważnie przygotowywał się do więzienia lub wywózki na Sybir, a jego żona po całym Kijowie szukała ciepłej męskiej bielizny. L. H. Jak Pani ocenia swoje szanse na Nagrodę im. Szewczenki? O. S. Myślę, że jak w dowcipie: 50 na 50. Właściwie albo otrzymam, albo nie, ponieważ jest kilka ważnych, chwiejnych momentów. To znaczy nagrody nie przyznają, jeśli: a) ktoś z członków komisji rozpozna siebie w bohaterach/bohaterkach mojej powieści, tak jak rozpoznał siebie O. Watczenko w postaci Wołodźki Łobody; b) jeśli wspaniałe i wszechstronne postacie Żydówek Lindy i Pesi komuś nagle staną ością w gardle; c) jeśli wtrąci się Jego Wysokość Przypadek i okażą się bardziej godni pretendenci/pretendentki; d) jeśli zadziała “czynnik ludzki”, przede wszystkim ze strony jednego “mena”-eksperta, który “mokrym ścierem” bezpodstawnie zaatakował mój podręcznik i, co naturalne, otrzymał w odpowiedzi taką odprawę, że mam nadzieję, iż w przyszłości nie będzie się więcej wtrącał w to, o czym nie ma najmniejszego pojęcia. A ogólnie nie chodzi mi specjalnie o nagrodę. Trwa przewlekła i krwawa wojna rosyjsko-ukraińska, a ekwiwalent pieniężny Narodowej Nagrody imienia Tarasa Hryhorowycza Szewczenki, moim zdaniem, powinien w całości iść na wydatki wojenne. Jednak nawet bez nagrody już odniosłam błyskotliwe zwycięstwo: stworzyłam pierwszy prawdziwy w ukraińskiej literaturze metagatunek i tym samym wniosłam znaczący wkład w narodowe piękne piśmiennictwo. Tylko nie żartujcie: “A korona?”. Korona jest tam, gdzie jej przeznaczono być. Nie spadnie z mojej główki: ja ją dawno przybiłam złotymi gwoździkami! L. H. Serdecznie dziękuję. Bardzo ciekawie było porozmawiać. masowych imprez, występy w lokalnym radiu i telewizji, wykłady na tematy kulturologiczne w galerii obrazów i placówkach oświatowych, spotkania z twórczą młodzieżą i weteranami-amatorami twórczości literackiej z klubów “Lira” i “Źródła duszy”. Głęboka wiedza, talent pedagogiczny Hałyny Ołeksandriwny przejawiły się w sukcesach kamieńczan, którzy stali się znani nie tylko na Ukrainie, ale i za granicą. Sprawę koleżanki-ziomkini, mentorki kontynuuje, dla przykładu, wykładowczyni uniwersytetu w Toronto Switłana Matwijenko. Niedawno podarowała kamieńczanom swoją książkę “Cyberwojna i rewolucja”. Książka została opublikowana w Kanadzie w języku angielskim. Na ukraiński przełożył ją znany pisarz Andrij Bondar, tak jak Switłana, również urodzony w Kamieńcu. W ostatnim czasie Hałyna Osetrowa skoncentrowała się na pracy nad wyjaśnianiem ukraińskiej historii, w szczególności historii Podola. Działalność oświatową umiejętnie łączy ze sprawą wycieczkową, pracą przewodnika. Wycieczki po dawnym Kamieńcu, które prowadzi pani Hałyna dla turystów (a ci przyjeżdżają tutaj nie tylko z krajów Europy), często naturalnie przelewają się w ekskursy do głębin ukraińskiej historii. I tutaj Hałyna Ołeksandriwna stosuje swoją metodykę. Wykorzystywane są środki wideo, materiały z internetu. Przyprowadziwszy, na przykład, grupę turystów do Starej Twierdzy, odkrywszy najważniejsze epizody treści kamiennej księgi Starego Miasta, Hałyna Ołeksandriwna, stosując środki poglądowe, obowiązkowo opowiada o najnowszych odkryciach historyków, archeologów, w szczególności o tym, jak niedawno odnaleziono tutaj list tureckiego sułtana Mehmeda IV do Bohdana Chmielnickiego. Chodzi o perypetie z tłumaczeniem listu ze starotureckiego, o pracę w tym kierunku turkologa O. Seredy, o rezonansowy, niedawno stworzony film Akima Halimowa “Skarby narodu”, o nowo odkrytych stronach heroicznej walki narodu ukraińskiego o wolność i godność narodową. W ciepłej porze roku można zobaczyć taki obraz: to w jednym, to w drugim zakątku Starego Miasta grupa ludzi, z wszystkiego widać, że turystów, uważnie, niektórzy wręcz zahipnotyzowani, słucha opowieści niewysokiej wzrostem, czarnowłosej kobiety o przyjemnym, artystycznie postawionym głosie. Opowiadaczka na chwilę milknie i już po chwili otrzymuje garść pytań, bo przecież wokół tyle ciekawego – Kamieniec to rzeczywiście dziwowisko. Wkrótce znów płynie cicha, płynna opowieść… – Kocham te kamienie, – wyznawał znany poeta, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, były kamieniecki student Pawło Hirnyk. – Kocham te kamienie, – jakby w ślad za poetą mówi Hałyna Ołeksandriwna i dodaje: – w nich skamieniało życie.
