Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №44 за 2023 рік

16 s. · 32 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Od Trypilla do dziś

W prasowym centrum „Nagołos” Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” 27 października odbyła się konferencja „Język ukraiński – od Trypilla do dziś” z udziałem naukowców i wszystkich nieobojętnych, którzy mogli dołączyć online do transmisji wideo. Otwierając wydarzenie, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan przypomniał, że w 1997 roku właśnie z inicjatywy proświtian prezydent Ukrainy Leonid Kuczma swoim dekretem ustanowił Dzień języka i piśmiennictwa ukraińskiego, obchodzony 9 listopada – w dniu urodzin Nestora Kronikarza. W pierwszym roku nowego święta głowa państwa osobiście przybyła na uroczystości do Domu Ukraińskiego i choć potem on oraz jego następcy nie zbyt spieszyli się na podobne wydarzenia, proświtianie wykorzystywali tę datę do obrony języka ukraińskiego. „A przeciwko naszemu językowi wrogowie walczyli nieustannie, i ten atak trwa zarówno z zewnątrz, jak i ze strony piątej kolumny” – podkreślił Pawło Mowczan. Przypomniał również, że przez kilka dziesięcioleci Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” zrobiło wiele dla wspierania i rozwoju języka ukraińskiego w państwie. Profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Jurij Mosenkis, który przedstawił się jako jedyny doktor nauk filologicznych w zakresie kultury trypolskiej, przykuł uwagę obecnych swoimi badaniami nad pochodzeniem naszego języka. Akademik NAPN Heorhij Filipczuk, pod wrażeniem spotkań ze studentami i wykładowcami kilku uczelni poza stolicą, które odbył w ostatnich dniach, podzielił się optymistycznym nastrojem. W szczególności na Sumskim Państwowym Uniwersytecie Pedagogicznym Heorhij Filipczuk wygłosił publiczny wykład „Kultura pedagogiczna: współczesny wymiar” i, jak mówił, sposób, w jaki pracuje na tej uczelni profesorka języka i literatury ukraińskiej Olena Semenoh oraz jak szczerze interesują się nauką przyszli pedagodzy – inspiruje. Jednocześnie Heorhij Filipczuk skupił swoje wystąpienie na jednym z głównych problemów współczesnej edukacji na Ukrainie – niedostatecznym zapewnieniu podręcznikami szkół i uczelni, kryzysie wydawnictw książkowych w naszym kraju w ogóle. Prelegent uważa, że państwo całkowicie wycofało się z tej sprawy. Jak mówił, w ostatnich latach, jeszcze przed pełnoskalową wojną, nie znalazłszy wsparcia państwa, zaczęły przestawać istnieć czasopisma pedagogiczne i branżowe, i ten zgubny dla nauki proces trwa. Doktor nauk filozoficznych, założycielka pierwszej na Ukrainie wspólnoty rodzimej wiary i członkini NSPU Halina Łozko podzieliła się swoimi refleksjami z okazji świątecznej daty. Przy okazji zaprosiła do obejrzenia filmu dokumentalnego „Zakon Boga Słońca”, poświęconego 80. rocznicy Zakonu Boga Słońca oraz 115. rocznicy urodzin profesora Wołodymyra Szajana. Doktor nauk filozoficznych Petro Czerneha zwrócił uwagę na brak fundamentalnych prac w ukraińskim językoznawstwie, ponieważ, zdaniem uczonego, Moskale zniekształcili całą ukraińską filologię. Radzieckie stereotypy okazały się do dziś żywotne w nauce – zaznaczył Petro Czerneha. Poseł Ludowy Ukrainy wielu kadencji Iwan Zajec wyraził swoje stanowisko w tej sprawie i odczytał fragment poematu „Pamięć” Dmytra Pawłyczka. „Ten mało znany utwór jest wyjątkowy również dlatego, że został napisany przez Pawłyczka w moim samochodzie w obecności Pawła Mowczana i Iwana Dracza, kiedy jechaliśmy gdzieś na występy. Chyba było to w roku dwutysięcznym” – opowiedział Iwan Zajec. Jurij Mosenkis i Halyna Łozko Przewodniczący Ługańskiego obwodowego Towarzystwa „Proświta” Wołodymyr Semystiaha opowiedział, jak działacze Proświty w regionie robili wszystko, co możliwe, aby wróg nie wdarł się na Ukrainę, tak jak to stało się w 2014 roku. Uczony powiedział, że jest dumny z rodaków, którzy wtedy walczyli o Ukrainę, i z dzisiejszego młodego pokolenia — tak samo. „Chcę poinformować, że były wychowanek Ługańskiego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, nauczyciel języka i literatury ukraińskiej Artur Projdakow znalazł się w gronie 50 najlepszych nauczycieli świata. Jesteśmy dumni!” – powiedział Wołodymyr Semystiaha. Dodajmy: artykuł „«Nobel» dla nauczyciela ukraińskiego” ukazał się w poprzednim numerze „SP”. Na konferencji wystąpili także doktor filozofii Serhij Prysuchin, działacz społeczny Serhij Melnyczuk i inni. Podsumowując wydarzenie, Pawło Mowczan poinformował o wręczeniu Podziękowań Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Instytutowi Edukacji Pedagogicznej i Kształcenia Dorosłych im. Iwana Zjazjuna Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy oraz Sumskiemu Uniwersytetowi Pedagogicznemu. Całą konferencję można obejrzeć na YouTube. Ihor Zots Zdjęcia Zoi Podhornych i Ihora Zotsa 12–13 Wołodymyr Niczeporenko

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

PRENUMERATA—2024

Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można już zamówić w placówkach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na rok 2024 (str. 24). Koszt prenumeraty wzrósł dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji. Mimo to wierzymy, że i ta próba rynku podczas krwawej rosyjsko-ukraińskiej wojny jeszcze bardziej nas zjednoczy. Bądźmy, przyjaciele, razem z ukraińskim „Słowem Proświty”!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

na łamach „Słowa Proświty”. Okazuje się, że tylko 15% dzieci w przedszkolach Kijowa aktywnie komunikuje się w języku ukraińskim. Takie są wyniki badania, które przeprowadziła organizacja społeczna „Spilnomowa”. Opowiedział o tym założyciel tej organizacji Andrij Kowalow, donosi hromadske.radio. Zgodnie z wynikami badania, 95% wychowawców w przedszkolach i nauczycieli w szkołach rozmawia w języku ukraińskim. 60% rodziców przedszkolaków w Kijowie zaczęło się zmieniać po 24 lutego 2022 roku (pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę), starają się więcej rozmawiać z dziećmi po ukraińsku. Lecz mimo to dzieci komunikują się po rosyjsku w przedszkolach. Według słów Andrija Kowalowa, tylko 15% dzieci w przedszkolach Kijowa aktywnie mówi po ukraińsku. A 20%, co piąte dziecko, prawie nie rozmawia po ukraińsku i nie rozumie go, ponieważ dużo słyszą rosyjskiego i z niego korzystają. Jak uściślił przewodniczący organizacji społecznej, w przedszkolach obecnie dość duży odsetek dzieci (65%) ma mieszaną ukraińsko-rosyjską mowę. Jest to związane z tym, że rodzice przechodzą na ukraiński. Dlatego u dzieci też jest etap przejściowy – przypuszcza medium, ale jak nam, prośwityjcom, się wydaje, problem jest o wiele głębszy i poważniejszy. Nie będzie zbyteczne przypomnienie, że Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń, reagując na liczne zgłoszenia obywateli, zwrócił się do nadawców ogólnokrajowych kanałów telewizyjnych o rozważenie możliwości rezygnacji z dwujęzyczności na antenie i przedterminowe zapewnienie realizacji postanowień Ustawy Ukrainy „O mediach” dotyczących stosowania języka państwowego w mediach telewizyjnych. Przygotował Ihor ZOC zactwa Zoja Wołodymyriwna Rużyn. Niestety, order się zgubił, więc postanowiliśmy odnowić go pod tym samym numerem. Co też zrobiliśmy pierwszego sierpnia 2023 roku w Kijowie. Prawdziwi muszą być uhonorowani i, jak napisała Zoja Rużyn: „Serhij Martyniuk – potężnej natury! // Daje wrogom bohaterskiego wycisk... // Ceni swój kraj, strzeże ziemi sławy, // Od przodków, kaliny piękno wielkie”. Gratulujemy nagrody i z całego serca życzymy być dumnym z siebie i nie stawiać na tym zwycięstwie kropki, życzymy postawić przed sobą nowe cele, które wkrótce obowiązkowo zostaną osiągnięte. Życzymy silnego zdrowia i nieskończonej odwagi, właściwej taktyki i strategii, niezawodnych przyjaciół i bezwzględnego szczęścia, szczerej miłości i jasnego szczęścia. A jeśli coś się nie udaje, to my jesteśmy przy tobie i zawsze przyjdziemy z pomocą. Przybliżamy Zwycięstwo nad rusnią razem! Lepiej zginąć stojąc, niż żyć na kolanach! Sława Ukrainie! Anatolij DEMCZUK, artysta ludowy Ukrainy, narodowy Bohater Ukrainy Ołeksandr USZYŃSKI, wojskowy, „cyborg”, działacz społeczny

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Kształtujemy wartości

W Kijowie odbyło się forum „Ukraiński – język zwycięstwa”, podczas którego dzięki prawdziwym historiom ludzi uczestnicy mogli przekonać się o ważności popularyzacji języka ukraińskiego. Jak podaje Ukrinform, poinformowało o tym Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej. Zachowaniu ukraińskiej kultury i języka wśród Ukraińców za granicą poświęcono oddzielną dyskusję panelową z udziałem uczestników zagranicznych. Wziął w niej udział p.o. ministra kultury i polityki informacyjnej Rostysław Karandiejew. „Edukacja kształtuje w człowieku wartości, a instytucje sfery kultury zaspokajają potrzeby w zakresie produktu kulturalnego, świadczą usługi kulturalne. Jeśli człowiek ma potrzebę przeczytania ukraińskiej książki, obejrzenia ukraińskojęzycznego filmu czy spektaklu, włączenia ukraińskiej telewizji, to koniecznie musi to znaleźć. Najważniejsze, aby produkty ukraińskojęzyczne były poszukiwane. Ważne, aby uczynić tę ofertę interesującą. Ciekawszą niż inne” – zaznaczył Karandiejew. Dodał, że z powodu pełnoskalowej inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę za granicą pojawiła się nowa ukraińska diaspora. Dlatego obecnie warto mówić nie tylko o promocji ukraińskiej kultury dla obcokrajowców, ale także pokazywać samym Ukraińcom, jak bardzo Ukraina jest pełna procesów kulturalnych na wysokim światowym poziomie, aby chcieli wrócić do domu. Ponadto opowiedział o zaprezentowanym przez MKPiI z okazji Dnia Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa Państwowym Programie Rozwoju i Upowszechniania Języka Ukraińskiego, gdzie cały rozdział poświęcono tworzeniu specjalnych produktów kulturalnych, zorientowanych na zagranicznego konsumenta. Karandiejew wezwał również społeczeństwo do proponowania sposobów zachowania i rozpowszechniania języka ukraińskiego oraz do dołączania do zespołu MKPiI, aby wcielać swoje pomysły w życie. Szef MKPiI wręczył nagrodę „Ambasador Języka” Ostapowi Ukrajincewi, pisarzowi, autorowi czterech powieści, tłumaczowi i jednemu ze współtwórców kanału na YouTube „Twoja podziemna humanitarystyka”. Dużo mówi on o rozwoju i stymuluje ciekawość właśnie żywego języka ukraińskiego. 170 tysięcy subskrybentów jego kanału obaliło mit, że humanistyka na Ukrainie jest interesująca tylko dla wąskiego kręgu ludzi. Zobaczyć „lingwocyd” Nieprzypadkowo 27 października w Kijowie na Placu Sofijskim otwarto wystawę o 400-letnim ucisku języka ukraińskiego ze strony najpierw Imperium Rosyjskiego, potem ZSRR, a obecnie Rosji. Wystawa otrzymała nazwę „Lingwocyd”, co oznacza zabójstwo języka. Niestety, zjawisko to nigdzie nie zniknęło z państwa, które broni swojego prawa do Niepodległości. Dzisiaj lingwocyd przejawia się w zastraszaniu, groźbach, dezinformacji, presji psychologicznej, a nawet w morderstwach i torturach obywateli Ukrainy. Wcześniej – od drwin i upokorzeń, niszczenia książek i ucisków do całkowitego zakazu i aresztowań. Aby uświadomić sobie całą skalę tego zjawiska, Departament Komunikacji Społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej oraz organizacja społeczna „Walentnist” w Dniu Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa otworzyły wystawę – informacyjny stand-chronologię zakazów języka ukraińskiego. Wystawa trwa. Bez rosyjskiego Od 27 października, zgodnie z decyzją sesji rady miejskiej, w Winnicy zaczyna obowiązywać zakaz publicznego wykorzystywania rosyjskojęzycznego produktu kulturalnego. Moratorium oznacza zakaz odtwarzania na ulicach i w przestrzeni publicznej Winnicy muzyki, książek, programów telewizyjnych, spektakli, filmów i seriali produkcji rosyjskiej oraz w języku rosyjskim. „Symboliczne jest to, że tę decyzję sesja przyjęła 27 października – w Dniu Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa. W tych kwestiach kompromisu być nie może. Wojna udowodniła: język ma znaczenie” – podkreślił mer miasta Serhij Morhunow. Warto przypomnieć, że Kijowska Rada Miejska jeszcze 13 lipca zakazała Godzina duchowości „Wartości rodzinne” dla uczniów 2 klasy Szkoły Ogólnokształcącej w Busku w obwodzie lwowskim. Prowadzi przewodnicząca buskiej „Proświty” Ludmyła Cichocka

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Szacunek i cześć!

publiczne wykorzystywanie rosyjskojęzycznego produktu kulturowego na terenie miasta. Pod zakaz trafiły, w szczególności, książki i muzyka. Z kolei 27 lipca Rada Miejska Czerniowiec na sesji podjęła decyzję o zakazie publicznego wykorzystywania rosyjskojęzycznego produktu kulturowego na terenie wspólnoty. Istnieje informacja, że do Rady Najwyższej skierowano projekt ustawy, w którym proponuje się zwiększyć kary za wykorzystywanie w przestrzeni publicznej rosyjskiej muzyki, będącej elementem wrogiej propagandy. Pożegnanie z „niemyta” trwa. W przeddzień święta ukraińskiego piśmiennictwa i języka w Kijowie zdemontowano popiersie na postumencie Puszkina na terenie gimnazjum nr 53 imienia Puszkina. Wkrótce ta placówka oświatowa oficjalnie pozbędzie się także imienia Puszkina. Również z budynku nr 4 przy stołecznej ulicy Mychajła Hruszewskiego usunięto tablicę pamiątkową rusyfikatora Iwana Biłodida, który w swoich pracach poruszał temat tak zwanej „harmonijnej” narodowo-rosyjskiej dwujęzyczności. Mamy zaszczyt pogratulować od siebie osobiście oraz w imieniu pobratymców-kozaków naszemu przyjacielowi Serhijowi Martyniukowi – kozakowi, pisarzowi, dziennikarzowi, krajoznawcy, wojownikowi – z okazji odznaczenia orderem „Narodowy Bohater Ukrainy”. Zawsze ceniono na Ukrainie odważnych i godnych mężczyzn, z których chce się brać przykład. Serhij Martyniuk od pierwszego dnia wojny, czyli od 24 lutego 2022 roku, odłożył pisarskie pióro i wziął do rąk własną broń myśliwską – dołączył do formacji ochotniczej swojego miasta Irpień. Nigdy mentalnie nie odrywał się od swojego rodzinnego Bałckiego kraju, zawsze był z niego dumny i podkreślał, że urodził się na „słonecznej i ognistej Ziemi”. Kiedyś zapytałem Serhija o początek wojny, a odpowiedź poraziła: „Nie miałem prawa nie bronić swojej rodziny, swojego Irpienia i swojej Ukrainy. Jestem przecież ze sławnej Bałcczyzny, a bałci zawsze zwyciężają. Nie miałem prawa hańbić ziemi moich przodków”. Słusznie napisała krytyczka literacka Tetiana Kononczuk: „Dziś niemożliwe jest wyobrażenie sobie współczesnego procesu literackiego bez twórczości Serhija Martyniuka, niestrudzonego człowieka, płomiennego pisarza, aktywnego głosiciela ukraińskiej idei, która potężnie przejawia się w jego działaniach i tekstach. Zachwyca postawa, celowa praca, o której marzył Serhij Martyniuk i w dziedzinie której obecnie koncentruje swoje siły. Słowo dla niego było marzeniem i, pomimo licznych przeszkód, stało się rzeczywistością. Przy czym właśnie w tematyce, która dziś jest potrzebna ukraińskiemu społeczeństwu chyba najbardziej – tematyce patriotycznej. Słowo i czyn w życiu Serhija są organicznie połączone. Mówią, trzeba patrzeć nie na słowa, a na czyny – u Serhija Martyniuka one organicznie się łączą”. Jeszcze w 2014 roku Serhij Martyniuk wraz z założonym przez siebie Funduszem Charytatywnym „Leleko” dołączył do aktywnej pomocy poszkodowanym majdanowcom i żołnierzom. Pomoc humanitarna i uzdrowienie żołnierzy. Bronienie ukraińskich priorytetów zawsze i we wszystkim. Człowiek-skała, człowiek, który zawsze dotrzymuje słowa, wojownik przez duże „W”. W 2017 roku został odznaczony wyróżnieniem „Narodowy Bohater Ukrainy”. Wręczała order opiekunka ko- Radiodyktando w okopie. Ukraińscy obrońcy na kierunku zaporoskim również znaleźli sposób, by sprawdzić swoją znajomość ukraińskiego. Tak, Brygada Zmechanizowana Sił Zbrojnych Ukrainy przerwała swoje szkolenie na 40 minut, aby dołączyć do ogólnoukraińskiej akcji. Wojskowi w okopach w tym dniu uzbroili się w arkusz papieru i długopis. Mówią, że zdecydowali się napisać dyktando, bo obecnie znajomość języka ojczystego ma dla nich szczególne znaczenie. Według informacji Suspilnego, bojownicy 128 oddzielnej górsko-szturmowej Zakarpackiej brygady w warunkach polowych również dołączyli do Radiodyktanda jedności narodowej. Tekst pisali w miejscowości, gdzie pozwalała sytuacja bojowa i łapał internet, zaznaczyli w służbie prasowej brygady. Gdzie jest program? Państwowy program wspierania opanowania języka ukraińskiego jako państwowego do tej pory nie został zatwierdzony. O tym Taras Kremiń, Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego, opowiedział w wywiadzie dla „Ukrinformu”. – Wierzę, że w najbliższym czasie zostanie to zrobione, ponieważ to – życiowa konieczność, to nasze powietrze, oznaka naszej tożsamości – podkreślił Taras Kremiń. Według słów urzędnika, od czerwca 2021 roku przygotowano i zatwierdzono 77 lokalnych programów wspierania opanowania języka ukraińskiego jako państwowego. 20% maluchów w przedszkolach Kijowa nie rozumie ukraińskiego. Nierzadko „Proświcie” wyrzucają, że przesadzamy z zagrożeniami zruszczenia w okresie wojny, ale socjologia potwierdza, że zagrożenia są jeszcze większe, niż piszą naukowcy, pisarze i działacze społeczni na łamach