Tłumaczenie maszynowe
Jeszcze Mychajło Drahomanow mówił, że do pracy oświatowej trzeba mieć talent, żywy wewnętrzny pociąg. Członek Proświty powinien czerpać radość z ludzi, z którymi się komunikuje, satysfakcję z napełniania ludzkich dusz szlachetnymi uczuciami. Walerij SZCZEHELSKYJ, kandydat nauk filologicznych, starszy wykładowca Kamieniecko-Podolskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Ohijenki. W kamieniecko-podolskiej społeczności jest wielu utalentowanych, doświadczonych i aktywnych członków Proświty. Kamieniec to miasto z wielowiekową historią i rzeczywiście europejskie miasto uniwersyteckie. A w ostatnim czasie przeniosły się tutaj także uczelnie wyższe i średnie placówki oświatowe ze wschodniej Ukrainy. Jest więc komu i z kim pracować. Najczęściej praca oświatowa ma charakter naukowy, kulturoznawczy, historyczno-krajoznawczy i patriotyczny. Na rzecz jej aktywizacji podejmuje wysiłki władza miejska na czele z merem miasta, przedstawicielem partii „Swoboda” Mychajłem Positkiem. Aktywistów jednoczy kierownik miejskiej „Proświty” Wiaczesław Polatynczuk. Nasza ziemia jest bogata we wszystko, zwłaszcza w historię. Właśnie dlatego znana w Europie kamieniecka szkoła naukowa historyków, wśród których są akademicy, profesorowie i po prostu wspaniali znawcy starożytności oraz współczesności. Nasza opowieść jest o historyczce, krajoznawczyni, historyczce sztuki, członkini Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, członkini Proświty Halynie Osetrowej. Jest kamieńczanką i już częścią historii Kamieńca, chociaż wpatrywać się w świat zaczęła w innych stronach. W 1969 roku Halyna ukończyła wydział historyczny Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Pedagogicznego. Pracowała jako pracownik naukowy Kamieniecko-Podolskiego Muzeum Historycznego, nauczycielka historii. Od 1978 do 2014 roku – jako starszy pracownik naukowy działu naukowego Państwowego Historyczno-Architektonicznego Rezerwatu Kamieniec (obecnie NHAR Kamieniec). Badała zabytki historyczne i architektoniczne Starego Miasta – budowle kultowe i obronne, budynki mieszkalne. Zrealizowała mnóstwo indywidualnych ekspedycji naukowych w przeszłość regionu, prowadziła badania terenowe, „przekopała” tysiące różnego rodzaju źródeł pisanych, w szczególności archiwalnych. Interesowało ją wszystko – pierwsze na europejskim terenie osady ludzkie, które mają ponad 10 tysięcy lat, odkryte koło Łuki Wróblowieckiej, unikalne warsztaty garncarskie sprzed 5 tysięcy lat, odkryte w 1971 roku przez archeolożkę T. H. Mowszę w pobliżu Żwańca, artefakty z czasów najazdu perskiego na środkowe Naddniestrze, informacje o panowaniu tureckim na Kamieniecczyźnie i inne. Jednym z kierunków badań Halyny Osetrowej było studiowanie zabudowy mieszkalnej Starego Miasta z XVI–XIX wieku. Na podstawie materiałów archiwalnych odkryła nowe, nieznane wcześniej informacje o posiadłości podolskiego podkomorzego K. Lipińskiego (ul. Ormiańska, 4), renesansowej kamienicy na Polskim Rynku, 8, komendanturze twierdzy (ul. Ormiańska, 2-a), domu J. Rollego (ul. Tatarska, 4) i wielu innych. Jak wiadomo, zabudowa Starego Miasta doznała zniszczeń podczas II wojny światowej. W okresie powojennym w ziemi zachowały się pozostałości fundamentów i piwnic zniszczonych domów. Powstało pytanie o ich odnowienie. Halyna Osetrowa z zapałem studiowała materiały archiwalne, szukała informacji o właścicielach domów, rysunków archiwalnych, aby na ich podstawie można było przygotować projekty odbudowy. W szczególności,
odkryto rysunki, zbadano historię posiadłości, domu Stadnickich (później Tadeusza Grabianki, założyciela loży masońskiej w Awinionie) przy ul. Dominikańskiej naprzeciwko kościoła św. Mikołaja. Po długich pracach przygotowawczych w 2012 roku na działce, gdzie zachowały się jedynie starodawne piwnice, pojawił się nowy dwupiętrowy budynek, obecnie kompleks restauracyjny. Przestała być pustkowiem także działka na Polskim Rynku, na lewo od hotelu „Hetman”. Dwupiętrowy budynek nr 6 z potężną piwnicą został teraz odnowiony, mieszczą się tu dyrekcja Podolskiego Narodowego Parku Przyrodniczego „Towtry” oraz muzeum przyrodnicze. Historia budynków mieszkalnych często wiąże się z nazwiskami znanych ludzi, którzy kiedyś w nich mieszkali. Halina Osetrowa opublikowała wiele artykułów na ten temat pod rubryką „Historia kamienieckiego domu”. Czytelnicy zostali zapoznani z działaczami polskiej kultury XIX wieku, którzy mieszkali właśnie na Starym Mieście. To polski pisarz Adam Pług, zesłany do Kamieńca za udział w polskich manifestacjach patriotycznych (ul. Ruska 100), Aleksander Prusiewicz, polski historyk, autor szkicu historycznego „Kamieniec Podolski”, wydanego w języku polskim w 1915 roku (ul. Szpitalna 7), Leon Rakowski – przedsiębiorca, fotograf, działacz społeczny (ul. Zarwańska, obecnie sklep „Ratusz”) oraz inne znane osobistości. W zbiorach naukowych Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego wydrukowano artykuły naukowe i tezy: „Cerkiew św. Jerzego w Kamieńcu Podolskim w świetle źródeł historycznych” (2004), „Losy świątyni w zmiennym świecie (historia kościoła Trynitarzy)” (2010), „Historia studni miejskiej na Polskim Rynku w świetle ostatnich badań” (2010), „Miejsce dworów i dworków szlacheckich w zabudowie mieszkaniowej Kamieńca” (2010), „Szymon Starowolski o obrońcach Podola” (2011, Międzybóż), „Odnowienie cerkwi greckokatolickiej w Kamieńcu Podolskim” (1999), „Adolf Januszkiewicz – przyjaciel Adama Mickiewicza” (1999, Żytomierz), „Historyczne warunki rozpowszechnienia języka łacińskiego na Środkowym Naddniestrze” (2007), „Pałace Kamieńca w świetle materiałów historycznych” (2004), „Ewolucja renesansowej kamienicy na Polskim Rynku 8” (2005) i in. Jeszcze jednym kierunkiem badań H. Osetrowej jest studiowanie heraldyki w zabytkach architektury Kamieńca. Rezultatem była niewielka książka „Herby w architekturze Kamieńca” (2011), która zapoznała czytelników z herbami przedstawionymi na basztach i murach miejskich fortyfikacji obronnych, fasadach kościołów itp. Badaczka nie pominęła także tak ciekawego i ważnego tematu jak łacińskie napisy w zabytkach miasta. Jak wiadomo, w Europie język łaciński przez wieki był językiem kultury i nauki. Obecność dużej liczby napisów w tym języku świadczy, że Kamieńcowi były właściwe cechy kultury europejskiej. W 2003 roku w wydawnictwie „Medobory” wyszła książka H. Osetrowej „Łacińskie napisy w zabytkach architektury Kamieńca”. Halina Ołeksandriwna zajmowała się także tłumaczeniami. Przetłumaczyła z języka polskiego z elementami łaciny „Opis Kamieńca 1700 roku” oraz „Opis Kamieńca 1789 roku” dla książki Mykoły Petrowa „Historyczna topografia Kamieńca Podolskiego końca XVII–XVIII w.”. Przetłumaczyła książkę Karola Iwanickiego „Katedra w Kamieńcu”, która pozostała w rękopisie. W celu popularyzacji twórczości wybitnego historyka sztuki, podolanina Kosti Szyroćkiego, z języka rosyjskiego na ukraiński dokonano przekładu książki „Podolskie kolędy i szczedriwki (ich historyczny rozwój i treść)” (Filia wydawnictwa „Bukowyna”, Chocim, 1991). H. Osetrowa jako współautorka brała udział we wspólnych projektach pisania przewodników turystycznych po Kamieńcu. W 2003 roku w wydawnictwie „Centr Jewropy” (Lwów) ukazała się książka „Kamieniec Podolski. Przewodnik turystyczny”, wyróżniona w tamtym czasie jako jeden z najlepszych przewodników na Ukrainie. W 2005 roku przewodnik wyszedł w polskim tłumaczeniu. W 2008 roku wydano książkę „Romantyczne Podole”, stworzoną przez grupę autorów. Wśród innych zamieszczono tu historie o miłości Szymona Konarskiego i Emilii Michalskiej, Tymosza Chmielnickiego i Rozandy Lupuł, Michaiła Bułhakowa i Tatiany Łappa itp. W 2010 roku ujrzał światło dzienne przewodnik „Obwód chmielnicki” (Kijów, „Bohdana”), w pisaniu którego również wzięła udział H. Osetrowa. We współautorstwie z koleżanką, badaczką, byłą kierowniczką działu naukowego rezerwatu Hanną Kiwilszą, napisano przewodnik „Spacer kanionem Smotrycza” z podtytułem „Sam na sam z Kamieńcem”, wydany przez „Aksiomę” w 2018 roku. W tym samym roku ukazał się kolejny przewodnik tych samych autorek – „Spacer po mieście i okolicach” – z takim samym podtytułem. W 2019 roku wydano go także w językach polskim i angielskim. W tej książce, oprócz opowieści o Kamieńcu, zamieszczono ciekawe informacje z historii dawnych osad naszego regionu – Bakoty i Kitajgrodu. Znaczące miejsce w badaniach H. Osetrowej zajmuje temat żydowski. Naświetlała go w artykułach publikowanych w prasie lokalnej, czasopiśmie „Sztetl”. W szczególności o przedstawicielach społeczności żydowskiej w Imperium Rosyjskim, znanych bankierach baronach Ginzburgach („Sztetl”, 2008, nr 5). Znaleziono ciekawe materiały archiwalne i opublikowano artykuł „Dom kultury żydowskiej (Klub Żydowski) w Kamieńcu Podolskim” („Sztetl”, 2003, nr 3). Na podstawie zbadanych materiałów we współpracy z H. Kiwilszą stworzono muzeum-ekspozycję poświęconą życiu Żydów na Kamieniecczyźnie, otwartą 7 grudnia 2016 roku w pomieszczeniu „Chesed” przy ul. Bohaterów Niebiańskiej Sotni. Przez dziesięciolecia H. Osetrowa prowadzi aktywną działalność społeczną i oświatową. Jest to organizacja różnych kulturalno-
Tłumaczenie maszynowe
Podobnie jak wiele innych ukraińskich organizacji, już rano 24 lutego dniepropetrowska „Proświta” otworzyła swoje drzwi jako centrum wolontariackie.