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Z Ukrainą w sercu

Jurij LESKIW, redaktor naczelny czasopisma „Płastowyj szlach”, m. Sambor Miłość do ojczystego kraju niesie w swoim sercu przez całe życie, długie i burzliwe, utkane z trudności, czasem niebezpieczeństw. Jeśli zapytać 100-letniego pластуна seniora Iwana Buczkiwskiego o to, co pomaga iść krętymi życiowymi ścieżkami, usłyszymy: „Miłość do wszystkiego rodzimego: do naszego języka, do piękna ukraińskiej ziemi. Moim drogowskazem jest hasło »Bóg i Ukraina!«. Nigdy go nie zdradziłem, nigdy nie złamałem swojej Przysięgi Harcerskiej”. Nauczyciel przez wielkie N, szewczenkoznawca, aktywny działacz społeczny Iwan Buczkiwski jest obecnie najstarszym rzeczywistym członkiem Plastu Ukrainy. Wraz z odrodzeniem naszej organizacji na rodzimych terenach odnowił członkostwo w stanicy w Sambirze. A zaczynał plastować tu w dalekim 1942 roku… Druh Iwan przez całe życie niósł ogienek wierności Prawu Plastowemu, nie złamał obietnicy, którą kiedyś złożył przed towarzystwem. Inaczej być nie mogło. Charakter wychowanka organizacji kształtowali bowiem tak znani wychowawcy, jak o. Wołodymyr Iwaszko (duszpasterz i aktywny działacz WSUM-u, a później założyciel Plastu w powojennej Kanadzie) oraz profesor Oles Bereżnycki (znany plastowy przewodnik w USA w powojennych dekadach), a plastowymi druhami byli pierwszy kurinnyj kurenia WSUM-u im. księcia Lwa Stefan Sulik (ten sam architekt-emeryt pl. sen. Stefan Sulik, który przez długie lata na emigracji w USA był metropolitą Filadelfijskim), jego następca w kurenie Antin Kuchta (kandydat nauk pedagogicznych i działacz społeczny), wielu, wielu innych przyjaciół i przyjaciółek, którzy przyjęli ideę plastową jako wzór życia. O pl. sen. Iwanie Buczkiwskim wielokrotnie opowiadaliśmy na łamach „Szlaku Plastowego”. Plastun jest plastunem. Jakże bez wędrówek, nawet jeśli czas jest niepewny? Iwan Buczkiwski należy do tych członków naszej organizacji, którzy w czasie sowieckiej okupacji, kiedy działalność plastowa była niemożliwa, własnym przykładem pokazywali młodzieży najlepsze cechy plastuna, przede wszystkim zdrowy styl życia. Szczególne miejsce w jego niestrudzonej działalności zajmuje organizacja licznych wędrówek do świętych i wybitnych miejsc Ukrainy. Takich wędrówek ze szkolarzami i nie tylko jest aż 252, z nich do Kaniwa – 41! Nauczyciel języka ukraińskiego miał wszystkie predyspozycje, by zostać dyrektorem szkoły. Brakowało członkostwa w partii komunistycznej. Za to był stale ostrzegany, szykanowany, prześladowany… ale starał się, na ile mógł, nie zwracać na to uwagi. W czasie odradzania się ukraińskiej niepodległości Iwan Buczkiwski zapoczątkował na Ziemi Horodockiej społeczno-polityczną organizację „Ludowy Ruch Ukrainy”. W 1988 roku stworzył rejonowe zrzeszenie na rzecz obrony języka ukraińskiego. Szczególną kartą w życiu jubilata jest Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki. Jego odrodzenie na Ziemi Horodockiej odbyło się w tajemnicy w 1989 r. Zaniepokojeni komuniści prawie co tydzień wzywali „buntownika” do gabinetów władz, próbowali jeszcze za to zwolnić go z pracy. Te zakazy, oczywiście, też nie przestraszyły, a bezinteresowna działalność druha Iwana na proswiatiańskiej niwie na ziemi horodockiej trwa już prawie 30 lat… Sambirscy plastuni lat 40. nigdy nie tracili między sobą kontaktu. Po proklamowaniu niepodległości wychowankowie kurenia im. księcia Lwa postanowili obchodzić 55-lecie od czasu jego powstania. Właśnie „Kupnowyczenko” był jednym z najaktywniejszych członków komitetu organizacyjnego, który stawiał sobie za cel, oprócz spotkania w murach gimnazjum, wydanie historii sambirskiego WSUM-u. Iwan Buczkiwski, jak przystało na kurinnego kronikarza, stanął na czele komitetu redakcyjnego. Unikalna książka z historii ogniska z okresu II wojny światowej „Minęło 50 lat…” ukazała się w 1997 roku we Lwowie, w wydawnictwie „Arsenał”. Jak wspomniano wyżej, Iwan Buczkiwski odnowił członkostwo w Plaście, ale zrobił to nie jako formalny krok. Zawsze interesuje się życiem stanicy, w miarę możliwości odwiedza wydarzenia ogniska, czasem przyjmuje młodzież u siebie w gościnie w Hrodziwce. A pewnego razu pomógł plastunom Sambora rozwiązać dawny skomplikowany problem – uzyskać pomieszczenie do zajęć. „Kupnowyczenko” sam wytrwale i tyle, ile było trzeba, chodził po gabinetach rady miejskiej i przekonywał odpowiedzialne osoby, by pozytywnie rozstrzygnęły kwestię przydziału plastowej siedziby. Zapewne to właśnie było decydujące przy podjęciu przez deputowanych uchwały. Co tu dużo mówić, moralny autorytet tego plastuna jest wysoki. Społeczność o tym wie. Pl. sen. Iwan Buczkiwski w swoje chlubne 100 lat niemało zdziałał dla ojczystego kraju, z Ukrainą w sercu. Sława na stulecie Iwana Pawłowycza Buczkiwskiego Ja nie lubię tych, co przywiązani są do „daty”, Bo ścieka z nich obfity olej… Lecz jak siedzieć i w rękaw milczeć, Gdy taki poważny jubileusz! Sto lat! Powiem: wysoka łaska Boża! Nawet pan Iwan nie wierzy tej cyfrze! Ona dla niego – Pańska bujna róża, Która światła nalała pełny dzban! Człowiek tym pocieszony, szczęśliwy… W bukiet sto kwiatów Bóg zebrał! …Za Jubilatem – hojna niwa Osiągnięć, dokonań, po prostu dobrych czynów! Nauczyciel ukraiński, proświtianin, Działacz społeczny przez dobre dziesiątki lat… W sto lat miłość nie maleje, nie więdnie Do Kraju, który doznał piekielnych nieszczęść. Który i dziś walczy o swoją wolność Ze złą ordą podłych moskali… Nasz Jubilat oddał życie narodowi – Niczego dla niego nie żałował! Drogą życia idzie nie na próżno: Za nim – ogrom uczciwej pracy. I syna Ukraina koronuje Niewiędnącym kalinowym wieńcem! Luba Proć, poetka, proświtianka, m. Sambor

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Aby słuchali, aby wierzyli!

Pierwszy wieczór wypoczynku dla nauczycieli-weteranów odbył się 29 października w pomieszczeniu obwodowego Domu Ludowego „Proświta” w Iwano-Frankiwsku, przy ul. Hruszewskiego 18. Zainicjowała go, zorganizowała i poprowadziła kierowniczka pracy kulturalno-oświatowej obwodowej „Proświty” Mychajłyna Bodnar. Na święto przybyli nauczyciele szkół, a obecnych liceów, Instytutu Kształcenia Podyplomowego oraz Liceum Budowlanego Iwanofrankiwskiej Wspólnoty Terytorialnej. Prowadząca podziękowała każdemu za jego pracę, podkreśliła, że nie ma bardziej zaszczytnej pracy na świecie niż nauczycielska. Obecni uczcili minutą ciszy pamięć wszystkich bojowników, którzy oddali życie w walce z rosyjskim okupantem. W przededniu 105. rocznicy Listopadowego Czynu (1 listopada 1918 roku) nauczycielom miło było wysłuchać rysu historycznego o tym wydarzeniu z ust doktora nauk historycznych, profesora IFNTUNG, proświcianina Ołeha Malarczuka. W swoim wystąpieniu zwrócił on uwagę na historyczne paralele odrodzenia ukraińskiej państwowości na etnicznych ziemiach zachodnich. Naród ukraiński w trudnych warunkach obcego zniewolenia zdołał zachować ideę narodową – język, historię, kulturę. To dziedzictwo duchowe pielęgnowano przez wieki i wielokrotnie – w czasach Chmielniczyzny, opryszków aż do początku XX wieku – występowało ono jako potężny czynnik tworzenia państwa. Podstawą armii ZURL była UHA, sformowana na bazie legionu USS. Od 1 listopada 1918 roku do 19 lipca 1919 roku ZURL zademonstrowała męstwo wojskowe, zachodni Ukraińcy stworzyli swoje państwo o terytorium 70 tys. km kw. i populacji 6 milionów. Zdołali dać o sobie znać całemu światu. Ich sztafetę walki o swoje państwo dalej niosły UWO, OUN, UPA, co doprowadziło do ogłoszenia odrodzenia Ukrainy 24 sierpnia 1991 roku. Nauczycieli uradował swoją twórczością ludowy zespół folklorystyczno-etnograficzny „Pszeniczne przewiesło” organizacji obwodowej „Hromada Kobieca”. Uczestniczki zaprosiły wszystkich chętnych do przyłączenia się do ich grupy, aby w jesienne wieczory wspólnie śpiewać dawne pieśni ludowe. Zasłużona artystka Ukrainy, artystka Narodowego Teatru im. I. Franki Switłana Owczarowa-Suchowij wykonała pieśni o jesieni z repertuaru Lubowi Zorinej i Switłany Hryczko, a także Jewhena Bodnarenki i Myrosława Wonio. Utwór muzyczny „Głoszenie” Stanisława Ludkiewicza w wykonaniu skrzypaczki, wykładowczyni szkoły muzycznej im. Denysa Siczynskiego Lubowi Łytwynczuk przypomniał o ciężkich stratach rodzin, w których zginęli synowie, mężowie, ojcowie w strasznej współczesnej wojnie. A światowej sławy „Melodia” Myrosława Skoryka podniosła na duchu, dodała skrzydeł, dała poczucie nieśmiertelności narodu ukraińskiego. Ciekawie było posłuchać nauczyciela Antona Iwanoczki, który reprezentował Jamnycką „Proświtę”, klub „Gospodarz Wiejski” oraz Instytut Kształcenia Podyplomowego. Nie tylko opowiedział o wychowywaniu u młodzieży miłości do rodzinnej ziemi, ale także wykonał pieśń „Czom, czom, czom, ziemio moja”, którą podchwyciła cała sala. Ciepło przyjęli widzowie twórczość solistki Centrum Kultury i Sztuki Łesi Melnyk, Andrija Fuszteja, żeńskiego zespołu wokalnego „Kwiaty romenu” pod kierownictwem Oresta Turka, trio „Grono kaliny” organizacji obwodowej „Hromada Kobieca”. Szczególnym akcentem wieczoru stała się pieśń o nauczycielu, którą wykonał nauczyciel muzyki Mychajło Sawka. Przyjemne rozmowy przy herbacie i słodyczach, wspomnienia, wspólne zdjęcia na pamiątkę, życzenia długich lat życia dla nauczycieli napełniły wieczór wypoczynku radością i treścią. W planach są wycieczki i wyjazdy turystyczne. Julia BOJECZKO, m. Iwano-Frankiwsk. Młodzieżowa drużyna „Proświty” dołączyła do pracy nad naszymi projektami wydawniczymi, informuje przewodniczący Siczysławskiej „Proświty” Serhij Tiutiunnyk. Przygotowanie książek do wydania to bardzo pasjonująca sprawa. Praca w tych projektach jest interesująca zarówno dla tych, którzy pragną rozwinąć umiejętności projektowania, jak i dla tych, którzy mają chęć zapoznać się z różnorodnymi zawodami w branży wydawniczej. „Obecnie pracujemy nad kontynuacją naszej serii „Postacie Proświty” i zapraszamy partnerów do wspólnych działań”, — informuje Serhij Tiutiunnyk (zdjęcie autora).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Język Ukraińskiego Zwycięstwa. O połtawskim miejskim programie rozwoju języka państwowego: plusy i minusy