Przez ten czas zbieraliśmy i wysyłaliśmy ładunki humanitarne do miejscowości przyfrontowych i odbitych spod okupacji, pomagaliśmy przymusowym przesiedleńcom żywnością, odzieżą i ciepłymi rzeczami, wysyłaliśmy liczne paczki naszym odważnym wojskowym, współpracowaliśmy z wieloma ukraińskimi i międzynarodowymi organizacjami wolontariackimi oraz innymi organizacjami, które pomagają Ukraińcom w tym trudnym czasie. Obecnie Sicheslawska „Proświta” nie tylko prowadzi działalność wolontariacką, ale też jest inicjatorką szeregu projektów kulturalnych, oświatowych i edukacyjnych. W sierpniu wznowiły działalność „Kursy języka ukraińskiego w Sicheslawskiej „Proświcie”", które mimo wszystko działają do dziś. Pierwsze spotkania grup po długiej przerwie miały bardziej organizacyjny charakter, podczas których wszyscy się poznali, ustalili dalsze tematy spotkań oraz specyfikę prowadzenia zajęć. W ten sposób zatrzymaliśmy się na formacie klubu konwersacyjnego. Każdy i każda – a są to zarówno przesiedleńcy, jak i miejscowi mieszkańcy – ma możliwość przećwiczyć swoje umiejętności komunikacji, pokonać barierę językową, znaleźć ludzi o podobnych poglądach i ciekawie spędzić czas w przyjaznym ukraińskim środowisku. Oprócz tego odbyło się wiele spotkań tematycznych: z pisarzami Sicheslawszczyzny; działał klub filmowy z ciekawymi opowieściami o historii ukraińskiego kina; pisano dyktando; uczono się na pamięć i czytano poezję; odwiedzono muzeum „Literackie Naddnieprze”, a w naszych planach jest jeszcze wiele ciekawych rzeczy. 8 grudnia, kiedy mija 154 lata od urodzin „Proświty”, odbywa się dla nas znaczące, już 25. spotkanie „Kursów języka ukraińskiego w Sicheslawskiej „Proświcie”. Tradycyjnie wszystkie nasze zajęcia są bezpłatne dla uczestników, dlatego zapraszamy wszystkich zainteresowanych do dołączenia do naszego kręgu. Zaraz po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę proświatanie zapoczątkowali projekt literacki „Książkowe wieczornice”. Jego celem jest omawianie książek – zarówno ukraińskich autorów, jak i zagranicznych. Pierwszym omówionym utworem była sztuka „Bojarynia” wybitnej Łesi Ukrainki, która bardzo trafnie i celnie oddaje polaryzację w światopoglądzie, mentalności, uderzające różnice w kulturze, postrzeganiu świata między Ukraińcami a Moskalami. Takie ciekawe dyskusje o aktualnych książkach odbywamy co miesiąc. Odbyła się gorąca dyskusja
Kursy języka ukraińskiego na podstawie książki Mykoły Kulisza „Mina Mazajło”, w której przedmiotem dyskusji była tak zwana „łagodna ukrainizacja” i „małorosyjstwo” obywateli Ukrainy. Czy ta sztuka jest dziś aktualna? Czy są w niej pozytywni bohaterowie? Dokąd i jak mamy iść? Na wszystkie te liczne pytania szukano argumentów i odpowiedzi. Rezonansem okazała się dyskusja o postaci hetmana Iwana Mazepy w esejach europejskiej literatury, a mianowicie w utworach Woltera, Byrona, Hugo. Wspomniano także Puszkina i jego Mazepę w poemacie „Połtawa”. Doszono do jednoznacznego wniosku, że puszkinowski Mazepa może być dobry dla mieszkań-
Kręcimy filmy dokumentalne o Workucie czy Magadanie, ale w żaden sposób nie dla cywilizowanych Ukraińców. Mazepa zachwycił swoją postacią wybitnych artystów Europy XVIII–XIX w., którzy jedynie podkreślili wyjątkowość osobowości wielkiego syna i twórcy państwowości Ukrainy. Kilka tygodni temu omówiliśmy opowieść Iwana Nечuja-Lewyckiego „Rodzina Kajdasza”. Wydawałoby się, że nie ma o czym dyskutować – wszystko wiadomo, wszystko jasne, a jednak właśnie ta książka wywołała najbardziej żywą dyskusję, która trwała około dwóch i pół godziny: czy „Rodzina Kajdasza” jest potrzebna we współczesnej szkole? Czy kajdaszyzm żyje dziś i jakie kroki pozwalają pokonać to haniebne zjawisko? Wspomnieliśmy także o serialu „Złapać Kajdasza” (młodszy Kajdasz – Ławrin – wyrywa się z „objęć” „kajdaszyzmu” i rusza do ATO, by zwyciężać!), oraz o innych utworach Nечuja-Lewyckiego, które warto byłoby czytać w szkole, na przykład „Chmury”. Działalność wydawnicza zawsze była priorytetem w działalności „Proświty”. Wydawanie ukraińskich książek było w każdym czasie istnienia „Proświty” jej szczególnym „smaczkiem” – wydawano nie dziesiątki, lecz setki książek, które tworzyły ukraiński świat, ukraińską przestrzeń, narodowy światopogląd. Cieszymy się więc, że pierwsza na Ukrainie pod względem liczby materiałów prezentacja twórczości Jurija Daraganа odbędzie się za sprawą organizacji i udziału członków naszej Sicheslawskiej „Proświty”. Co więcej, prezentacje zbioru Jurija Daraganа planowane są w różnych miastach Ukrainy, więc czekajcie na ogłoszenia. Jednym z nowych projektów Sicheslawskiej „Proświty” jest „Vinyl Club”. Inicjując ten kierunek pracy, staramy się popularyzować swoistą ukraińską kulturę muzyczną, która nie jest szeroko znana. Historycznie Ukraińcy zawsze, nawet w najtrudniejszych czasach, znajdowali pociechę w pieśni. Muzyka dla kultury ukraińskiej ma głębokie znaczenie, w dosłownym sensie przenika każdego, dodając sił i wiary. Na spotkaniach „Vinyl Clubu” wracamy do okresu historycznego lat 70.–80. ubiegłego wieku, kiedy ukraińscy wykonawcy, dopóki nie wpadali pod wpływ maszyny biurokratycznej, tworzyli szczerą muzykę, którą można nazwać prawdziwą twórczością. Jednak nawet w warunkach zakazu wszystkiego, co ukraińskie, i „niepożądanego” (a zakazana stawała się nawet mu-
Książkowe wieczornice – zika wielu zagranicznych muzyków, którzy dziś są szeroko znani, ale mimo to niektórym wykonawcom udawało się zachować swoistość i tożsamość. Dziś mamy wielkie szczęście trzymać te płyty w rękach i słuchać muzyki tamtych czasów. Dotąd przeprowadzono tylko jedno spotkanie „Winyl klubu”, jednak opinie gości wydarzenia motywują nas do kontynuowania rozwoju tego kierunku pracy. Od kilku miesięcy wraz z zespołem Sicheslawskiej „Proświty” opanowujemy nowy dla nas kierunek – film dokumentalny. Jest to dokumentowanie działalności prawdziwych bohaterów – ludzi wokół nas, którzy tworzą historię tu i teraz. Wkrótce planujemy opublikować nasze pierwsze opracowania – wywiady z wybitnymi osobistościami naszego kraju. O wszystkich zapowiedziach informujemy na naszym kanale w Telegramie – „Sicheslawska Proświta”.
Specjalnie dla pisma „Słowo Proświty” przygotował zespół Sicheslawskiej „Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
3 grudnia w Memorialnym Domu-Muzeum Mykoły Łysenki Kijowskie Zrzeszenie Towarzystwa «Proświta» pod przewodnictwem Kyryła Stecenki odprawiło nabożeństwo muzyczno-filozoficzne z prezentacją hymnu «Serce Boga» z okazji 300-lecia Hryhorija Skoworody. Szczególne wrażenie wywarły «Muzyczne medytacje» Kyryła Stecenki, liryka piosenkowa Franza Pirnacza, śpiewana poezja Ihora Jakubowskiego oraz niezrównany Taras Kompaniczenko.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...stanowisko redaktorów językowych, jak to się przyjęło w gazetach i czasopismach i jak jeszcze do niedawna było na państwowych kanałach radiowych i telewizyjnych? Czy może chęć zarobienia czegoś do kieszeni przeważa nad zdrowym rozsądkiem i poczuciem własnej godności u większości topmenedżerów tych stacji? A może sami topmenedżerowie stoją na takim samym poziomie wykształcenia? Wtedy wychodzi na to, że doświadczenie poprzednich pokoleń ukraińskich artystów, którzy tworzyli prawdziwe arcydzieła piosenki, zostało dziś ostatecznie odrzucone, a wraz z nim cała spuścizna kulturowa wielu pokoleń?! Więc jaki kraj my bronimy? Co zamierzamy budować w przyszłości? Kraj barbarzyńców, którzy nie potrafią złożyć do kupy dziesięciu słów w języku ukraińskim? To zupełnie nie to, o czym marzyli nasi utalentowani przodkowie, którzy dziś przewracają się w grobach… Setka redaktorów literackich może dziś uratować ukraiński język i kulturę piosenki, która degraduje się na oczach! Jestem gotów zaproponować swoje usługi każdej stacji, każdemu, kto jest zainteresowany tworzeniem naprawdę wysokiej jakości treści. Ale sądzę, że raczej nikomu tego w dzisiejszej Ukrainie nie potrzeba... P. S. Proszę traktować ten wpis jako otwarty list do Ministra kultury i polityki informacyjnej Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowej Operetce Ukrainy odbyła się premiera spektaklu muzyczno-plastycznego „The Ball/Bal” włoskiego reżysera Matteo Spiazziego z udziałem włoskiej baletmistrzyni Katii Tubini. Ta premiera miała odbyć się jeszcze pod koniec lutego, ale wtedy na przeszkodzie stanęła wojna. Eduard OWCHARENKO Głównym tematem spektaklu jest Włochy i czas, który obejmuje okres do lat 80. XX wieku, czyli do czasu, kiedy pojawiły się nowe produkty cywilizacji – telefony komórkowe, tablety itp. W centrum inscenizacji znajduje się sala baletowa oraz obserwacja tego, jak zachodzi komunikacja-interakcja między ludźmi. W spektaklu nie ma tekstu, nie ma rozmów – wszystko transmitowane jest poprzez wzajemne relacje między postaciami, a dialog prowadzony jest poprzez plastykę. Główny akcent położony jest właśnie na nią oraz na psychologiczno-emocjonalny stan każdej postaci: z indywidualnymi problemami, kompleksami, wadami, jak w życiu. – Pragnę przekazać widzowi ideę, że czas zmienia wiele rzeczy w naszym życiu, ale nie ludzkie uczucia. W spektaklu nie ma głównych ról w tradycyjnym rozumieniu. Proces tworzenia spektaklu jest w pełni improwizowany i zawsze przypomina poezję – jest natchniony i nieprzewidywalny. Tym bardziej, że akcja odbywa się przy akompaniamencie fantastycznej włoskiej muzyki, zarówno klasycznej, jak i współczesnej – zaznaczył reżyser spektaklu, włoski reżyser Matteo Spiazzi. Głównym akcentem w spektaklu jest gra aktorska. Sama zaś idea odpowiada filmowi znanego włoskiego reżysera filmowego Ettore Scoli „Bal”, gdzie cała historia zbudowana jest na plastyce. W przeddzień pierwszego pokazu spektaklu odbyło się spotkanie przedstawicieli mediów z jego twórcami oraz kierownictwem teatru. – 24 lutego, dokładnie dziewięć miesięcy temu, miała odbyć się generalna próba spektaklu, to też był czwartek – zaznaczył dyrektor generalny-artystyczny Narodowej Operetki Ukrainy Bohdan Strutyński. – Oczywiście, dzisiejsza radość nie miałaby miejsca, gdyby nie wojownicy światła, którzy nas bronią, którzy podarowali ten wieczór. To jednocześnie szczęśliwy i dramatyczny dzień. Przecież dziś rano (24 listopada) pożegnaliśmy naszego artystę baletu Wadyma Chlupiancia, który miał zaledwie dwadzieścia sześć lat. Oddał swoje życie za naszą przyszłość, za wielką, silną, odważną, inteligentną Ukrainę. Wadym miał brać udział w tej inscenizacji, ale już nie usłyszy oklasków widzów. Nasi obrońcy walczą o wartości kulturowe, a my tutaj trzymamy front kulturowy. Matteo Spiazzi jest znany naszemu widzowi z inscenizacji w innych kijowskich teatrach. A tym razem to zupełnie inny styl. Myślę, że wyszło ciekawie. Cieszymy się, że wystarczyło nam zasobów i energii, aby zakończyć tę pracę. Przez te miesiące wiele rzeczy się zapomniało, trzeba było sobie przypominać. A sam reżyser-inscenizator przebywa obecnie we Włoszech. Jestem wdzięczny swoim