W tym roku Ukraina, a w szczególności obwód połtawski, po raz pierwszy obchodzi Dzień Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa 27 października. To nie tylko święto, ale także okazja do zwrócenia uwagi na stan naszego języka oraz „lekarstwo” na małorosyjskość i obojętność wobec kwestii ukraińskiej tożsamości. „Lekarstw” jest niemało. Wśród nich – uchwalenie Programów rozwoju języka ukraińskiego, zarówno obwodowych, jak i na poziomie lokalnych wspólnot. Oleh PUSTOWHAR, przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim. Program rozwoju języka ukraińskiego – droga o długości dwóch dekad. Od niedawna taki program uchwalili radni Rady Miejskiej Połtawy. Połtawska miejska wspólnota terytorialna jest obecnie jedyną z 60 wspólnot Połtawszczyzny, w której działa program językowy. Pomysł jego stworzenia nie jest nowy. Przez ostatnie dziesięciolecia podkreślały to towarzystwo „Proświta”, Ruch, narodowo świadoma inteligencja. Ponieważ nasz język rosyjscy imperialiści przez wieki starali się zabić. Wszechstronne umacnianie języka ukraińskiego to sprawa bezpieczeństwa narodowego, gdyż Rosjanie prowadzą ludobójczą wojnę przeciwko narodowi ukraińskiemu. Celem najeźdźców jest zabicie narodu ukraińskiego nie tylko fizycznie, ale i duchowo. Przecież język to kluczowy czynnik tożsamości, krwiotwórczy organizm narodu. Nie bez powodu Lina Kostenko pisała: „Narody umierają nie od zawału, narody umierają, gdy odbiera im się język”. A obecnie jak nigdy dotąd aktualna jest wypowiedź Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych Ukrainy Wałerija Załużnego: „Język ukraiński – to język naszych rodziców, dzieci, to język naszego zwycięstwa”. 22 lutego tego roku do Połtawy przyjechał Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń. Odwiedził centrum obwodowe na zaproszenie autora tych słów, radnej rady miejskiej Julii Horodczaninoji oraz miejskiej grupy toponimicznej, która właśnie zakończyła wtedy projekt ukrainizacji toponimiki Połtawy. Te eksperckie opracowania są bardziej znane jako „pierwsza tura przemianowań obiektów toponimii w Połtawie”: chodziło o wykonanie artykułu 41 „Stosowanie języka państwowego w nazwach geograficznych i nazwach obiektów toponimii” wspomnianej wyżej ustawy językowej. Taras Kremiń miał wtedy wystąpić na sesji rady miejskiej podczas rozpatrywania kwestii „pierwszej tury”. Nie udało się z powodu politycznych wiatrów, które wtedy mocno wiały nad merostwem. Jednak wizyta nie była daremna: nasza grupa toponimiczna, autor tych słów, Julia Horodczanina zorganizowali spotkanie ze społecznością Połtawy, radnymi rady obwodowej Janiną Barybiną i Nataliją Hranczak, studentami, wykładowcami katedry języka ukraińskiego Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego. Także Taras Kremiń przeprowadził ważne spotkania z przewodniczącym rady obwodowej Ołeksandrem Bilenkyjem oraz kierownictwem Obwodowej Administracji Wojskowej. Na tych spotkaniach urzędnik po raz kolejny zaktualizował, nagłośnił ideę opracowania obwodowego i miejskiego programu rozwoju języka ukraińskiego. Taras Kremiń oraz autor tych słów przeprowadzili wtedy także spotkanie z pierwszym zastępcą mera Wałerijem Parchomenką. Na nim zapewnił: program miejski uchwalimy, a żeby był efektywny i kreatywny – zorganizujemy przed tym konsultacje społeczne. Proces ten powierzono Instytutowi Rozwoju Miasta (IRM). Program należy udoskonalić. Program więc przyjęto i można się z nim zapoznać na oficjalnej stronie Rady Miejskiej Połtawy. To krok naprzód. A z jego kreatywnością i zdolnością finansową, niestety, nie wyszło. Wszystko dlatego, że IRM tak i nie przeprowadził konsultacji społecznych wśród patriotycznych intelektualistów i wszystkich zainteresowanych. Szkoda, że taką sowiecką drogą poszedł też departament kultury i turystyki OAW, gdzie w gabinetowej ciszy przygotowano projekt, ale mimo publicznych zapewnień na spotkaniu z Tarasem Kreminiem, tak i nie zdołali (czy nie chcieli, przestraszyli się?) przeprowadzić szerokich konsultacji ze społecznością. Do tej pory programu obwodowego nie przedstawiono pod rozwagę radnym rady obwodowej. Ale wrócę do obowiązującego – miejskiego. Ten program to w istocie ogłoszenie dobrych intencji, plan potrzebnych i ważnych działań. Ale nie jest on poparty środkami finansowymi. Kursy języka ukraińskiego? Jaka jest grupa docelowa, czy ustalono „punkty zapalne”, gdzie są największe problemy? Oczywiście, że są to osoby wewnętrznie przesiedlone ze wschodnich obwodów; pracownicy sfery usług (restauracji, kawiarni, sklepów itp.); właściciele i menedżerowie sklepów, na wielu z których do dziś „królują” rosyjskojęzyczne napisy; kierowcy taksówek, marszrutek itp. Czy specjaliści, powiedzmy, wykładowcy katedr języka ukraińskiego i literatury PNUP otrzymają choćby grosz za to, że na zasadach wolontariatu będą uczyć chętnych podstaw „słowiczej mowy”? Pytanie jest retoryczne. Czy potrzebne są spoty, reklama społeczna od liderów opinii publicznej Połtawszczyzny – działaczy społecznych, sportowców, aktorów, artystów, pisarzy? Książki-broszury w formacie drukowanym i elektronicznym? Czy można je stworzyć „z powietrza”, za darmo? Nie, ale jeden spot-apel do młodzieży czy ogólnie do publiczności kibiców o szanowanie ojczystego języka od, powiedzmy, popularnego piłkarza „Worskły” czy aktora teatru imienia Gogola może zrobić więcej niż milion patetycznych oświadczeń urzędniczej braci. Przypominam sobie doświadczenie ruchu społecznego „Nie bądź obojętny!” w latach 2000. Przeprowadzali oni nie tylko akcje artystyczne z udziałem najpopularniejszych ukraińskich zespołów (powiedzmy, w Połtawie koncert zespołów „Mandry” i „Motor’rolla” na Polu Śpiewu odwiedziło ponad 5 tysięcy młodych ludzi), ale także wydali w masowym nakładzie i rozpowszechnili ciekawą, atrakcyjną broszurę „Zrób prezent Ukrainie! Przejdź na ukraiński!”. Na spotkaniu z Parchomenką omawiano również stworzenie w programie takiej sekcji jak „Język i pamięć narodowa”. Niestety, Instytut Rozwoju Miasta nie „wprowadził” tego do programu. Czy Połtawę należy promować jako miasto Iwana Kotlarewskiego, jako miasto, w którym urodził się i tworzył twórca ukraińskiego języka literackiego? Tak, ale w programie nie ma sekcji ani o stworzeniu wysokiej jakości filmu dokumentalnego o autorze „Eneidy”, ani o pokazach filmu animowanego „Eneida” w muzeach Połtawy, ani o zainicjowaniu corocznego festiwalu literackiego/czytań pod markową nazwą „Eneida”. Swoją drogą, zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej, taka data jak 225 lat od czasu wydania „Eneidy” Iwana Kotlarewskiego (1798) powinna być w tym roku w Połtawie szeroko obchodzona. Ale... A poza tym ważne jest zarówno dla szkół (patriotyczne wychowanie młodzieży szkolnej musi mieć wymiar konkretnych działań!), jak i dla ogółu społeczności miejskiej, aby zaktualizować znaczące wydarzenie historyczne – odsłonięcie pomnika Iwana Kotlarewskiego. Jak departament, kierowany przez Ołenę Romas i Witalija Pawłowa, uczcił 120. rocznicę tego wydarzenia? Zdjęciem siedmiu urzędników z kwiatami pod pomnikiem? To wszystko? Nawet kamery wideo w ramach programu „Bezpieczne miasto” nie zostały zainstalowane, więc w roku jubileuszowym jacyś łobuzy znów dokonali aktu wandalizmu, po raz kolejny kradnąc płaskorzeźby z pomnika… Przez ponad 30 lat niepodległości blok humanitarny merostwa nie stworzył filmu dokumentalnego o uroczystym odsłonięciu pomnika Kotlarewskiego. Brak takiej „opcji” w programie językowym… A przecież to wydarzenie było potężną ukraińską akcją narodową! Moim zdaniem w filmie dokumentalnym warto ujawnić ważne fakty. Wśród szeregu działań mających na celu uczczenie twórcy ukraińskiego języka literackiego Iwana Kotlarewskiego było również uroczyste posiedzenie Rady Miejskiej Połtawy w udekorowanej w ukraińskim stylu sali domu oświatowego im. Mykoły Hohola (dzisiejsze kino „Kołos”). Zjechała się cała ówczesna ukraińska elita – Mykoła Michnowski, Łesia Ukrainka, Ołena Pczilka, Dmytro Bahalij, Chrystyna Alczewska, Mykoła Arkas, Dmytro Bahalij, Panas Myrny, Serhij Jefremow, Mychajło Kociubynski, Mykoła Łysenko, Ołeksandr Ołeś, Wasyl Stefanyk i inni. Dlatego te wydarzenia obrazowo nazwano „świętem ukraińskiej inteligencji”. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Imperium Rosyjskiego zabroniło wygłaszania powitań i w ogóle występowania w języku ukraińskim. Dlatego przewodniczący Rady Połtawskiej Nikołaj Triegubow jako wierny przewodnik wrogiej polityki „ruskiego miru” oświadczył: „czytać w małoruskim języku zabroniono! można tylko w języku państwowym. Zezwolić na małoruską mowę nie mam prawa!”. Patrioci-mówcy – nauczycielka z Czernihowa Andrijewska, językoznawca Borys Hrinczenko, pisarka Olha Kosacz, znana jako Ołena Pczilka, matka Łesi Ukrainki, publicznie potępili zakaz wypowiadania się w języku ojczystym. A Mykoła Michnowski zwinął tekst swojego wystąpienia, schował kartki do kieszeni, a pustą teczkę oddał Triegubowowi. Uczestnicy uroczystości oświadczyli: język ukraiński jest zakazany, więc i rosyjskich adresów czytać nie będziemy. W swoich wspomnieniach historyk, dyplomata, bojownik o niepodległość w XX wieku Dmytro Doroszenko ten protest Mykoły Michnowskiego opisał tak: „Główna bitwa miała być wieczorem na akademii. Przed samym zebraniem rozeszła się wieść, że gościom z Galicji i Bukowiny pozwolono wygłosić powitania w języku ukraińskim, ale nikomu innemu. Zbliża się kolej na „swoich” mówców. …Pierwsza mówi Olha Andrijewska od czernihowskiego towarzystwa literacko-teatralnego. Mówi cichym głosem, ale w języku ukraińskim. Jak tylko Triegubow to zrozumiał, podnosi się ze swojego krzesła, przerywa Andrijewskiej, sam blady, i oświadcza, że ma rozkaz od ministra, by nie dopuszczać ukraińskich powitań. …Wtedy wstaje i zbliża się do stołu prezydialnego Mykoła Michnowski. Oświadcza, że przybył jako delegat od charkowskiej adwokatury, przywiózł powitanie w języku ukraińskim, ale przekazuje tylko okładkę, tekst zabierze z powrotem. …Mychajło Kociubynski robi to samo. Triegubow… milcząc przyjmuje okładki, i szybko uzbierała się z nich cała góra. W tym czasie z galerii słyszymy głos: „Wychodźcie wszyscy z sali”. I cała publiczność jak jeden mąż podnosi się ze swoich miejsc i w krótkim czasie teatr opustoszał”. We lwowskim czasopiśmie „Mołoda Ukrajina” Mykoła Michnowski opublikował „List otwarty do ministra spraw wewnętrznych D. Sipiagina” w sprawie zakazu napisu w języku ukraińskim na pomniku I. P. Kotlarewskiego w Połtawie: „Wasz bezsensowny zakaz na pomniku ukraińskiego poety jest obrzydliwym drwiną z narodu... Ukraiński naród musi powstrzymać panowanie obcych... Musi zdobyć sobie wolność, choćby zachwiała się cała Rosja!”. Gdzie jest wykonanie uchwał Rady Najwyższej Ukrainy w sprawie dat pamiętnych i jubileuszy? Powiedzmy, w tym roku zgodnie z decyzją parlamentu powinna być uczczona taka data, jak 100 lat od czasu rozpoczęcia polityki „ukrainizacji” – działań na rzecz wsparcia rozwoju języka ukraińskiego (1923). Kraj połtawski nie stał z boku tych procesów. Ale departament Romas – Pawłowa nie kiwnął palcem. Ani wystąpień w mediach, ani okrągłego stołu, ani działań w bibliotekach i miejskim centrum kultury. Cisza… A jak uczczono takich wybitnych językoznawców, urodzonych na Połtawszczyźnie, jak na przykład Pawło Żytecki czy Mychajło Żowtobriuch? Nijak… A takich jest plejada. Gdzie dokumentalne wideo o nich? Gdzie oświatowe filmiki o tych dostojnikach? Gdzie książki popularnego formatu o działaczach ukraińskiego odrodzenia różnych okresów historycznych, których życie i działalność są związane z Połtawszczyzną? Ci ludzie życie swoje położyli w imię tego, aby język ukraiński nie zniknął w warunkach rosyjskiego imperialnego zaduchu, aby Ukraińcy jako naród przetrwali. A jak postępujemy my, niewdzięczni potomkowie, jak pielęgnujemy pamięć o nich? Dlaczego by nie stworzyć broszury (znowuż w obu formatach: elektronicznym dla internautów i drukowanym dla bibliotek społeczności) o tym, jak przez wieki rosyjski imperializm zabijał język ukraiński? To niedrogie, ale skuteczne! Jednak, jak pisałem wyżej, zrobiono pierwszy krok. Mam nadzieję, że prawdopodobne zmiany kadrowe w kierownictwie IRM przyczynią się do procesu istotnego udoskonalenia Programu rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkich sferach życia społecznego społeczności Połtawy na lata 2023–2025. Sława Ukrainie! Taras Kremiń i Ołeh Pustowhar podczas spotkania ze społecznością 22 lutego

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

historyczny czas. I w tym żądaniu nie ma miejsca na koniunkturę i tymczasowe komercyjne zachcianki majętnych kijowskich deweloperów, którzy zawczasu i przezornie zagarnęli najbardziej łakome kąski pod swoje kolejne malowane wieżowce mieszkalne oraz centra handlowo-rozrywkowe. Wystarczy spojrzeć na mapę stolicy, aby znaleźć przy stacjach metra takie „ukryte” działki. Najlepsze z nich to teren Syreckiego ogrodu dendrologicznego przy stacji metra „Syreć”, a także znaczny obszar Ekspocentrum Ukrainy (dawna Wystawa Osiągnięć Gospodarki Narodowej), który rozciąga się od dworca autobusowego „Piwdenna” na Teremkach aż do muzeum architektury i budownictwa ludowego. Wystawy i ekspozycje dawno nie były tam obserwowane, za to pale pod żelbetowe świece wbijają się w ziemię niepowstrzymanie. Dla obiektywizmu należy zaznaczyć, że teren centrum wystawowego był omawiany obok działek ziemi w Bykowni, wsi Hatne pod Kijowem itd., jednak został szybko odrzucony jako nieprzydatny. Zapewne stołeczni urzędnicy planują uczynić go przydatnym później, dla pojawienia się tam nowego kompleksu mieszkalno-handlowego „Respublika”, który niedawno otwarto na Teremkach. I beneficjent tego wielkiego stołecznego projektu jest znany, bo przecież i nowoczesny dworzec autobusowy „Piwdenna” nie bez powodu zbudował obok widowiskowej „Respubliki”, i austriacką flagę wywiesił na maszcie przy kompleksie… Wtedy, gdy właśnie na części terenu Ekspocentrum, przy archaicznym południowym dworcu autobusowym i stacji metra „Teremky”, powinno rozpoczynać się budowanie Centralnego wojskowego cmentarza memorialnego – i umarłym, i żywym!.. Dla bolszewickich katów, bożków partii i narodu władza radziecka nie poskąpiła ani muru kremlowskiego, ani wzgórz Dniepru, gdzie pochowano prochy nieznanego, w dosłownym i przenośnym znaczeniu żołnierza oraz mało znanych obecnemu pokoleniu Ukraińców dowódców… Tam nie ma miejsca dla ukraińskich rycerzy-wyzwolicieli, tak jak nie zostanie wkrótce wolnych działek i na innych cmentarzach miasta. Ukraińska partyjna i radziecka elita, a także wielka kohorta obecnych wpływowych możnowładców, naukowców, artystów, literatów oraz zamożnych kijowian upodobała sobie historyczny panteon Cmentarza Bajkowego, z ogrodzeniem podobnym do diabelskiej kremlowskiej cytadeli, również malowanym na cegle czerwoną ochrą. Dla siebie, oczywiście, ulubionych. Wtedy, gdy dla obrońców-wyzwolicieli – wciąż trwają niestrudzone gabinetowe poszukiwania nietkniętych stołecznych nieużytków… ...Od tego krwawo-czarnego sierpniowego dnia 2014 r., kiedy Jewdokija otrzymała straszną wieść o zaginionym gdzieś pod Iłowajśkiem synu Tarasie, do momentu pojawienia się z komisji wojskowej oficjalnego zawiadomienia o jego śmierci, w głowie pogrążonej w żalu matki ciężkie niepokojące myśli to napełniały jej świadomość majakami, a to, niby obłąkane, chaotycznie miotały się w poszukiwaniu prawdy: od rady wiejskiej – do rewolucyjnego Kijowa, a już stamtąd, konkretniej, spod murów Rady Najwyższej – do splądrowanych pociskami i czołgami stepów donieckich. Jedzenie nie nęciło, miła jesienna radość – nie cieszyła, pełne nadziei słowa – nie wyrywały się z rozbitego żalem serca. Jedynie od czasu do czasu, spotykając na ulicach wojowników w mundurach wojskowych, w nim na krótko rozbłyskiwały iskierki ostatniej nadziei. To pozwalało ciału jako tako poruszać się w poszukiwaniu odpowiedzi na matczyne pytanie: „Jak to możliwe? W kolumnie z wycofującymi się oddziałami syn jechał w „KamAZie”, nastąpił ostrzał, kogoś zabiło, kogoś raniło. Ich rozpoznano, a on – niby zapadł się pod ziemię… Zaginął bez wieści..?” „Takie przykre fakty na wojnie nie są rzadkością – biorąc w foyer z rąk kobiety pismo-zapytanie, ze smutkiem zaznaczyła Jewdokii pracownica Ministerstwa do spraw weteranów, – zrobimy wszystko, aby zwrócić pani syna żywego, albo przynajmniej odszukać jego ciało dla pochówku… Naszą odpowiedź otrzyma pani i pani, i rejonowa komisja wojskowa”. Wychodząc z zaułka Muzejnego na ulicę Hruszewskiego, zatrzymała na chwilę oddech od żałosnej melodii, która płynęła z głośnika stojącego po drugiej stronie ulicy. „Jak by mi, synku, nie było żal?.. Ty przecież na moim sercu leżałeś!” Tamże, wokół ukwieconego czarnego marmurowego obelisku, tłoczyła się grupa ludzi. – Pomnik jakiemuś politykowi stawiają? – półświadomie zapytała pierwszego lepszego przechodnia. – Odsłaniają pamiątkową stelę białoruskiemu dziennikarzowi, uczestnikowi Rewolucji Godności Żyzniewskiemu, jeszcze zimą zabitemu przez specnazowca na tej ulicy… Jako Bohaterowi Niebiańskiej Sotni… — Mój Taras również minionej zimy był na Majdanie, – prawie do siebie, całkiem cicho odrzekła kobieta… – A już w czerwcu zebrał rzeczy podróżne i poszedł z przyjacielem ochotnikiem na Donbas. Tam i zaginął bez wieści… – Po policzkach potoczyły się obfite łzy. – W niewoli cierpi, albo i do dziś jego szczątki pozostają gdzieś leżeć w polu… Chociaż towarzysze broni mówią, że jego ciało razem z innymi zabitymi przewieźli pod Zaporoże i pochowali na cmentarzu w Kuszuhumie… Jak mam tam dojechać, aby wśród setek nagrobków z flagami rozpoznać jego bezimienną mogiłę? Gdzie postawić mu taką samą, jak temu dziennikarzowi, marmurową stelę?.. On przecież też na moim sercu leżał! Teraz zaś ono tylko krwawi od tego, że nie mogę dotknąć jego prochów… I szlochała, i modliła się, i raz po raz wyciągała z torebki jego szkolną fotografię z zakończenia szkoły, przyciskała do piersi, w łonie których urywanie kołatało matczyne serce…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