kolegom oraz Ambasadzie Włoch na Ukrainie i Włoskiemu Instytutowi Kultury. Z radością czekamy na widzów w Narodowej Operetce Ukrainy. Nasze spektakle to wkład w przyszłość Ukrainy, która, jestem przekonany, będzie wielka. – Na Ukrainie trwa wojna, bronimy swojej suwerenności i ukraińskiej identyfikacji, niezależności w tym świecie. Oczywiście, o tym okresie będą pisane sztuki, kręcone filmy i to już się dzieje. Spektakl „The Ball/Bal” – to historia XX wieku Włoch, skierowana na to, by poczuć i zrozumieć ten odcinek czasu. A nasza historia pisze się teraz – to nowy etap, który zostanie odzwierciedlony w kinie, teatrze, literaturze, we wszystkim. I jesteśmy pewni, że po wojnie będziemy mieli szczęśliwe życie, ponieważ zwyciężymy! – przekonany jest scenograf spektaklu Ołeksandr Biłozub. Dyrektor Włoskiego Instytutu Kultury na Ukrainie Edoardo Crisafulli przypomniał, że w lutym nawet odłożył swój urlop, aby osobiście być na premierze tego spektaklu i przez wszystkie te miesiące z niecierpliwością czekał, kiedy wreszcie się odbędzie. Życzył całemu narodowi ukraińskiemu jak najszybszego Zwycięstwa nad wrogiem. A dyrygent-inscenizator spektaklu Serhij Didok opowiedział, że częścią muzyczną w pełni zajmował się Matteo Spiazzi. Tutaj przedstawiona jest muzyka włoskich kompozytorów – od Pucciniego do Nino Roty. Nad spektaklem pracowano razem z kompozytorem Andrijem Szustowem, który dokonał aranżacji tej muzyki. To melodie, które inspirują. Burzliwe oklaski widzów podczas premierowych pokazów potwierdziły, że nowy twórczy eksperyment Narodowej Operetki Ukrainy udał się. sze w czterech częściach pamięci matki. Każdą część oznacza cyframi rzymskimi. Właśnie tak oznacza się części utworów muzycznych. Czyli już omawiano ideę stworzenia oratorium. Oczywiście, ten utwór nie mógł być wykonany ani w latach 20., ani w 30. A sam kompozytor doświadczył wielu prześladowań. Dopiero w latach 50. autentyczny rękopis partytury oratorium przyniesiono do Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii (współczesna nazwa). Maksym Rylski wtedy złożył go w archiwum i powiedział: „Do czasu”. Podczas licznych rewizji na szczęście go nie znaleziono. Dopiero teraz mogliśmy zwrócić ten utwór Ukrainie. Nie przypadkiem po raz pierwszy jest wykonywany w Dniu Pamięci Ofiar Wielkiego Głodu, dedykujemy go naszym obrońcom. Utwór nasycony jest ezopowymi wyrażeniami i opowiada o tym, jak Dziewica Maria przyszła na ziemię Ukrainy, szukając swojego syna. Zapewne kijowianie i goście stolicy, którzy tego dnia odwiedzili salę aktową Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, na długo zapamiętają uroczyste chwile wykonania oratorium „Skorbna maty” (Matka Boleściwa). A utalentowanemu zespołowi Narodowej Akademickiej Kapeli Chóralnej „Poczajna” chce się życzyć, aby mieli jeszcze wiele światowych premier, o których usłyszą nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij MATWIJCZUK, artysta ludowy Ukrainy
Obecnie, z powodu braku prądu, często słucham ukraińskich stacji FM i muzyki, którą nadają. Owszem, ta treść jest teraz w stu procentach ukraińskojęzyczna. Ale jaki straszny poziom tej twórczości! Połowa ludzi nie śpiewa, lecz wydobywa jakieś dźwięki, a połowa okropnie wykrzywia język, jakby się z niego znęcała. Jednak największym koszmarem są teksty! Emocje, jakie wywołują, sięgają od śmiechu po otwarty szok. Jakieś sztuczne, nienaturalne frazy, rusycyzmy i jawny surżyk, brak związku przyczynowo-skutkowego i logiki w zdaniach. Nie mówię już o tym, czy jest jakaś fabuła albo treść, która trzymałaby się kupy... Na dziesięć takich „arcydzieł”, od których ogarnia duszę wstyd i rozpacz, może pojawić się co najwyżej jedno przyzwoite – jak haust powietrza... Mimowolnie nasuwa się kilka pytań. Czyżby to był prawdziwy poziom kulturalno-edukacyjny dzisiejszego kreatywnego pokolenia młodzieży Ukrainy? Czy naprawdę uczyli się oni języka i literatury ukraińskiej w szkole? Czy czytali jakichś ukraińskich poetów? Czy znają pojęcia fonetyki, morfologii, składni? Przecież nie chodzi tu o moje smakowe kaprysy, lecz o elementarną poprawność! A może sprawa leży w czymś innym i te stacje – nadajniki, z których większość należy do naszego wroga – nadal prowadzą wojnę w przestrzeni informacyjnej, puszczając w eter piosenki-kalekie i piosenki-potworki? I pod modną formą oraz jaskrawymi dźwiękami „wciskają” nam niskiej próby produkt intelektualny?! Otwarcie ignorują normy i zasady naszego języka, znęcając się nad nimi w naszej własnej przestrzeni informacyjnej?! Bo jeśli tak nie jest, to dlaczego nasze stacje radiowe nie przywrócą
Eduard OWCZARENKO, zdjęcie autora
Premiera odbyła się w ramach projektu kulturalnego poświęconego bojownikom o Ukrainę w Dniu 90. rocznicy pamięci ofiar Hołodomoru. Oratorium wykonały Narodowa Akademicka Kapela Chóralna «Poczajna» Narodowego Uniwersytetu «Kijowsko-Mohylańska Akademia» (kierownik artystyczny i dyrygent Ołeksandr Żyhun) oraz Zasłużony Akademicki Zespół Pieśni i Tańca Sił Zbrojnych Ukrainy (kierownik artystyczny i główny dyrygent Dmytro Antoniuk). Oratorium «Skorbna mati» w 4 częściach na chór, orkiestrę i solistów przez wiele lat uchodziło za zaginione, a imię ukraińskiego kompozytora Jakiwa Jacynewycza zostało świadomie wymazane przez totalitarny system bolszewicki z historii kultury Ukrainy z piętnem «burżuazyjnego nacjonalisty», a większość jego utworów została celowo zniszczona. Jednak w 2018 roku utwór odnaleziono w archiwach IMFE im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, a w 2019 roku opublikowano wyciąg fortepianowy. «Skorbna mati» to pierwszy w ukraińskiej muzyce wzorzec monumentalnego gatunku oratorium (napisany z partyturą orkiestrową), współbrzmiący z uznanymi arcydziełami, takimi jak «Passion» J. S. Bacha i «Stabat Mater» G. B. Pergolesiego. Ten utwór z serii tak zwanych «Passion» / «Męki Pańskiej» z apok-
Tłumaczenie maszynowe
Ministerstwo Obrony Ukrainy, Narodowy Uniwersytet „Kijowsko-Mohylańska Akademia" oraz Instytut Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. Maksyma Rylskiego przedstawiły światową premierę oratorium „Skorbna mati" (1926), muzyka Jakowa Jacynewycza, słowa Pawła Tyczyny.
...artystycznym przesłaniem. A wiersze młodego Pawła Tyczyny, poświęcone pamięci matki, mają ukrytą, zakonspirowaną dedykację dla ukraińskich bohaterów – strzelców siczowych, młodych „termopilczyków”, którzy polegli pod Krutami, dla oddziałów kozackich – dla wszystkich obrońców Pierwszej Republiki Ukraińskiej. Blisko 100 lat ten wybitny utwór czekał na prapremierę, i bardzo symboliczne jest, że ta długo oczekiwana prapremiera odbyła się w czasie, gdy Ukraina znów stawia opór rosyjskiej agresji i w zaciekłej walce broni swojego cywilizacyjnego prawa do niepodległości państwowej, wolności i tożsamości. – Na tę premierę nasz kraj czekał prawie wiek – podkreślił Ołeksandr Żyhun. – Oratorium „Skorbna mati” jest dla nas również wystradane. Zaczęliśmy nad nim pracować już w 2018 roku. Pracę kilkakrotnie przerywały kwarantanny, a w tym roku – Wielka wojna. I wreszcie możemy je zaprezentować. To, co usłyszy ukraiński słuchacz, to nie tylko cierpienie naszego narodu, to także nasze zwycięstwo ideowe. Mistyczna siła tego utworu wybrała nie tylko tych, którzy go odnaleźli, którzy go wykonują, lecz także tych, którzy przyszli posłuchać. Znamienne, że premiera odbywa się właśnie w murach Kijowsko-Mohylańskiej Akademii, gdzie wzrastali tak święci dla nas ludzie, jak Berezowski, Wedel, Bortniański, Koszyc. A dziś nasza kapela przedstawia tu swoją 21. światową prapremierę, a także nagrywamy 60. płytę kompaktową i album. Uważnie posłuchajcie, jaka to muzyka, jakie duchowe bogactwo naszego narodu. Ona świadczy o tym, że jesteśmy nieugięci i niepokonani. To nie tylko requiem, to nasza wiara w Zwycięstwo i wybrana przez nas droga. O historii powstania oratorium „Skorbna mati” opowiedziała doktor filozofii sztuki Walentyna Kuzyk: – Koniec 1917 roku. W teatrze Sadowskiego spotykają się zupełnie młody chórmistrz Pawło Tyczyna i dojrzały, już znany kompozytor Jakiw Jacynewycz, który wcześniej stworzył piękne utwory. Zapewne wtedy narodziła się idea napisania oratorium na wzór światowych wzorców o Dziewicy Maryi. Pawło Tyczyna wydaje swoje wier-
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka
Otwarto dziesiątą wystawę malarstwa historycznego „Ukraina od Trypola do współczesności w obrazach współczesnych artystów”, poświęconą 300-leciu Hryhorija Skoworody. Przy wsparciu Związku Artystów Ukrainy oraz Ministerstwa Kultury Ukrainy zorganizował ją niestrudzony artysta i laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Ołeksandr Melnyk wraz z towarzyszami broni Olesiem Sołowjem, Wasylem Korczynskim i innymi. Przez 20 lat biennale „Ukraina od Trypola do współczesności...” ugruntowało swoją pozycję jako główna wystawa kraju. Jako unikalne zjawisko artystyczne, które skierowało ku malarstwu historycznemu setki artystów, w istocie odradzając ten gatunek na Ukrainie. Co dwa lata oczekujemy jej jak spotkania z naszą historią, odkrycia nowych nazwisk i nowych odczytań przeszłości, załamanej w bieżących wydarzeniach. Wystawy te naznaczone są burzliwym Majdanem 2004 roku, Rewolucją Godności 2013–2014, wojną z rosyjskim okupantem na wschodzie Ukrainy od 2014 roku oraz trwającą Wielką wojną rosyjsko-ukraińską. W tym roku 300 obrazów, z których znaczna część poświęcona jest postaci naszego Myśliciela, napełniło sale wystawowe Centralnego Domu Artysty szczególnym Światłem. Bo i Hryhorij Sawycz to człowiek światły i mądry. A przyglądając się mu na obrazach, różnemu