I umarłym, i żywym…

Jurij PŁAKSIUK, dziennikarz, pisarz “Jakże by mi, synku, nie było żal?.. Przecież na moim sercu leżałeś…” Postawny, niemal dwumetrowego wzrostu weteran wojny w Wietnamie, starszy oficer Szóstej Floty Marynarki Wojennej USA Richard Smith ze smutkiem na twarzy spoglądał to na pamiątkowy krzyż, który majestatycznie wznosił się nad wewnętrznym dziedzińcem twierdzy, to na brzegi falistego Sejmu, jakby w myślach odmierzał odległość od miejsca tragedii do wody, którą Moskale spławiali tratwami rozpiętych na krzyżach obrońców Baturyna. “Czyli – przerywając chwilowe zamyślenie, dopytał mnie Amerykanin – ta straszna tragedia wydarzyła się prawie trzysta jeden lat temu, w 1708 roku? – Właśnie tak, drugiego listopada 1708 roku… – A czy istnieje tutaj lub gdzie indziej nekropolia, gdzie pochowani są obrońcy miasta? – Wszystko zostało splądrowane i zniszczone na polecenie Piotra Pierwszego… Jedynie przekazy i niesione przez wieki świadectwa ludzkie, carskie i europejskie archiwa, znaleziska archeologiczne oraz pamięć narodowa… – Po co oni to zrobili?! U nas Wojna Secesyjna Północy i Południa w 1865 roku zakończyła się utworzeniem Narodowego Cmentarza w Arlington. Wtedy jeszcze – obok Waszyngtonu… Obecnie znajduje się on już kilkaset metrów od Pentagonu… Tak, zapewne, zarządził Pan Bóg. Chowano tam początkowo tych, dla których nie znalazło się inne miejsce, ale bez podziału na Jankesów i Konfederatów… A z czasem ten cmentarz stał się memorialną nekropolią wojskową, na której od tamtej pory znalazło spoczynek już ponad trzysta tysięcy wojskowych USA i tych cywilów, którzy mieli związek z kampaniami wojskowymi, płacąc swoją najwyższą cenę za naszą wolność i demokrację – fundament fundamentów amerykańskiego społeczeństwa… Gdzieś tam znajduje się skrawek ziemi i dla mnie… Przeżyłem siedemdziesiąt z okładem, wiecznego nic nie ma na tym świecie… – Cmentarze wojskowe na Ukrainie mają tylko Kijów i kilka miast, a podobnych do waszego cmentarza nekropolii memorialnych – jeden tylko Lwów – odrzekłem mu nie tak przekonująco, jak on opowiedział. – Jednak cmentarz jest mikroskopijny w porównaniu z tym w Arlington. Antynarodowa władza sowiecka poległym za wolność i niepodległość Ukrainy naszym bohaterom nie zostawiła miejsca ani w historii, ani na ziemi… – Dlaczegoż? Osiemnaście lat już minęło, jak wasz kraj “pozbył się” bolszewickiego reżimu… Wszystko w rękach nowej, niezależnej od Moskwy władzy ludowej… Takie memoriały – to historyczna konieczność i dla umarłych, i dla żywych… – Ot i pojawiła się w zeszłym roku, dzięki władzy, ta Baturynska Twierdza Memorialna… Dialog ten miał miejsce 22 sierpnia 2009 roku, kiedy amerykański wojskowy i jego żona, Ukrainka Olga (ona też była zainteresowaną tłumaczką naszego dialogu) gościli u jej krewnych i przyjęli moje zaproszenie, by odwiedzić nowy baturynski memoriał… Niespodziewanie odżył ten pouczający dialog w mojej pamięci już w sierpniu 2022 roku, w samym środku pełnoskalowej wojny zaborczej Moskali, kiedy, wracając z Szostki drogą baturynską, mój samochód pokonywał tymczasowy przepust przez pełnowodny Sejm, obok zniszczonego stałego mostu… Baturyn, twierdza, pamiątkowy krzyż – i nowa wojna z Rosją o naszą niepodległość i wolność! Początkowo pojawił się zamysł napisania twórczego wspomnienia, jednak już w domu przekształcił się on w list-apel do deputowanego ludowego Mykyty Poturajewa, przewodniczącego komisji ds. polityki humanitarnej i informacyjnej Rady Najwyższej, w sprawie zasadności podniesienia kwestii utworzenia w stolicy wojskowego cmentarza memorialnego, podobnego do waszyngtońskiego Arlingtonu, tylko już na szczeblu parlamentarnym. Oczywiście wiedziałem, że i przed moim listem w mediach ten problem był z zainteresowaniem omawiany, ale chciałem przekonać przedstawiciela ludu o tym, że taka nekropolia jest potrzebna zarówno poległym bohaterom w bitwach pod Iłowajskiem i Debalcewem, jak i obrońcom Mariupola, Buczy, Czernihowa... I że miejsce dla niej nie na obrzeżach Kijowa czy w zagraconych niedokończonymi budowami strefach przemysłowych stolicy, a w najbardziej dostępnych i najbardziej zadbanych dla zwiedzających strefach parkowych. W Stanach – na brzegu malowniczego Potomaku, obok Pentagonu. I u nas – gdzieś bliżej stacji metra, aby towarzysze broni oraz krewni i bliscy poległych bez problemów mogli odwiedzać bohaterów i czcić ich ziemskie męstwo… Władcy zaś na jeepach i mercedesach z “kogutami” w ciągu kilku minut dojadą w każdy punkt pod Kijowem, a siwowłose matki, żony z dziećmi poległych bohaterów, ich towarzysze broni na wózkach? A uczniowie, turyści, zagraniczni goście stolicy? I nie od wielkiego dzwonu, a nieustannie! Ktoś w państwie jest zobowiązany o to zadbać. W pierwszej kolejności! Nie doczekawszy się od szanownego “ogólnonarodowego” humanitarysty jakiejkolwiek reakcji, na początku października 2022 roku wysłałem analogiczny list już do deputowanego z “Europejskiej Solidarności” Mykoły Kniażyckiego. I nie pomyliłem się, bo wkrótce temat utworzenia w stolicy centralnego wojskowego cmentarza memorialnego przeszedł na praktyczne tory i stał się przedmiotem oficjalnej dyskusji władz Kijowa. A już wiosną 2023 roku Rada Najwyższa Ukrainy większością konstytucyjną uchwaliła odpowiednią ustawę… Pojawiły się środki, odpowiedzialne za sprawę o znaczeniu ogólnonarodowym instytucje państwowe, jednak nie znalazł się dla poległych bohaterów akceptowalny grunt… Nie uzgodniono terytorium ziemi, którą oni skropili w bitwach swoją krwią!.. “Szczęśliwi ci, którzy krwią zaświadczyli swoją miłość do rodzinnego kraju! Chwała im i wieczny spokój!” – przejmująco i patetycznie wygłaszał słowa pożegnania przewodniczący Centralnej Rady Ukraińskiej Republiki Ludowej Mychajło Hruszewski przed kolumną dwudziestu siedmiu wozów 20 stycznia 1918 roku, która na kilka minut zatrzymała się przed muzeum pedagogicznym, aby członkowie pierwszego rządu Niepodległej Ukrainy odprowadzili w ostatnią drogę bohaterów spod Krut. Odprowadzili na pochówek nie gdzieś daleko od kijowskich świątyń i pałaców, a na zbocza Dniepru, do Mogiły Askolda. Trudno dzisiaj zbadać, czy wiedzieli wtedy urzędnicy o istnieniu cmentarza w Arlington, a za to, że miejsce na pochówek bohaterów wyznaczyli w najbardziej zadbanej nekropolii Kijowa nad Dnieprem, cześć im i chwała. Dlatego że działali oni jak prawdziwi twórcy państwowości… Niestety, reżim bolszewicki, naśladując barbarzyńską istotę imperium rosyjskiego, w szczególności podczas rzezi baturynskiej, stopniowo splądrował i mogiły bohaterów spod Krut. Jednak nie zniszczył tego miejsca i pamięci narodowej o ich czynie… Nie rozpraszać pamięci narodowej i kontynuować rytualne pochówki naszych obrońców na rozproszonych cmentarzach Ukrainy wymaga i obecna is- Syrecki park dendrologiczny w Kijowie Wojskowy cmentarz w Arlington w USA

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

„Trup na ulicach Kobyszczy leżał stosami”

Tak opowiadała o głodzie w 1933 roku babcia dziennikarki, pochodzącej z tej wsi Tetiany Potołap – Jefrosynia Nykyforiwna Małko. I była to prawda. Kobyszcza, jak i cała Ukraina, bardzo boleśnie i z wielkimi stratami przeżyła ludobójstwo. Mykoła HRYŃ, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Hołodomor do Kobyszczy, która była największą wsią na Ukrainie od czasów hetmańszczyzny, centrum kozackiej sotni, ośrodkiem gminnym, a potem rejonowym na Czernihowszczyźnie, tak jak i do całej Macierzy, nie przyszedł z dnia na dzień. Źródeł tej tragedii należy szukać zaraz po bolszewickim przewrocie październikowym. Cynicznie planowała i przygotowywała go władza. Pierwszą próbę masowego mordu Ukraińców komisarze z Kremla przeprowadzili na początku lat dwudziestych. Ale nie zadowolili się nią i po dekadzie zabrali się za nową egzekucję ukraińskich rolników. Już w styczniu 1928 roku bolszewicki reżim wprowadza przymusowe dostawy zboża. Jak wszędzie na Ukrainie, państwo wygrzebało pracowitym mieszkańcom Kobyszczy znaczną część, a nawet całe wyhodowane ziarno po znacznie zaniżonych cenach. Jednocześnie rozpoczyna się rujnowanie i niszczenie zamożnych gospodarstw chłopskich, ochrzczonych przez reżim mianem „kułackich”. „Kułakom” konfiskują ziarno, majątek, nawet ziemię. Ich i ich rodziny wysiedlają, a bardzo wielu deportują na wschód i północ „nieobjętej ojczyzny”. Daleko poza granice rodzinnej wsi komunistyczna władza wysiedliła rodzinę Jakiwa Tymofijowycza Dytyny. Z frontów I wojny światowej wrócił do Kobyszczy z pewnymi oszczędnościami. Za nie kupił siedem hektarów ziemi, cztery – lasu, krowę, woły, parę koni. Rodziną obrabiali gospodarstwo. Wszystko byłoby dobrze, gdyby nie nadeszła kolektywizacja, a z nią plakaty na drzwiach rad wiejskich i sklepów. Na nich przez rzekę wąska kładka, a z jednej strony chata z napisem „kołchoz”, a z drugiej – długi barak i napis – „Sołowki”. Agitacja, jak widzimy, bardziej niż wymowna. Chłop ma tylko dwie drogi. Nie pójdziesz do kołchozu – zabiorą cały majątek i wyślą do białych niedźwiedzi. Jakiw Tymofijowycz odmówił napisania podania do kołchozu. Aktywiści rozebrali chatę i stodołę, belki wysłali do kołchozu. Rodzinę z pięcioletnim synem zostawili przy zrujnowanym piecu. Jakiwa na zimę przygarnęli sąsiedzi. Babcia z dziadkiem naznosili z ogrodu łodygi słonecznika, kukurydzy, a z brzegów – gałęzie. Wszystko to przykryli płachtami. Wiosną znów przyszli komisarze. Już by wysiedlić rodzinę na Sołowki. Ale Jakiw Tymofijowycz był mądrym człowiekiem – zatrudnił się w nosiwskiej cukrowni jako pracownik przy pryzmach i codziennie chodził tam i z powrotem pieszo po 12 kilometrów. Tak uniknął zesłania. Ale przed nim był Hołodomor. Z głodu zmarli jego ojciec i matka, brat i trzy siostry. Jak wywożono zboże mieszkańcom Kobyszczy, opowiadała ówczesna gazeta rejonowa „Za sucialnu kolektywizaciju” („Za pełną kolektywizację”). Tak, w jednym z wrześniowych numerów gazety z 1931 roku pisze ona, że w Kobyszczy, która liczy 2714 gospodarstw, skolektywizowano ich tylko 63 procent. Wsi wyznaczono plan dostaw zboża w wysokości 13990 centnarów, a według danych z 7 września plan w kołchozach wykonano w 13,8 procenta, a u indywidualnych rolników – 20,5, według sztywnych zadań – 20,3. Dalej gazeta pisze: „Jesteśmy pod wpływem kułaka, mówią, chleba nie ma… ale plan trzeba wykonywać, a z kułaka zostawić mokre miejsce…”. W innym numerze tej samej gazety uwagę zwraca notatka o premiowaniu osób, które ujawniają miejsca ukrywania chleba. Osobom, które znajdą ukryte przez kułaków ziarno, wypłacać będą 25 procent wartości ukrytego ziarna w gotówce, a w razie chęci także w naturze – chlebem. Oto tak nowa władza zaczęła płodzić pawlików morozowów i inną podłość nie tylko w Rosji, ale i na Ukrainie. Przykro, ale Kobyszcza nie stała z boku takiej hańby. W grudniu 1932 roku, kiedy głodowe śmierci stały się niemal masowym zjawiskiem we wsi i okręgu, władza rozpoczyna drugi etap zabijania głodem. Komunistyczny reżim oskarża Ukraińców o sabotaż i przygotowania do powstania. Słowo „sabotaż” już nie schodzi ze stron gazety rejonowej. A niemal całe wyhodowane ziarno w kołchozach wysyłają państwu – wykonują tak zwane pierwsze przykazanie rolnika. Nawet uchwalają ustawę, którą zabraniają wydawać ludziom zarobione w kołchozach ziarno. Zaplanowany przez bolszewików Hołodomor osiągnął apogeum w czerwcu 1933 roku. Oto wtedy Kobyszcza pokryła się stosami trupów. Jak dokładnie to było, jak ludzie umierali śmiercią głodową, jak powstało ludożerstwo, utrwalili kilka dekad temu młodzi badacze historii rodzinnej wsi z ówczesnej szkoły średniej nr 2 pod kierownictwem dyrektor Ołeksandry Wasyliwny Danylewskiej. Zrobione przez nią i jej wychowanków – to prawdziwy ludzki i moralny wyczyn wobec rodaków i rodzinnej wsi. Nawiasem mówiąc, za wykonaną z własnej inicjatywy pracę badawczą ona oraz jej podopieczni otrzymali list z podziękowaniami od ówczesnego kierownika Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, akademika Ihora Juchnowskiego. Nie ma smutniejszej opowieści od opowiadań żywych świadków tamtej strasznej tragedii. Każda fraza, każde zdanie odpytanych ponad trzech dziesiątek ludzi – to krzyk duszy. Oczywiście, przytoczyć świadectwo każdego nie pozwalają ramy artykułu gazetowego. Ale krew mrozi się w żyłach, kiedy czyta się świadectwo Ołeksandry Dmytriwny Babko. Opowiadała, że ich rodzinę z sześciu osób, która miała sześć hektarów ziemi, konia, krowę, zimą 1932 roku rozkułaczyli, bo mąż nie chciał zapisać się do kołchozu. Do posiadanego majątku dopisali młyn, młocarnię, sieczkarnię. Męża wysłali do więzienia, a ją z dwuletnią córką wygonili na ulicę. Do 1935 roku żyła u swojej siostry. A zimą 1935 roku i ją wysłali na zsyłkę w obwód wołogodzki. Mąż akurat wrócił z uwięzienia, to go wysłali w tajgę razem z żoną. A dziecko zostawili u siostry. Ludziom powiedzieli, że to jadą ochotnicy z rejonu bobrowickiego. Wtedy z Kobyszczy wysiedlili niemal 50 wieśniaków. W rodzinie Hanny Iwaniwny Słuhowyny zmarło z głodu pięcioro ludzi. Podczas obchodów „brygad uderzeniowych” zabrali im wszystko – nawet fasolę w żeliwnym garnku. Skonfiskowali owce, woły, świnie, krowę, konia. Na strychu przechowywała się zeszłoroczna gryka i plewy – wszystko wygrabili. Matka nie wytrzymała takiej przemocy i powstała. Wtedy „uderzeniowcy” udusili ją nitką, do której był przyczepiony krzyżyk napierśny. Samą Hannę Iwaniwnę od głodu uratowali ludzie. Służyła, pasła krowy. Jedli wszystko pod rząd – korę i liście drzew, żołędzie, łapali wróble. Jak trochę podrosła, zmuszona była iść pracować do kołchozu. Na obiad tam dawali 500 gramów chleba oraz płacili 3 kopiejki dziennie i 200 gramów ziarna. Według słów Marii Matwijiwny Wełyczko, na ich ulicy Smahiwce w 17 domach zmarło 13 dusz. Nauczyciel Mychajło Iwanowycz Duź, urodzony w 1924 roku, pamięta, kiedy pod koniec 1932 roku do ich chaty przyszło pięciu aktywistów. Żelaznymi kijami kłuli podłogę. Szukali ziarna. Torebkę z nim matka schowała na piec i posadziła go, ośmioletniego, na niej. Jeden z aktywu – Iwan Hłuszanycia – przegonił go i odebrał torbę z ziarnem. Matka płakała i prosiła zwrócić, a w odpowiedzi usłyszała: „Nie pozdychają twoje dzieci, niech jedzą plewy…”. Ojciec i prawdę nosił do domu plewy, i myśmy je starannie przesiewali. Pamięta on także śmierć z głodu całej rodziny sąsiada Trochyma Rozkolija oraz zabójstwo na ogrodzie Tymofija Knysza za to, że ten wygrzebywał z ziemi i jadł posadzone obierki ziemniaków. Z bólem wspominała tamte wydarzenia Kateryna Mytrowaniwna Jurczenko. Miała wtedy 11 lat. Braciszek Stepanko skończył pięć. I oto wiosną zbierał w kałuży i jadł dżdżownice. Z czasem on zmarł. Zmarła i młodsza siostrzyczka i przed śmiercią prosiła ona o kromkę chleba. Ale nie mogli dać, bo nie było. Pamięta kobieta, jak ludzi wyganiali na pole zbierać ziarenka z ziemi. Tam stał nadzorca. Jedna kobieta nie wytrzymała i schowała trzy ziarenka za pazuchę. Nadzorca zobaczył i kazał ją powiesić tuż tuż, na polu. W tym czasie sześcioletniej Katerynie Towstenko zapamiętało się, że w ich rodzinie zmarli śmiercią głodową dwaj braciszkowie w wieku ośmiu i dziesięciu lat. Pamięta, że mama, kiedy wychodziła z domu, dzieci stale zamykała w chacie. Byli wtedy ludzie, którzy porywali dzieci, zabijali je i mięso sprzedawali na bazarze. Wiosną 1933 roku w Kobyszczy zaczęło się najstraszniejsze i najbardziej przerażające – ludożerstwo. W głodowym obłędzie ludzie czynili nieludzkie uczynki. Według słów Marii Mychajliwny Sało, ona z przyjaciółką weszła do ciotki Kyłyny. Kobieta patrzyła na nie obłąkanymi oczami i zaczęła krzyczeć, że jedzenia u niej nie ma i zabierać nie ma czego. „Oto widzicie, zostało tylko dziecko i ja je teraz gotuję”, – i pokazała na kociołek w piecu… U nas, opowiadała Marija Jewłampijiwna Serhijenko, pod dworem z głodu zmarł Mykoła Biłodid. Współmieszkańcy wsi umierali jak muchy. Ludzie siedzieli pod płotami i czekali śmierci, bo zmarłych nie było już komu z chaty wyciągnąć. Zmarłych też nie chowali, bo nie było komu podnieść trumny. Zresztą zrobić jej nie było komu. Oto i kładli ludzi stosami na ulicy, a potem brali za ręce-nogi i wrzucali na wóz. Zwozili wszystkich do jednego dołu, tam i zakopywali. Takie świadectwa mieszkańców Kobyszczy można kontynuować. Ja zaś proponuję odszukać wzmianki o strasznej tragedii narodowej na stronach ówczesnej bobrowickiej gazety rejonowej „Za suciłnu kolektywizaciju” (Za całkowitą kolektywizację). Powiem od razu: ani za 1932, ani za 1933 czy choćby 1934 rok w niej ani jednego napomknięcia o strasznym głodzie w kraju i rejonie. O strasznym nieszczęściu można chyba tylko znaleźć między wierszami poszczególnych publikacji. Przeważająca większość ich jest o wyciskaniu ziarna z kołchozów oraz od indywidualnych rolników. Dwudziestego czwartego września gazeta pisze, że wykonanie planu skupu zboża przez ludność Kobyszczy idzie niewybaczalnie niemrawo. Na 20 września wykonanie w sektorze indywidualnym stanowi 0,9 procenta. „Stało się to, – podkreśla gazeta, – przez brak terminowego nacisku na kułacko-zamożne gospodarstwa, które ukrywają chleb…”. Gazeta tuż tuż wzywa zrobić bolszewicki atak na „twardo-dających” (tych, którzy nie chcieli dobrowolnie oddawać zboża), przeprowadzić głęboką agitacyjno-masową pracę wśród pracujących indywidualnych rolników, uderzyć w sabotażystów skupu zboża, wrogów władzy radzieckiej, i wykonać plan na 100 procent w ustalonych terminach. Żeby zaś bardziej nastraszyć ludzi, gazeta drukuje postanowienie Rady Komisarzy Ludowych USRR i KC KP(b)U z podpisami W. Czubara i W. Kosiora o tym, że rejon bobrowicki, do którego administracyjnie należy i Kobyszcza, odstaje w skupie zboża i dlatego do niego zabroniono wwozić wszystkie towary przemysłowe i gospodarcze, aż dopóki on nie osiągnie zdecydowanego przełomu w wykonaniu skupu zboża. Dodam, że rejon bobrowicki na Czernihowszczyźnie był jedyny, którego, pisze gazeta, pozbawiono prawa na otrzymanie towaru przemysłowego od państwa proletariackiego. Władza wszelkimi haniebnymi działaniami wymiotła mieszkańcom Kobyszczy cały chleb. Lecz na tym ona nie uspokoiła się. Wśród srogiej zimy wzięła się za zbiór ziemniaków. Gazeta rejonowa z 6 stycznia 1933 roku zwraca uwagę hasłem o tym, że skup ziemniaków równa się skupowi zboża. A jej plan rejonowy jesienią wykonali tylko na 28 procent. Teraz zaś, pisze gazeta, „my skupujemy tylko jeden procent od pięciodniowego zadania. Wsie Nowa Basań, Nowy Bykiw, Kobyszcza, Jadliwka, Ołeksandriwka, Petriwka, Stepowi Chutory całkowicie zaprzestały skupu ziemniaków. Wobec tych, którzy nie oddają ziemniaków, stosowane będą takie same represyjne środki, jak i podczas skupu zboża…”. Dalej gazeta podkreśla: „nie zważając na zimowe warunki, zmusić kułaków odkopać ziemniaki w dołach i niezwłocznie zdać je do punktów…”. I to w styczniowe mrozy. Wybaczcie, czyż ten głupi krok nie jest świadectwem o ludobójstwie Ukraińców, których władza radziecka skazała na śmierć głodową?! Nie jednym posiedzeniem sądowym nad mieszkańcami Kobyszczy, którzy rzekomo sabotowali skup chleba, był naznaczony 1932 rok. „Czerwonym sądem nad kułacko-kontrrewolucyjną bandą” rozpoczął się i 1933 rok. Akurat na Boże Narodzenie 7 stycznia w Kobyszczy odbyła się wyjazdowa sesja Czernihowskiego Sądu Obwodowego. Rozpatrywali sprawę o kułacko-kontrrewolucyjną bandę, którą kierował kułak Ponomarenko i którą wykryły organy GPU. Ta „banda”, pisze gazeta rejonowa, przeciskała na kierownicze stanowiska w radach wiejskich i kołchozach ludzi, którzy aktywnie działali na rzecz zerwania kampanii polityczno-gospodarczych, zwłaszcza skupu zboża, podburzali nieświadomą część biedoty i średniaków wsi. Oni rozwalali kołchozy od środka, zadawali szkody, dyskredytowali produkcję kołchozową, przeprowadzali różne kontrrewolucyjne prowokacje, skierowane na zerwanie zadań władzy radzieckiej i partii… …Żeby ludzie nie myśleli o głodzie, o ciągłych śmierciach od niego, im stale wbijają do głów, że rozbity kułak, ale nie dobity jednocześnie, przewidując swoją zagładę, wściekle rzuca się we wszystkie szczeliny, żeby przeszkadzać zwycięskiemu budownictwu socjalistycznemu na wsi, zwłaszcza teraz – to rozwalać kołchozy i zrywać skup zboża. Muszę powiedzieć, że na Bobrowiczyźnie to był pierwszy pokazowy proces władzy nad nią samą zorganizowaną w gabinetach „kułacko-kontrrewolucyjną bandą”. W każdym razie, pierwszy, który poddał się tak szerokiej jawności. Motyw – jeszcze bardziej zastraszyć zmęczonych głodem ludzi, wycisnąć wszystkie resztki żywności… Aby jakoś przeżyć, ludzie zmuszeni byli kraść w kołchozach. Ale te kradzieże z punktu widzenia teraźniejszości są bardzo śmieszne. Stajenny Serhij Perederij kradnie śrutę od koni i niesie ją karmić rodzinę. Świniarki Oryszka Małko i Priska Kładynoha też kradną mieszankę. W złodzieje zapisali czujni aktywiści strażników przy spichlerzu Stepana Husaka, Stepana Horbacza oraz Iwana Patiutę. Okazuje się, że oni przesiewają zeszłoroczne plewy pszeniczne i wyzbierują z nich ziarno. Dziwisz się, jak obracał się język nazwać złodziejem człowieka, który

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Czy można uznać za kurkula Jewhena… [sic] — nie: czy można uznać za kurkula kobyżczanina Jechima Niedilka, który w lipcu 1933 roku wrócił z bupru i kazał dzieciom kraść ziemniaki z pola kołchozowego? Do tak desperackiego kroku tzw. kurkula, któremu nowa władza zabrała już wszystko, co mogła i chciała, zmusił system, bo musiał w ten sposób ratować przed głodomorem własne dzieci. Jakże nie! Gazeta wzywa organy śledcze i sądowe do natychmiastowego ukarania tego kurkula jako najzagorzalszego wroga radzieckiej władzy. Warto tu także powiedzieć, że skala głodu i liczba ofiar byłyby znacznie mniejsze, gdyby władza nie uchwaliła tego strasznego prawa o karze śmierci za „kradzież socjalistycznej własności” i nie obdarzyła nieograniczonymi i szczególnymi uprawnieniami oraz prawami komisji zaopatrzenia zbożowego. To właśnie one miały prawo zabierać nie tylko zboże, ale także te węzełki z fasolą, nasionami warzyw i suszonymi jabłkami oraz gruszkami. …Obecne i przyszłe pokolenia kobyżczan powinny być głęboko wdzięczne młodym badaczom tej tragicznej karty historii wsi, na czele z ich kierowniczką Ołeksandrą Danyłewśką, której własne dwie ciotki, Olha i Maria, znalazły się wśród ofiar Wielkiego Głodu, za to, że na czas zapisali wspomnienia świadków ludomoru i teraz mogą przekazać je potomnym. Dziękujemy im również za to, że przy budynku dawnej Szkoły Średniej nr 2 posadzili wiśniowy sad pamięci ofiar Hołodomoru. Co wiosnę drzewka cieszą białymi bukietami kwiatów, a latem płoną gorącymi jagodami-ognikami pamięci o zamęczonych głodem. Pamięć o ziomkach uwieczniła także miejscowa władza. Poparła inicjatywę społeczności i na cmentarzach ustawiono oraz poświęcono symboliczne pamiątkowe krzyże ofiarom Hołodomoru ze swojej wsi. Zastanowili się oni także nad tym, ilu kobyżczan władza zagłodziła w tamtych latach strasznego terroru? Dawna władza wzięła bowiem na siebie niewybaczalny grzech i zrobiła wszystko, co możliwe, by sfałszować lub zniszczyć dokumenty tamtych czasów, zwłaszcza zapisy w radach wiejskich i w USC, które ewidencjonowały daty urodzenia i śmierci. Niemal do początku XXI wieku władza głośno zakazywała mówienia o Hołodomorze i jego ofiarach. Za to przewidziano nawet odpowiedzialność karną. Wiejscy badacze, aby zbliżyć się choćby do minimalnie realnego wskaźnika liczby ofiar Hołodomoru, wykonali dużą liczbę obliczeń różnymi sposobami. Znaczną pracę wykonał tu zapalony badacz Wiktor Dombrowski. Dokonał sześciu obliczeń według zasadniczo różnych metodyk i wyjściowych danych. Wyniki we wszystkich niemal się pokrywały. Materiały wysłano do właściwych instytutów i ośrodków naukowych. Według najskromniejszych obliczeń doszli do wniosku, że w Kobyżczy podczas Hołodomoru od niedożywienia i sztucznie zorganizowanego głodu zmarło co najmniej 1100 osób. Taka oto wspólna mogiła w jednej tylko ukraińskiej wsi w ciągu niespełna dwóch lat… To był prawdziwy ludobójstwo. Schylmy więc głowy przed tymi ofiarami niewinnie zamordowanymi głodem…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Całe życie tęsknił za utraconą miłością