i nieoczekiwanemu, rozumiesz, jak bardzo jest współczesny. Wykształcony Europejczyk, znawca języków i człowiek księgi, a nie tylko wędrowiec w łapciach z tobołkiem za plecami i kijem w ręku. Wolny człowiek, dla którego wolność jest największym skarbem i najwyższą wartością. Tak samo współczesne są kategorie jego myślenia, przypowieści i wskazówki – i o pracy dla duszy, i o nierównej równości, i o jabłoni, której nie trzeba uczyć rodzić jabłka... Aktualne są jego myśli o wojnie, którą ciężko przeżywa Ukraina. I Skoworoda wraz z nami przeżywa ją fizycznie, bo rosyjska rakieta kwitnącej wiosny 7 maja 2022 r. trafiła w Narodowe Muzeum Literacko-Pamięciowe w jego ojczyźnie. Trafiła i zniszczyła doszczętnie, a postument Skoworody, choć zniekształcony, stoi. Bo duch filozofa jest niezniszczalny. Kto bywał w Skoworyniwce, ten czuł siłę światła „nieuchwytnego Ptaka”, którego wróg zranił, ale nie złapał. To, co napojone miłością, dla miłości jest stworzone. Czyli dla nas, a nie dla wroga, który celuje w samo serce światła. A on swoje: „Wszystko mija, tylko miłość pozostaje po wszystkim. Wszystko mija, ale nie Bóg, nie miłość”. I nurkując w te głębokie rozmyślania naszego Mędrca, przyodziewasz się w jasną łaskę, fizycznie czując nie ból, a miłość. Jak bramę światła, otwartą dziś w tych salach dla słonecznego snopa. „Czyż nie miłość wszystko łączy, buduje, tworzy, podobnie jak wrogość niszczy? Miłość… początek, środek i koniec, alfa i omega”… Czyż nie miłość rzuciła na obronę ojczystej ziemi tysiące i tysiące naszych dzieci? I z tysięcy wzięła najwyższą opłatę. Dla nas – wielki żal i wszechświatowa boleść. Ale i umierając, miłość rodzi miłość. Na ziemi ona płacze gorzkimi łzami, a z góry przelewa się deszczem życia. I tak znów żywi nas. I znów staje za nami! „Wypełnij, uczyń czynem cnoty miłość, a napoisz korzeń swego serca mlekiem błogostanu i będziesz mógł czekać od tego błogosławionych owoców!” A jeszcze lubię przypowieść naszego filozofa „Wdzięczny Erodij”. Erodij, bocian, którego pisklęta odlatują na zimę do dalekiego Nilu, by wiosną znów powrócić na ojczystą ziemię. Przelatując nad Afryką, młody syn Erodija widzi, jak małpa Piszek wysoko na drzewie uczy swoje dzieci gry na modnej lutni. „Czyż nie cierpi bocian z tego powodu, że musi karmić i opiekować się swoimi starymi rodzicami – pyta małpa. „Co ty? – szczerze dziwi się młody Erodij. – Jestem gotów nosić ich na ramionach”. Piszek pyta, kto go tak wychował i na czym polega istota ich wychowania. Na to Erodij odpowiada, że to ojciec „zrodził mi serce”: „Synu mój! Hej! Ucz się jedynej wdzięczności. Ucz się, siedząc w domu, lecąc drogą, i zasypiając, i budząc się. Nie chwytaj za ogon, mijając głowę. Przyjmuj i ochraniaj wszystko na pożytek… Niech zapamięta się rozmowa ta sławnego ojca mojego tak: główne wychowanie jest: 1) dobro zrodzić; 2) zachować pisklęciu młode zdrowie; 3) nauczyć wdzięczności”. Na otwarciu wystawy wiele dziękowano: Bogu i ludziom, którzy z poświęceniem malowali swoje obrazy nawet pod ostrzałem i wybuchami. I niewidzialne dla wroga światło twórców zwyciężało ciemność. I tego wieczoru również. I ono nie zgasło ani razu. I tysiąc razy dziękujesz Hryhorijowi Sawyczowi, który nie upadł pośrodku muzeum w ojczyźnie. I myślisz, że Rosja może zniszczyć nasz spokój i zranić wiosnę, ale światło Skoworody będzie rodzić światło i miłość.
Najnowszy jego wizerunek całkiem naturalnie wpisał się w filozoficzną atmosferę święta. Dlatego najbardziej chciało się wędrować między obrazami z wyobrażonym płomieniem świecy, łowić radość i bliskich ludzi, których zebrało się bardzo wielu. I z którymi nie można się nagadać! I każdy, obejmując się, proponował zrobić zdjęcie na pamiątkę. Obrazy odchodziły za plecy. A na twarzach występowała radość jednoczenia się na błogosławionym polu artystycznym, które rodzi nie tylko jabłka poznania świata. Ale i siłę, która potrzebna jest nam dzisiaj, aby stać się wolnymi! (Wystawa potrwa do 25 grudnia 2022 r. Kijów, ul. Siczowych Strzelców 1—5).
Tłumaczenie maszynowe
Przeglądać i pobierać wszystkie tegoroczne numery gazety „Słowo Proświty” w formacie PDF można w Wikimedia Commons pod linkiem: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slovo_Prosvity,_2022 Przejść do archiwum PDF z poprzednich lat można, korzystając ze specjalnego szablonu nawigacyjnego, który znajduje się nad plikami w kategorii Wikimedia Commons. Trafić do archiwum „SP” w Wikimedia Commons można także ze strony „Słowa Proświty” w Wikipedii. Link do niego znajduje się w szablonie informacyjnym w prawej części strony. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Łubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Łubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Halina DACIUK
Jewhen BUKIET
Tłumaczenie maszynowe