Wspaniałe karty historii i kultury odziedziczyła wieś Denysiw. Dlatego każdy skrawek jej ziemi mówi sam za siebie, a ona, niczym legenda, cieszy się sławnym autorytetem, przekazanym w spadku przez przodków. Z tego powodu jest w niej wiele pomników, tablic pamiątkowych, zachowały się nazwy historycznych uroczysk, funkcjonuje znaczna liczba podań, legend itp. A strażnikami tej pamięci są przede wszystkim nasze muzea – krajoznawcze, pisarki Iwanny Błażkewycz oraz III Nadzwyczajnego Wielkiego Zjazdu OUN. Bohdan SAWAK, dyrektor Denisiwskiego Muzeum Krajoznawczego, członek Proświty. Do wykazu sławnych kart przeszłości wsi warto zaliczyć i przedstawić twórczą pracę pisarzy-ziomków, którzy wyszli w świat z naszej wsi. O jednym z nich, mało znanym na Ukrainie – Bohdanie Mazepie – jest moja opowieść. W niektórych źródłach podaje się, że urodził się 17 maja, a w innych podano 17 czerwca. Aby zaprowadzić w tym porządek, musiałem zwrócić się o pomoc do Państwowego Archiwum Obwodu Tarnopolskiego. Na swoje zapytanie otrzymałem kopię dokumentu kościelnego: Bohdan Mazepa urodził się 17 maja 1928 roku w rodzinie Iwana i Domiceli (Domki) z rodu Bohacz na chutorze Wesniwka, który należał do wsi Denysiw. Poród odbierała położna Maria Samycia. Chrzest 30 czerwca przeprowadził ks. Iwan Romanowski. Jego chrzestnymi byli Iwan Łyżnyk i Ksenia Fałka. Bohdan ukończył siedmioklasową szkołę w Denisiwie, a za Niemców – jeszcze szkołę rolniczą, zorganizowaną przez Iwannę Błażkewycz, którą pisarka zainicjowała w celu ochrony młodzieży, aby nie wywożono jej do Niemiec na roboty. Ze wspomnień, które swego czasu pozostawił w muzeum jego były towarzysz broni i kolega z klasy Bohdan Dubelt, w szkole uczył się dobrze. „Już w latach dziecięcych miał skłonność do pracy twórczej – wymyślał i opowiadał humoreski, układał i deklamował własne wierszyki. Sam był niskiego wzrostu, w zachowaniu rozważny i spokojnego usposobienia”. Podczas II wojny światowej, 24 marca 1944 roku, kiedy Niemcy wycofywali się na zachód, główna linia frontu na rzece Strypa, która przepływa obok wsi Denysiw, zatrzymała się. Wtedy na jednym brzegu jej koryta, w Kupczyńcach, byli jedni „wyzwoliciele” – sowieccy, a na drugim – w Denisiwie – niemieccy. Jednak obok sąsiedniej wsi Iszkiw część bolszewickiej armii przerwała się i kontynuowała marsz na zachód. Oni gęstą lawiną, niczym szarańcza, już zajęli wsie Iszkiw, Rosochowatec i wkroczyli na Wesniwkę. Lecz niemieckie czołgi, które jechały na wsparcie swojej linii frontu z nazwanego terytorium, odparły ich, i moskale zawrócili z powrotem, za Strypę. Właśnie wtedy, wycofując się, zabierali ze sobą, jako wojenny trofeum, do armii mężczyzn z tych osad. Zabrali też Iwana Mazepę – ojca Bohdana, który od tamtej pory nie dał o sobie znać i do domu nie powrócił. 14 lipca niemiecka obronna linia frontu na rzece Strypie upadła, i bolszewicy kontynuowali swój natarcie. Razem z niemieckim frontem ruszyły na zachód tysiące ludzi, wśród których także ponad dwie setki świadomych narodowo mieszkańców Denisiwa. Ratując się przed „rajskim” życiem, które nieśli na bagnetach czerwonogwiazdowi „wyzwoliciele”, ruszyli na zachód także Domka Mazepa ze swoim jedynakiem Bohdanem. Wszyscy mieli nadzieję, że opuszczają swoje domy niedługo, że świat i ruch partyzancki nie pozwolą moskalom zapanować na tak wielkim terytorium kontynentu europejskiego. Lecz nie tak się stało, jak się wydawało. Przez wojenną zawieruchę Bohdan z mamą znaleźli się w niemieckim obozie dla ukraińskich uchodźców w mieście Hamburg. Choć w niemieckim obozie, jednak Bohdan Mazepa czasu nie marnował. Tam zdobył średnie wykształcenie specjalne – nauczycielskie. W 1948 roku, już dorósłszy i zmężniawszy, Bohdan razem z mamą i takimi samymi, przez los wygnanymi, rodzinami współmieszkańców Fiałków, Bojków, Mazuryków przeprowadzili się do kanadyjskiego miasta Edmonton. Tam Mazepowie zamieszkują u siostry mamy, Zofii, która wtedy żyła już w dostatku, bo była żoną zamożnego farmera. Aby mieć swój środek do życia, Bohdan zaczął pracować – najpierw w drukarni, potem w radiu – jako korespondent dla międzynarodowej służby CBC „Głos Kanady” (1965–1971), jednocześnie kontynuował naukę na zajęciach wieczorowych przy Uniwersytecie Alberty. I zasłużył na uznanie wśród ukraińskiej społeczności w Kanadzie. Popiersie Bohdana Mazepy w Denisiwskim Muzeum Krajoznawczym. Rzeźbiarz Iwan Sonsiadło. Bohdan Mazepa dzięki temu, że zaczął pisać wiersze, utwory publicystyczne i recenzje, które drukowano w ukraińsko-kanadyjskiej prasie, zbiorowych tomikach, almanachach i osobnych wydaniach. Tak, w Edmonton wydał dwie książki poetyckie: „Zoriany dal” (1956) i „Połumiani akordy” (1976). W nich wysławiana jest wielkość wojowników walk wyzwoleńczych Ukrainy, prześledzić można tęsknotę za rodzinnym krajem, Denisiwem, Wesniwką, a zwłaszcza za utraconą miłością, której w pierwszej książce poświęcił specjalny rozdział pod tytułem „Zahubleni kwity”. Piękny rytm brzmienia w poezji Bohdana Mazepy zauważyli ukraińsko-kanadyjscy kompozytorzy Bohdan Wesolowski, Ihor Sonewycki, Serhij Jaremenko, którzy do jego wierszy napisali utwory muzyczne. Liryka miłosna do jego słów zaczęła cieszyć się na amerykańskim kontynencie niemałym sukcesem estradowym, dlatego była, i zapewne pozostała, dość popularna wśród młodzieży. „Piosenkową liryczność poety Bohdana Mazepy – pisał jeden z najbardziej znanych ukraińsko-kanadyjskich pisarzy Jar Sławutycz – docenili nasi kompozytorzy. Bohdan Wesolowski ułożył muzykę do jego wiersza „Czy przypominasz noc, sinooka moja?”, wydrukowanego w książce „Północna zorza”, a śpiewak Antin Derbysz tak cudownie wykonał romans, że zyskał on znaczną popularność po obu brzegach Oceanu Atlantyckiego”. Nawiasem mówiąc, ten utwór muzyczny został nagrany na płycie „Werba”. W recenzjach Bohdan Mazepa oceniał twórczość słynnego pisarza Jara Sławutycza: „Mądrości podróży” („Ukraińskie wieści”, 1973, 21 czerwca; „Ukraiński głos”, 1973, 3 października), „Liryka Jara Sławutycza” („Ukraińskie wieści”, 1964, 23 kwietnia). W 1977 roku w Edmonton wyszedł zbiór utworów muzycznych kompozytora Serhija Jaremenki „Saskaczewana oraz inne pieśni”. Weszły do niego cztery utwory muzyczne: Jara Sławutycza „Saskaczewana”, Dana Mura „Nie chyl się, kalino” oraz dwojga pochodzących z chutoru Wesniwka poetów – Tetiany Fedoriw „Wiosenna pieśń” i Bohdana Mazepy „Mojej niezapomnianej”. Oprócz tego Bohdan Mazepa był dość znany w kręgach pisarskich Kanady. „Będąc kolegą Bohdana Mazepy (pozostawił we wspomnieniach Bohdan Dubelt, który swego czasu również wyemigrował do Kanady – B. S.), często bywałem u niego w domu, przeglądałem jego dużą bibliotekę domową. Spotykałem go także na wieczorach literackich w Toronto. Wiedziałem, że przyjaźnił się z wieloma ukraińsko-kanadyjskimi pisarzami”. Lecz w życiu osobistym los ułożył się tak, że on, dwukrotnie żonaty, w sercu zawsze nosił swoją pierwszą dziewczynę – Lubomyrę Kowal, w której był zakochany od szkolnych lat, ale ona pozostała na ojczystej ziemi. Warto dodać, że Mychajło Kowal, ojciec Lubomyry, miał dwie córki, obie wyjątkowo urodziwe: wysokie, smukłe, z falistymi włosami. Kiedy się uśmiechały, na ich twarzach pojawiały się urocze dołeczki. Z charakteru dziewczęta były zrównoważone, ale znały swoją wartość. Ponieważ Lubomyra była starsza, domownicy nie mieli spokoju od zalotników. Jednak do czasu przybycia Moskali jej sympatią był sąsiedzki młodzieniec Bohdan Mazepa. Z czasem, już na kontynencie amerykańskim, dowiedział się, że nad jej losem „wyzwoliciele” się znęcali: ona wraz z rodziną zostali wywiezieni na Sybir. I w tej bezsensownej bezradności, by choć trochę pomóc, on za nią stale tęsknił. Jest to szczególnie odczuwalne w jego poezjach, zwłaszcza w wierszu „Rodzimej”: Samotnym wędrowcem szukać będę losu. Pójdę w nieznane – w dalekie światy. W zranionym sercu nie zgaśniesz nigdy – Gwiazdą dla mnie świecić będziesz ty. Albo w wierszu „Jesienne wersy”: Nie zrywać mi już wiosennej ruty, Słowika w gaju mi więcej nie słyszeć… Beznadzieja legła na bezsenne powieki, – Swą młodą miłość utraciłem na wieki. Zmarł Bohdan Mazepa przedwcześnie, zagadkowo, w południe swojego wieku, pochowany na ukraińskim cmentarzu świętego Mychajła w Edmonton. Podczas panichidy 28 listopada 1978 roku jego kolega po piórze Jar Sławutycz wypowiedział takie słowa: „Drogi przyjacielu Bohdanie! Stojąc nad twoją trumną, widzę, jak płacze niebo (była zamieć, wichura – B. S.), jakby żałując, że odchodzisz z naszego, ziemskiego świata. Widzę twoją córeczkę Dijankę, która tak często odpowiadała na moje telefony. Jeśli ktoś zadzwoni jutro czy pojutrze, ona smutnym głosem powie: „Tatusia nie ma w domu…”. Widzę twoją, Bohdanie, zasmuconą mamę, która tak cię kochała, troszczyła się o ciebie, jedynego syna, którego już teraz przeżyła. Widzę twoją żonę Natalkę (czeskiej narodowości – B. S.), która w smutku siedzi obok…”. Przez ówczesną zamieć i mrozy wszystkie ścieżki na Ukrainę były zasypane śniegiem, a dlatego korespondencja z rodziną wrogiego sowieckiej ideologii poety była zabroniona, a jeśli niektóre dochodziły, to tylko dobrze zrecenzowane, a reszta przepadała. Dlatego dopiero za Niepodległości Ukrainy stały się nam znane imię i twórczość tego poety. Autor tego wpisu znał Lubomyrę Kowal (po mężu – Zariczna), której Moskale nadali inne imię – Lubow. Ona na Sybirze wyszła za mąż za chłopaka, również więźnia politycznego, który wzdychał do niej, gdy jeszcze uczyli się w Bereżańskim seminarium nauczycielskim. Po powrocie z niewoli mieszkali w sąsiedniej wsi Jastrubowe. Dobrze znałem jej męża, który uwielbiał swoją żonę. W pokoju i zgodzie przeżyli swoje życie. Jednak Lubomyra starannie przechowywała fotografię i listy, które, jakimś cudem odnalazłszy jej adres, pisał do niej na Sybir jej pierwszy chłopak Bohdan Mazepa. Dowiedziawszy się o tym, pewnego razu odwiedziłem tę rodzinę. Wtedy przede mną, wspominając swojego pierwszego chłopaka, Lubomyra raz po raz ocierała z oczu łzy. Nie spodziewaliśmy się, że naszą rozmowę podsłuchiwał jej mąż. Z czasem jeszcze raz przyszedłem do niej, aby zwrócić pożyczoną fotografię Bohdana Mazepy oraz kopię jednego jego listu. Ona, roniąc łzy, powiedziała: „Nie oddawaj. Niech zachowają się w muzeum. Mój mąż podsłuchał naszą rozmowę i w napadzie zazdrości je spalił”. A do roku czasu po tym oboje zmarli. Czy wybaczyli i zrozumieli siebie nawzajem, opuszczając ten świat? Jak dla mnie, to pozostaje zagadką. Przecież Lubomyra chciała zabrać list ze sobą do trumny...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Anna BAGRYANA: „Bo Kijów nie pachnie wojną. Kijów pachnie sobą”

H. D.: – Za każdym razem, gdy do Ukrainy z Bułgarii przyjeżdża pisarka i tłumaczka Anna Bagryana, odnosi się wrażenie, że życie kulturalne w stolicy ulega aktywizacji. Prezentacje, premiery, spotkania, okrągłe stoły, konferencje, spektakle, festiwale – planuje Pani wydarzenia z wyprzedzeniem czy dołącza Pani później? A. B.: – Niektóre wydarzenia były zaplanowane z wyprzedzeniem, ale prawie wszystkie moje spotkania autorskie z czytelnikami organizowane były spontanicznie – już po tym, jak przyjechałam do Kijowa. Znajomi nauczyciele i bibliotekarze widzieli moje kijowskie zdjęcia na Facebooku, pisali do mnie w wiadomościach prywatnych, zapraszali. Starałam się nikomu z nich nie odmawiać, bo każde takie spotkanie jest dla mnie ważne. H. D.: – Po pół roku od czasu Pani ostatniego przyjazdu, jakie jest Pani ogólne odczucie co do atmosfery, w której żyje Kijów? Co od razu rzuca się w oczy? A. B.: – Ostatni raz byłam w Kijowie w kwietniu tego roku. Teraz życie w stolicy wydaje się spokojniejsze, mniej jest alarmów i napięcia. Otwarto już niektóre z pomników, które jeszcze pół roku temu były chronione workami z piaskiem. I jakby przybyło ludzi w centrum miasta. Nie wiem, czy to dobrze, czy źle, przecież rozluźniać się zdecydowanie jeszcze za wcześnie. W Ukrainie trwa wojna. I nie mamy prawa o tym zapominać. Nawet w chronionym przez obronę powietrzną Kijowie. Z przyjemnych zmian – na ulicach i w miejscach publicznych znacznie przybyło języka ukraińskiego, zwłaszcza wśród młodzieży – uczniów i studentów. Przyjemne jest też to, że Kijów żyje teraz aktywnym życiem kulturalno-artystycznym. H. D.: – Wśród znaczących wydarzeń – konferencja „Współczesna literatura ukraińska w kontekście światowym”, zorganizowana przez Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy. Dlaczego dzisiaj ważne jest rozpatrywanie naszej literatury w kontekście europejskim i światowym? Miała Pani wystąpienie, o czym była mowa? A. B.: – Na tę konferencję zaproszono mnie z wyprzedzeniem, opowiadałam o przekładach i wydaniach współczesnej literatury ukraińskiej w Bułgarii, ale po wystąpieniach swoich kolegów położyłam akcent na jeszcze kilku kwestiach związanych z popularyzacją naszej literatury za granicą. W szczególności o potrzebie tłumaczenia na inne języki klasyki – przede wszystkim tych utworów ukraińskich autorów, które były zakazane w czasach radzieckich, także o problemie uzyskiwania praw autorskich od spadkobierców pisarzy i tłumaczy, o państwowym finansowaniu projektów przekładowych, o ważności właściwego doboru tekstów współczesnych autorów do przekładu, o potrzebie tłumaczeń utworów na tematy historyczne i wojenne itp. Przecież literatura – to też nasza broń w tej wojnie. I biorąc pod uwagę to, że w całym cywilizowanym świecie rośnie teraz zainteresowanie kulturą ukraińską, w szczególności literaturą, musimy stosować tę broń z rozumem, żeby nie zaszkodzić samym sobie. H. D.: – Anno, zauważyła Pani, że w Ukrainie dzisiaj najważniejszym tematem kina, literatury, teatru jest wojna? Jak odnosi się Pani do tej tendencji, bo przecież są różne opinie, czy poruszać ten temat teraz, czy już później, po Zwycięstwie? A. B.: – Tak, bardzo dobrze to zauważyłam. Zdążyłam bowiem być na kilku filmach i spektaklach o wojnie, a także przeczytać kilka nowych książek współczesnych ukraińskich pisarzy na temat wojny, a nawet wziąć udział w prezentacji jednej z nich. Niestety, wojna – to nasza smutna rzeczywistość i nie może ona nie odbijać się w twórczości współczesnych artystów. Ale bardzo ważne jest, jak dokładnie pisać o wojnie. Być może słusznie będzie, gdy każdy autor, który bierze się za ten temat, będzie pisał, wychodząc wyłącznie z własnego doświadczenia i doświadczenia bliskich mu ludzi. Na przykład ten, kto był na pierwszej linii frontu – o działaniach bojowych i codziennym życiu żołnierzy, kto przebywał w okupacji – o okupacji, kto stracił bliskich lub dom – o własnych przeżyciach z tego powodu, kto pomagał uchodźcom – o losach tych ludzi itd. Ale zdecydowanie utwory o wojnie powinny być, co więcej – trzeba je tłumaczyć na różne języki świata. Głównie, żeby były to naprawdę jakościowe wzorce literatury, a nie patetyczna grafomania, której, niestety, teraz też nie brakuje. H. D.: – Na jeszcze jedno znaczące wydarzenie zwróciłam uwagę – projekt Art-fest „Nienazwana wojna”, który zorganizowało Narodowe Centrum Sztuki Teatralnej im. Łesia Kurbasa, którego ważną częścią jest antologia „Nienazwana wojna”. Jest Pani w gronie autorów antologii. Czy planuje Pani wystawiać swoją sztukę (z antologii) w najbliższym czasie? A. B.: – Sprawą dramaturgów jest pisanie sztuk, a wystawianie ich – to już sprawa reżyserów. Jestem zawsze otwarta na współpracę z reżyserami i teatrami. O ile mi wiadomo, jeden ukraiński teatr już zainteresował się moją sztuką „Książę i kobieta”, która weszła do antologii „Nienazwana wojna”. To monodram o losie przeciętnej ukraińskiej kobiety, która zmuszona jest odprowadzać swojego męża na wojnę. Ale tak naprawdę ten utwór napisałam jeszcze w 2017 roku, czyli sześć lat temu. Wtedy wojna już trwała, ale z jakiegoś powodu nikt nie chciał o niej mówić, a tym bardziej wystawiać takich sztuk. Teraz, kiedy wojna dotknęła prawie każdej ukraińskiej rodziny, ten temat stał się aktualny. H. D.: – „Otvetka@” – monospektakl Nedy Neżdanej – już jest grany w Centrum Łesia Kurbasa i była Pani na premierze. Co może Pani powiedzieć o tej pracy? Wydaje mi się, że Anastazja Lesiw z teatru „Czajka” zagrała rolę błyskotliwie. A. B.: – Tak, młoda aktorka świetnie poradziła sobie ze swoją rolą i zagrała ją naprawdę błyskotliwie. H. D.: – Zauważyłam, że z szacunkiem (czy pietyzmem) odnosi się Pani do spotkań z czytelnikami w bibliotekach, które dzisiaj, być może nawet wbrew okolicznościom, stają się centrami wydarzeń literackich, dokąd ludzie przychodzą nie tylko po książkę. Co dają pisarce takie spotkania? A. B.: – Mnie te spotkania zawsze ładują energią. Kiedy widzę, że moje książki są potrzebne czytelnikom i że swoją twórczością mogę w pewnym stopniu wpływać na świadomość i myślenie Ukraińców, uskrzydla mnie to, inspiruje, dodaje mi bodźca, by nie zatrzymywać się na osiągniętym. Zwłaszcza kiedy spotykam się z dziećmi i młodzieżą, oni zawsze są bezpośredni w komunikacji, a czasem mogą też podsunąć mi jakieś ciekawe pomysły na nowe utwory. H. D.: – Ma Pani silną twórczą przyjaźń z Teatrem Ukraińskiej Tradycji „Dzerkało” pod kierownictwem Wołodymyra Petraniuka. W repertuarze teatru jest Pani sztuka „Soroczynśka soroka”, która stała się ulubioną dla tysięcy małych widzów. Co w planach Pani współpracy z „Dzerkałem”? A. B.: – Póki co konkretnych planów nie ma, ale mam nadzieję, że z czasem będą wystawienia także innych moich utworów dramatycznych. Teatr „Dzerkało” kocham, bo tam są moi współmyśliciele, a z Wołodymyrem Petraniukiem przyjaźnimy się jeszcze od 2005 roku, on robi bardzo wiele dla podniesienia świadomości narodowej Ukraińców. H. D.: – Anno, wiem, że jeszcze jedno wydarzenie Pani oczekiwała – wydanie Pani nowej powieści. O czym jest książka i kiedy jej wyjście na świat? A. B.: – Szczerze mówiąc, planowałam swój urlop i wyjazd do Ukrainy specjalnie pod wyjście nowej powieści „Zegarek Ariadny”. Według wstępnych informacji miała ona ukazać się drukiem w tarnopolskim wydawnictwie „Bohdan” jeszcze przed moim przyjazdem, ale z jakiegoś powodu tak i nie wyszła – nawet do mojego wyjazdu. Bardzo przykro, ale staram się uspokoić myślą, że pewnie tak miało być. Niestety, nie zawsze nasze plany zależą od nas. Mam nadzieję, książka wkrótce mimo wszystko się ukaże. To moja kolejna powieść fantasy dla młodzieży, która otrzymała wyróżnienie w konkursie „Koronacja słowa-2022”. Pisałam ją jeszcze na kilka lat przed pełnoskalową inwazją. Powieść „Zegar Ariadny” jest o Kijowie i rzeczywistości równoległej do Kijowa, o budowie tajnego tunelu pod Dnieprem, o Mieście z dwoma brzegami i o dziwnym moście nad rzeką, o sile sztuki i sile miłości… Do tej powieści inspirowały mnie moje dziwaczne sny, dlatego jest nieco inna niż „Wiatrowa góra”, ale mam nadzieję, że również będzie interesująca dla moich czytelników. H. D.: – Dotknęliśmy wydarzeń kulturalnych pisarki Anny Bahrianej w Kijowie, a jakie są najbliższe plany literackie w Bułgarii, na świecie? Czy nie gaśnie dzisiaj zainteresowanie Ukrainą? A. B.: – W Sofii nie mam tak aktywnego życia, jak tutaj. Tam żyję bardziej monotonnie – praca-dom-codzienność, w weekendy lub wieczorami czasem prowadzę jakieś wycieczki czy spotkania dla członków swojego klubu artystycznego, na twórczość przy tym prawie nie zostaje czasu. Z planów literackich w Bułgarii – w najbliższym czasie ma ukazać się moja powieść dla dzieci „Czytotyń” w przekładzie na język bułgarski. A ogólnie moje życie literackie poza granicami Ukrainy nie jest zbyt aktywne. Być może właśnie dlatego tak „odrywam się” (w najlepszym tego słowa znaczeniu), kiedy przyjeżdżam do domu, do rodzinnego Kijowa. H. D.: – Podsumowując nasycony wieloma wydarzeniami pani przyjazd na Ukrainę, jaki posmak pozostawiają te dwa jesienne tygodnie? A. B.: – Mimo tego, że nie wszystko stało się tak, jak się myślało i jak się planowało, uważam, że moje dwa i pół tygodnia pobytu na Ukrainie były wystarczająco płodne i nasycone. Jestem zadowolona ze swojej podróży i wszystkich spotkań, które zdążyłam przeprowadzić. W tym czasie dwukrotnie byłam w kinie i obejrzałam dwa nowe ukraińskie filmy: fabularny – „Dowbusz” i dokumentalny – „Terykony”, byłam także na trzech ukraińskich spektaklach w różnych teatrach Kijowa, na dwóch koncertach, z których jeden to koncert w Fastowie lidera zespołu „Tiń soncia” i mojego dawnego przyjaciela, a obecnie – także obrońcy Ukrainy Serhija Wasyluka. Przeprowadziłam równo dziesięć spotkań autorskich z czytelnikami w różnym wieku – po szkołach i bibliotekach. Jedno z takich spotkań odbyło się w moim rodzinnym osiedlu Borowa na Fastowszczyźnie. Byłam na kilku prezentacjach swoich kolegów- Podczas międzynarodowej konferencji „Współczesna literatura ukraińska w kontekście światowym” Na multimedialnej prezentacji antologii dramaturgicznej „Nienazwana wojna” w Centrum Łesia Kurbasa

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

pisarzy, wzięła udział w konferencji naukowej, która odbyła się w Narodowym Muzeum Literatury, oraz w prezentacji antologii „Nienazwana wojna” w Centrum Łesia Kurbasa. Udało mi się również pojechać do Perejasławia, gdzie mieszka moja przyjaciółka i koleżanka-poetka Wiktorija Szewel. Tam, w rezerwacie perejasławskim, są stare wiatraki, które zawsze mnie inspirują. Zdążyłam spotkać się z wieloma kijowskimi przyjaciółmi i kolegami, pochodzić po ulubionych miejscach, nacieszyć się kijowską jesienią, odwiedzić kilka muzeów i wystaw, kupić ciekawe książki dla siebie i córeczki. Czyli te 18 dni pobytu w Ukrainie nie minęły na próżno. Zabiorę ze sobą do Bułgarii ciepłe i przyjemne wrażenia ze wszystkich spotkań, a także wiarę w jak najszybsze zwycięstwo Ukrainy w tej wojnie. H. D.: – Może zdążyła Pani napisać w Kijowie poetyckie wersy? A. B.: – Tak, zdążyłam napisać dwa wiersze, z których jeden zainspirował mnie rodzimy Kijów, a drugi – jeden z perejasławskich wiatraków. Jesienny Kijów–2023 Kijów nie pachnie wojną. Kijów pachnie jesiennymi kwiatami. Tylko smutek w kobiecych oczach przekreśla całą romantykę. I poucza dziecko mama, że niby to nieładnie – cieszyć się, kiedy w innych miastach giną dzieci, kiedy kule, rakiety i czołgi… Kiedy z tatą już drugi miesiąc nie ma łączności, aż chce się wyć jak wilk z beznadziei i bólu… Lecz dziecko wącha kwiaty i cicho się uśmiecha. Bo Kijów nie pachnie wojną. Kijów pachnie sobą. Spotkanie z wiatrakiem Twoje skrzydła, wiatraku, drżą pod moimi palcami, niczym skrzydła sierpniowego anioła, który stał się moim mężem, by na wieki – w parze ze mną, by jesień moją ogrzać i zagoić rany na plecach moich, gdzie także były skrzydła kiedyś, póki ich nie odcięto. Więc obecna wiara w to, że znów jestem zdolna latać – najcenniejszy podarunek od ciebie, wiatraku, i od niego... Patrz – dwa ptaszki z weselnego korowaja, niespodziewanie ożywają, niby nasze serca na Pokrowę, i wznoszą się w górę, i tańczą do muzyki chlebowych wiatrów – tak szaleńczo i pięknie, niezauważalnie znikając w niebie jesiennym, by do nas na wiosnę powrócić znów, tylko już – ręcznikami, na których będą wyhaftowane kwiaty i drzewo naszego rodu. Październik, 2023, Kijów H. D.: – Dziękuję, Anno, za rozmowę, spotkania, za Pani twórczość, osobiście – za „Soroczyńską koszulę”, którą z radością obejrzeliśmy w wspaniałym wykonaniu aktorów Teatru ukraińskiej tradycji „Dzerkało”. Życzymy nowych sukcesów twórczych i czekamy w Kijowie. Rozmawiała dziennikarka Hałyna Daciuk

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

„Nie zginie Ukraina, nie zginie naród” W 185. rocznicę urodzin Iwana Neczuja-Lewickiego

Anna STOLAROWA, członkini Proświty, m. Charków Iwan Semenowycz Neczuj-Lewicki to jeden z najbardziej zasłużonych ukraińskich pisarzy. Oprócz utworów literackich pozostawił po sobie niemały dorobek literacko-krytyczny, publicystyczny i epistolarny, tworzył zapisy folklorystyczne, notował usłyszane od ludu pieśni, ciekawe słowa i zwroty, kolędy. Pisarz kochał poezję, muzykę, teatr. Wszystko zaczęło się we wczesnym dzieciństwie. Jak wspominał Iwan Semenowycz w swoim „Życiorysie”: „Matka moja była wesoła, rozmowna i śpiewająca. Przy pracy zawsze śpiewała ukraińskie pieśni. Była niańka, babcia Motria, opowiadała nam bajki, śpiewała pieśni. Wszędzie bywałem z nią i przyglądałem się ludowemu życiu. Dziewczęta śpiewały przy pracy, a ja nauczyłem się wszystkich pieśni, bo sam bardzo kochałem pieśni”. Miał też wujów, braci matki, Jewtropa i Dorofija, którzy śpiewali ukraińskie pieśni, grali na skrzypcach. Ojciec, na polecenie Pantelejmona Kulisza, zapisywał pieśni ludowe. I dalej wspomina pisarz: „Pierwszy utwór Szewczenki, który przyszło mi przeczytać, gdy byłem w pierwszej klasie seminarium, to „Przyczynna”. Przeczytałem ją z siostrą i nauczyliśmy się jej na pamięć, tak nam się spodobała”. Pielęgnowała w chłopcu miłość do pieśni nauka w szkole w Bohusławiu: „Śpiewałem w chórze dyszkantem starodawne kanty, śpiewaliśmy też pieśń Hryhorija Skoworody, znaną w tamtych czasach na całej Ukrainie „Biednego ptaszka złapali i w klatkę wsadzili””. Naukę w szkole w Bohusławiu Iwan Semenowycz wspomina tak: „Los sądził mi przeżyć dziecięce lata w tej cudownej okolicy i nabierać w niej siły i poezji wśród cudownego otoczenia przyrody. Później zrozumiałem dobrze słowa pieśni, którą śpiewał nasz chór – „Ten przepiękny nasz kraj wydaje się nam rajem, rajem!””. Znaczny wpływ na dalszy los pisarza miał „Kobziarz” T. Szewczenki, który przeczytał jeszcze jako chłopiec i który „bardzo go poraził swoją wysoką poezją i ludowością w poezji”. Właśnie „Kobziarz” Szewczenki naprowadził go na myśl, że trzeba pisać po ukraińsku. Pisarz uważał, że „literatura ukraińska wyrosła na podstawie ludowych dum i pieśni, nasz język jest poetycki i płynny, jak woda ze studni, która wylewa się z koryta i cicho płynie między zieloną trawą”. Iwana Semenowycza pociągała „miniona dawna historia Ukrainy, która może być niewyczerpanym źródłem dla ukraińskiej poezji dramatycznej; pierwszy przykład tego pokazał Taras Szewczenko, pisząc swojego Nazara Stodolę”. W szkicu „Z Kiszyniowa” pisarz wspomina o ukraińskiej trupie M. Staryckiego i M. Kropywnyckiego: „Sława o artystach ukraińskiej trupy dawno już dotarła i do Kiszyniowa. Na sam przód poszły na scenie „Natalka Połtawka” oraz „Swatanie na Honczariwce”. Na wszystkich spektaklach było ludu pełno. Połowa publiczności nie rozumiała języka ukraińskiego, a mimo to szła do teatru – Mołdawianie, Grecy, Ormianie, Żydzi i Bułgarzy, jak mówili – artyści tak cudownie grają i śpiewają, że nawet nie rozumiejąc połowy tego, co mówiono na scenie, można było podziwiać grę i śpiewy artystów”. W artykule „Poezja ukraińska” pisarz daje zwięzły przegląd twórczości ukraińskich poetów. Wyróżnia w nim osobno poezję Ahatanhela Krymskiego: „To prawdziwy poeta. Wszystko, co wydał w swoim „Palmowym gałązkach”, przesiąknięte jest tchnieniem czystej poezji, poczuciem piękna w przyrodzie, piękna ludzkiego ducha”. Jako drugiego Neczuj-Lewicki wyróżnia W. Samijłenkę i daje przegląd wiersza „Orzeł”: „Orzeł, który szerokim zamachem swoich silnych skrzydeł wzniósł się wyżej od chmur, rwał się i silił wznieść do słońca, kąpał się w świetle promieni, ale do słońca nie doleciał i, poczuwszy, że jest synem ziemi, musiał wrócić na ziemię i zniżył się na urwiska; została mu tylko jedna pociecha – opowiadać ludziom o niebie, o słońcu i błyszczących gwiazdach”. Pisarz osobno analizuje wiersz T. Szewczenki „Do Osnowjanenki”. Badacze uważają, że wiersz ten został napisany pod wrażeniem poety po lekturze szkicu Kwitki-Osnowjanenki o koszowym atamanie Czarnomorskiego wojska kozackiego „Hołowatyj. Materiały do historii Małorosji”, na co wskazują wersy wiersza w pierwszym wydaniu „Kobziarza” z 1840 r.: „Nasz zawzięty Hołowatyj / Nie umrze, nie zginie”. Neczuj-Lewicki daje charakterystykę tej poezji: „W wierszu poeta nie opowiada historii Siczy, a oświetla ruiny światłem księżyca, dodaje do niego szum porohów; w jego wierszu za dawną Siczą rozmawiają oczerety z Dnieprem, a płacze za nią czajka w tych miejscach, gdzie ostnica szumiała, gdzie kiedyś lała się krew, i o tę dawność pytają tylko stepowe mogiły bujnego wiatru”. Pod wrażeniem wiersza „Do Osnowjanenki” Mykoła Łysenko stworzył kantatę „Biją porohy”. Z wybitnym ukraińskim kompozytorem Iwana Semenowycza łączyła wielka twórcza przyjaźń. Łysenko zadedykował pisarzowi „Dwie pieśni bez słów” na fortepian. Najwybitniejszy utwór Neczuja-Lewickiego, powieść „Mykoła Dżerja”, jest poświęcony Łysence. Posłuchawszy kantaty „Biją porohy”, Iwan Semenowycz tworzy genialny szkic pod względem swojej znaczącości dla ukraińskiej kultury „W koncercie”. W Rosji szkicu długo nie drukowano. Petersburski komitet cenzury dostrzegł w utworze „tendencję ukrainofilską”. Neczuj-Lewicki w tym szkicu rzeczywiście najlepiej, najszczerzej, najserdeczniej wyraził swoją miłość do Ukrainy: „Był koncert, nie koncert, a generalna próba koncertu Łysenki w Kijowskim teatrze. Ja kocham te generalne próby, są lepsze niż koncerty – każdy artysta gra i śpiewa nie dla innych, a jakby sam dla siebie; śpiewy płyną wolno, jak wolna rzeka po łąkach, jak wolny ciepły wietrzyk po stepach. Scena rozbłysła. Oto wychodzi na scenę ukraiński chór. Stroje ludowe, świeże, nowe, ładne. Na dziewczętach aż lśnią kwiaty i wstążki. Haftowane koszule, czerwone trzewiczki, korale aż lśnią. Powiało rodzimym duchem Ukrainy. Na scenie poruszyła się siła młodych ludzi. Świeżymi młodymi głosami popłynęła kantata Łysenki „Biją porohy”. Zagrzmiała orkiestra preludium. Zagrzmiały basy. Popłynął głos cudownego barytonu: Biją porohy, księżyc wschodzi, Jak i wcześniej wschodził, Nie ma Siczy...”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Witamy jubilata!

3 listopada obchodzi dziewięćdziesiąte urodziny dziedziczny członek Proświty, weteran cechu pisarzy, mądry kolega i godny człowiek, wielce szanowny Wiktor Antonowicz Łazaruk (urodzony we wsi Dubowe, obecnie obwód wołyński). Po pomyślnym ukończeniu wydziału filologicznego Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. Iwana Franki przez pewien czas pracował jako nauczyciel, a także zarabiał „na chleb” dziennikarstwem. Autor zbiorów poezji, których tytuły jednoznacznie świadczą także o ich pięknym brzmieniu: „Błękit jeziora”, „Muzyka wierzchołków”, „Szwackie jeziora”, „Dzwon jeziorny”, „Glagolity ziemi”, „Litorał”. Ponadto, zadziwiająco skromny poeta i znawca ludzi, mężny badacz historii rodzinnego kraju Wiktor Antonowicz Łazaruk zdołał uszczęśliwić nie tylko swoich ziomków naprawdę utalentowanymi książkami reportaży dokumentalnych, artykułami „Błękitne oczy Wołynia”, „Okna”, bardzo interesującą powieścią-esejem w 2 tomach „Switaź”. Jakże prawdziwy literat-prosvitianin! Laureat kilku nagród literackich, w tym nagrody im. Ahatanhela Krymskiego. Centralna Rada Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” chętnie przyłącza się do życzeń dla Wiktora Łazaruka z okazji tak poważnej daty w jego życiu. Z rosą i wodą, szanowny jubilacie!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

W słowie wysoka emocjonalność i głębia pamięci

Anatolij ZAHNITKO, doktor nauk filologicznych, profesor, członek-korespondent NANU Twórczość poety Witalija Pawłowskiego łączy w sobie to, co zaobserwowane (Zasypane śniegiem stepy, / Ozimina marzy o ociepleniu („Zasypane śniegiem stepy…”)), i to, co poznane (Już nie grają chabrowe fale, / Już ku zimie chyli się trzcina, / I tylko ty, kalinko miłości, / Stoisz na pustym brzegu („Już nie grają chabrowe fale…”), albo Zamyśliły się pochylone wierzby / I opustoszały, blady gaj. / Siedzi na kozackiej mogile / Samotny orzeł stepowy („Orzeł stepowy”)), to, co przeżyte (Mamo, słyszysz mnie? / Jak ja płaczę. / Lato minęło pachnące – / Nie widzę słońca… / Oto zostałem sam, / Pusto wokół. / Los gorzki jak piołun / Kręci się w kółko („Matce”)), i to, co uświadomione (Od rana do rana tłucze telewizor: / Ktoś kogoś zabił, udusił albo zarżnął. / Paraliż władzy, kryzys świadomości / Wciąga kraj w wir bezduchowości. . . („Od rana do rana tłucze telewizor”)), to, co odebrane (Kiedy na święto wkładam / Haftowaną koszulę, jak zorzę, / Wspominam rodzoną babcię / I marzycielsko z nią rozmawiam. // I widzę wyraźnie, jak niegdyś / Po dniu zmęczona, w myślach, / Cicho zasypiała / Z haftem na rękach („Babcina haftowana koszula”)), i to, co uogólnione (Dlaczego za życia nie cenimy talentu? / A wspominamy tylko wtedy, / Gdy słyszymy żałobny płacz muzyki, / Który w nas budzi sumienie („Śpiewak”)), przepuszczone przez własną duszę (O mój drogi przyjacielu, / Mój dawny szczery przyjacielu! / Niewygodnie duszy, choć ją ogrzej. / Spotkam cię i gorzko będzie bardzo – / Jak wszystko wokół dręczy złe koło wydarzeń! // Już nie ma twojej kwitnącej osady, / Pachnący rodzinny step, za jarem zesztywniał. / Gdzie niegdyś biegano, gryzący pył wirują, / Huczy dniem i nocą maszynami kamieniołom („Do przyjaciela”)), a potem ułożone na melodię poetyckiego wersu. Cała gama obrazów (kaliny („Kalinka”), Dniepru („Monolog Dniepru”), wierzby („Orzeł stepowy”, „Nad Doniecem”, „Syn Doniecczyzny”, „Była kiedyś rzeka…”), dębu („Na Doniecczyźnie”), rzeki („Była kiedyś rzeka…”, „Woda niespokojna – przypływy, odpływy…”), hałdy („Hałda”) i osady („Na Doniecczyźnie”), pieśni – matczynej („Naucz mnie, mamo”), rodzimej ukraińskiej („Na dalekiej planecie…”), ludowej („Pieśń ludowa”), stacji Czapyne („Stacja Czapyne”) i stacji Miedowa („Stacja Miedowa”), Azowszczyzny („Azowszczyzna”), Siedniowa („Siedniw”), wsi i chaty („Chata”), studni („Ballada o studni”), podmiejskiej elektryczki („Podmiejska elektrichka”), Marjinki („Marjinka”), Śnieżnego („Śnieżne”), Debalcewego („Debalcewe”) i innych jest pełna wewnętrznego rozwoju; każdy z nich obrasta nowymi i nowymi atrybutami, nasycając się emocjonalnie i ekspresyjnie, odtwarza głęboki system autorskiego widzenia świata, jego wartości, przekazuje przemiany życiowej przestrzeni artysty). Artysta zawsze zanurzony jest w życiu, nurt społecznych oczekiwań przybiera w jego wierszach uogólniony wymiar narodowy. Dlatego każdy, kto przeżył chwile wzruszeń i niepokoju, łatwo rozpozna przebieg znanych wydarzeń, które w tym przypadku nie jawią się jako szkic, lecz jako poczucie wewnętrznego wypełnienia duszy, pragnienie bycia tam, gdzie wrze, gdzie jest postęp naprzód. I każda scena, każdy epizod przedstawiają panoramę niepokojących wydarzeń, skierowanych na utrwalenie wartości narodowo-państwowych: Huczy w stolicy Majdan, / Cały przystrojony chorągwiami. / Przebudził się lud jak wulkan. / Wstawajcie, zwarci szeregami! // Namioty jak kurenie, / Jak goście z wiosennego gaju, / Kocioł wrze w ogniu – / Duch Siczy wokół hula. // Stoi na straży kozak, / Jakby z kozackiej warty w polu. / On sam sobie pan, nie chłop pańszczyźniany, / Jak znak niezłomnej woli („Majdan”). Dialog z przeszłością, jej poetyzacja jest podłożem, na którym ma się opierać teraźniejszość. Bohaterstwo tej przeszłości (Zamyśliły się, stojąc na straży, / Święte mogiły przodków kozaków. / Oni, zdaje się, ze mną pomilczeć / Przywędrowali z głębi wieków. („Na czatach”), Kozacy mieli zwyczaj – (dziś to nietypowe) / Mówić chętnie / Prawdę prosto w twarz („Kozackie obyczaje”)) często pojawia się jako motyw, który pozwala uzasadnić odrodzenie w dzisiejszym czasie tych czy innych formuł etykiety: Różne okrzyki, / hołd dla swojej natury, / Miały narody, / gdy szły do boju. / Mongołowie krzyczeli / wtedy: „Ała-ła!” / Moskale – kalkę: / „Ura!” magiczne. / Kozacy wykrzykiwali / „Sława!” / Swoje, rodzime, wieczne („Okrzyki”). Panorama życiowych ruchów w poetyckim świecie Witalija Pawłowskiego wmontowana jest w przestrzeń bytową, odzwierciedla odpowiednie okresy – młodzieńcze zakochanie, studia w uczelni, nauczanie na wykładzie uniwersyteckim, kontakty z podobnie myślącymi – im poświęcona jest cała seria utworów, filozoficzne uogólnienia ostatnich lat. Lecz do tego trzeba dodać to, co najważniejsze – rodzinę, przekazywanie swoich uczuć matce i ojcu, żonie i synom oraz wiele, wiele innego. Trudnymi próbami okazały się ostatnie lata, które stały się linią podziału przed wojną i samą wojną oraz dość sprzecznym i wielowymiarowym dziś. W wierszach przemawiają obrazy stepu i wiosny, aktywna jest pamięć narodowo-patriotyczna i poczucie zwycięstwa, bo „niezawodnie nadejdzie Święto wiosny i drogą, i stepem”, które ocali tych, którzy codziennie wyglądają światła rodzimego i państwowego, zwycięskiego wyzwolenia: „Światło i ciepło rodzime stanie się lekarstwem / Wyzwolonym osiedlom, wsiom i miastom”. W. Pawłowski na polu literackim aktywnie zaznaczył się już w trudnych latach osiemdziesiątych XX wieku, a dziś – przeżywa każdego dnia, jak „Zmęczona ziemia jęczy”, „Wojna okalecza wszystko pod rząd”, a wiara w zwycięstwo – to podstawa. Utwory napisane w stylu klasycznym nie tylko realistycznie pokazują współczesny stan wojny, lecz także zawierają pozytywny emocjonalno-ekspresyjny zapał dobra. Z bólem mówi: „Nasze serca zalane krwią”, ponieważ jego twarde państwowo-patriotyczne przekonania od pierwszych dni wojny określiły dążenie, by być z ukraińskim narodem. Dlatego w 2014 roku „wyemigrował” do Kijowa, gdzie aktywnie pracuje na niwie twórczej. Przebywszy drogę od studenta Nowoczerkaskiej Politechniki do docenta katedry „Systemy elektryczne” Donieckiego Narodowego Uniwersytetu Technicznego, poeta czuje elektryczne napięcie słowa w wierszu, troskliwie czuwa nad jego melodyjnym żywiołem, napełniając jego brzmienie coraz to nowymi alikwotami. W trudnych i niepokojących dniach „donieckiego bólu”, gdy uczucia rozdzierały się między tym, co widziane, a pragnieniem zmiany czegoś, poeta żyje tymi bólami i niepokojami, mówi o wewnętrznej istocie każdego człowieka i umiejętności odróżniania prawdy od nieprawdy. Krystalizują się jego rozmyślania i pewnie brzmi: „Klęska? Nie, nie klęska! Drży dwugłowy orzeł... / Tragiczne ognie Iłowajska. / Debalcewe – czarny kocioł”, bo rzeczywiście „Drogi do zwycięstwa są ciężkie./ Zmęczona ziemia jęczy / No cóż, co tu wreszcie zrobisz? / Bezbożnik – władca Kremla”. Od słowa do słowa, od wiersza do wiersza coraz bardziej napiętym staje się rytm poetyckiego utworu, w którym sformułowano wizję współczesności, w której nie tylko przemyślano dawne wartości, lecz także ukształtowały się nowe, spośród których pewna liczba zideologizowanych kliszy straciła swoją aktualność, obciążenie w przestrzeni społecznej. I bieda przyszła nie z Zachodu, lecz ze Wschodu: Nad ranem, świt dopiero zabłysnął, / Stałem na warcie sam. / Ze wschodu, jak ostrze sztyletu, / Armada wojskowych maszyn z wyraźną konkretyzacją tych, którzy wzięli na siebie odpowiedzialność za rządzenie losem innych, bez względu na ich opór: I nam Rosjanie kazali: / Opuśćcie natychmiast granicę! / Siły były wtedy nierówne, / A broń stanowiła prawo. A kiedy się wycofywaliśmy, to Nas „Grady” ogniem przykrywały… / Żegnajcie „najlepsi” bracia! Z trudnością uświadamiano sobie zmianę wartości, nad wszystkim ciążyły stereotypy, o czym wyraźnie powiedziano: Koszary wspólnie zamieszkiwaliśmy, / A wróg był u nas jeden. / Teraz – wrogami się staliśmy. / Gdzie brat, gdzie ukochany syn? Wniosek końcowy uogólnia w sobie przeszłość, teraźniejszość i przyszłość: Rosja dla nas – ból i rany, / Pokój, przyjaźń – zapomniane słowa. / A my dla Rosji – barany, / Bezlika, jednolita płoć… A liryczny bohater, uosobiony w autorskim Ja, podsumowuje: Myślałem, że nigdy nie będziemy / W wojnie z Rosją. / Przypomniałem sobie Batурyn i Kruty, / I krew zawrzała we mnie. Poezja Witalija Pawłowskiego jest niezwykle otwarta, dzwoni jak struna, słychać w niej echo dawnej przeszłości, niedalekiej przeszłości, teraźniejszości – wezwanie przyszłości. Jego zbiory „Trzy drogi” (1995), „Stacja nadziei – Mieżowa” (1999), „W godzinach przeczuć” (2002), „Za progami lat” (2018), „Słowo i świat” (2020) oraz inne wprowadzają czytelnika w barwny świat uczuć i emocji lirycznego bohatera. W najnowszych zbiorach poety „Drogi pamięci” (2017), „Za progami lat” (2018) najbardziej wyraźnie uwidaczniają się swoiste przecięcia dnia dzisiejszego, ponieważ są to refleksje nad wszystkim tym, co miało realne miejsce w życiu artysty (dzieciństwo w czasie wojny), szkice z obserwowanego donieckiego piękna – tak bardzo drogiego do bólu dla poetyckiej duszy, cennego dla prawdziwego mieszkańca stepu. Autor nie kroczy w rytm tej szalonej samowoli, niszczenia narodowych ideałów, która opanowała wszystkie istniejące periodyki i nieperiodyki, – on ma zupełnie inne zadanie: przeżywanie i odczuwanie „przezroczystych nocy”, „wysokich niebios”, „zdrowych soków”, stan nademocjonalny, uwarunkowany „gorzkimi przeczuciami”, „rozbudzonymi niepokojami”, które „jak cień błąkają się dzień za dniem”. Dlatego tak dręczy serce poety „Potomkowie Rusów, nieszczęśni Ukraińcy, / Czy odnajdziemy zagubioną swoją drogę?”. I nagle publicystyczna fraza „I gdzie prorok, którego oczekujemy w jałowym wyczekiwaniu… / Przebacz nam grzesznym, Panie, przebacz!” nabiera poetyckości, a jej patetyczność nie jest pochodną poruszonego motywu, lecz wynikiem wewnętrznej energetyki, rezultatem organizacji składniowej wersu, gdy pytania stają się nie tylko stwierdzeniem faktu, lecz zwracają się do wewnętrznej organizacji poezji, w której ostatecznie bystry czytelnik odczuwa odpowiedź na postawione pytania. „Wybrane” (Pawłowski W. A. Wybrane: wiersze i przekłady. – Kijów. Pisarz Ukraiński, 2022. – 188 s.) łączy zarówno „Czasopływ”, jak i „Rodzime korzenie”, „Niepokoje Ziemi”, „Czołem do Słowa”, także „Harmonię światów” i „Spotkania i pożegnania” z doprecyzowaniem liryczny dramat, a także „Notatki do kalendarza”, „Jesienne złoto stepów”, „Kozackie koło”, „Echo wojny”. Logicznym zakończeniem „Wybranych” jest rozdział, zawierający „Zorzę na szkle”, „Spowiedź weterana”, „Kolumnę”, „Drogę na Iłowajsk”, „Nowoczerkask”. Każdy z cykli – to etap w życiu artysty, nasycony wydarzeniami i ich odbiorem. Struktura zbioru „Wybrane” jest przemyślana: obejmuje płaszczyznę opublikowanych zbiorów: „Zorza na szkle” (1997), „Czasopływ” (2004) i in., oraz kluczowe koncepty jako punkty graniczne życia: „Stacja Mieżowa”, „Stacja Czaplyne”, „Na Doniecczyźnie”, „Na Majdanie” (cykl „Czasopływ”), „Babcina wyszywanka”, „Trzy siostry”, „Pieśń ludowa”, „Chata” (cykl „Rodzime korzenie”), „Monolog Dniepru”, „Stepowe tulipany”, „Przeczucia gorzkie, rozbudzone niepokoje…” (cykl „Niepokoje Ziemi”), „Budowa świata Słowa”, „Surżyk”, „Triada”, „Tak właśnie żyję, posiwiałe dziecko…” (cykl „Czołem do Słowa”)... Sam tylko prosty przegląd takich kluczowych konceptów pozwala ujawnić wielki artystyczny zakres autora, który dąży, by w każdym ze swoich utworów w pełni zrealizować odczuwanie świata, nie krzywić duszy, lecz mówić szczerze i uczciwie o najbardziej współczesnym, o tym, co boli. Eutrpe Witalija Pawłowskiego to emocjonalne nasycenie Słowa i jego pamięć. Bo to właśnie Słowo, przy troskliwym stosunku do niego, chroni nas od nieszczęścia, odbija się echem pamięci wieków i krwawi bólem teraźniejszości. Poetycki zbiór „Wybrane” – w żadnym wypadku nie jest podsumowaniem twórczych poszukiwań, to wybrane ziarna stworzonego i przeżytego, to podłoże dla nowych zamysłów, poszukiwań i ich pełnej realizacji. Witalij PAWŁOWSKI Pomnik Na niebie wiatr świszcze, Hulają złe chmury. W ruinach cmentarz Na ojcowskiej ziemi. I pomnik poety Leży rozbity w proch. Rakiecie nie ma weta – Wszędzie sieje śmierć. Ojej, ilu dobrych przyjaciół Odeszło już za światy. Sam jak palec w żałobie. O Panie, przebacz. Enerhodar Tam, gdzie brzeg Morza Kachowskiego, To miasto jak cud wyrosło. Nie znając nawet smaku żalu, Niosło ludziom światło i ciepło. A obok elektrownia atomowa, Największa w Europie była. Zaskoczona zajęła ją Przeklęta moskiewska horda. Za co nam to, przyjaciele, nieszczęście? Nie wolno igrać z atomem. Kiedy gdzieś ktoś coś przeoczył, To trzeba stosować prawo! Nikopol Raszyści kierują pociski Z okupowanego brzegu. Miasta przez wieki nie pokonać – Ono, jak stal, zahartowane. Na dworcu panno przypomina O kozakach piszących list. Obraz nikogo nie cieszy: Zniszczony budynek – pusty. Ale dla sławnego kozackiego rodu Nigdy nie będzie końca. I ile zła Moskwa by nie chciała, Nikopol nie stanie na kolana! *** Ojej, pójdę na rodzinne pole, A ono leży w ranach. Umiera jak grzyb, powoli, A ono by służyć i rodzić powinno. Nadleciała wroga siła Na bezbronne w nocy. Burzyła, paliła, biła. I mówiła mu: milcz. Sen Śnił mi się dziwny sen. Jak mądra chmara dronów Pędzi na wzburzoną granicę, Gdzie czerwone błyski. Znajduje kryjówki strzelców, Które zły wróg wymyślił. I niszczy ich jak krety, Nowoczesnym cudem – prądem. Historia – źródło wiedzy. A przykładem dawna Troja. Wtedy wojna się skończy, Gdy będzie godna broń.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Irpień Miasteczko bajkowe Irpień W zielonym gaju się schowało. Wielkiego Kijowa cień Rosło, jak dziecię, się rozwijało. Lecz podła, podstępna wojna Nadleciała, jak czarcie ryło. Godzina nastała straszna — Czarna chmura miasteczko nakryła. Budynki w ranach milczą, Drzewa strome się pochyliły. Ludzi zniewolił smutek I jakby życie się zatrzymało. Gdzie wiersze swoje czytałem, Była biblioteka przyjazna. Teraz samotna, bez praw Smutnieje z wybitymi oknami. Niby szkielety stoją Budynki sektora prywatnego – Lecz wzejdzie i nad nami gwiazda, Wszystko się odbuduje, wróci! Czas Przez losy gwiazd On płynie i płynie – Bez początku, bezkarnie, Nieustannie… Tylko wspomnieniem czas Zawrócić możesz ty, Cudzie świata, człowieku! Tylko marzyć czas Możesz ty przegonić I w morzu gwiazd Swój los odnajdują. Tylko mową czas Możesz ty zatrzymać… Bo życie jest dla nas – Między dwiema wiecznościami – chwilą. *** Przejdź przez czas, Przez wykreśloną przestrzeń. Zatrzymaj się i spójrz dokoła – W świecie tym nie wszystko było takie proste: Po lewej – przyjaciele, po prawej – wrogowie. Historia zmieszana z krwią, Na marzeniach niespełnionych prób. Zmieniały się szaty białe, purpurowe, A ludziom sypał czarny śnieg cierpień. Niech los ich dla ciebie stanie się bólem, Bielmo z oczu twoich spadnie. Tylko jednego nie będziesz mógł nigdy – Zamienić minionej nocy w dzień. Priazowje Z szerokich stepów Priazowja barwnych Napoił mnie śpiew, Jak słońce iskrzący. Śpiew odwiecznej ziemi Chlebodajny, wielki. W stepach odciski Pracownicze się zaczęły. W echa dąbrów, W czajczym krzyku I słowa ja znalazłem – I proste, i niezwykłe. Gdzie bym nie żył, nie chodził, Znowu myśl wracała Do rozmaitości ścieżek, Gdzie miłość rozkwitała... Gdzie wy, młode lata, Niepowtarzalnie szczęśliwe? Na duszy gorycz: Zmiany straszne. Rodzimy kraj – w ogniu, Jego niebo płonie. A stepy pachnące Czarny dym zasnuwa. Siedniów Pamięci Arkadija Kazki Bądź zdrów, Siedniowie jasnozory! Mnie, jak brata, ty przywitałeś. Pozdrowienie żarliwe, zielone morze, Od słońcem jaśniejących stepów. Ukłon tobie śle Meżiwszczyzna... W dni bratobójczej biedy Przybył tam prosty człowiek – Arkadij Kazka młody. Który w wiejskiej małej szkole Wasyla Mysyka nauczał. Do zgonu dziękował on losowi, Że nauczyciela takiego miał. Który pisał do Pawła Tyczyny, I ich przyjaźń rosła. Nie byłoby Kazki na Ukrainie, I Tyczyny, być może, nie byłoby... Dziękiże, Panie, za łaskę – Ja cud w Siedniowie spotkałem: W skwerze marmurowy Kazka Wśród znanych ziomków! Na granicy wieków Do gwiazd wyciągając elektroniczne oczy, Popędzając jądrowy potok Na metagalaktycznym poboczu Jak pan, kroczy dwudziesty pierwszy wiek. Dwudziesty wiek, zostawiwszy ślad krwawy, Wstrząsnął prawami ludzkości do podstaw, I nie zdobywszy złota ani sławy, W historię pośpiesznie odszedł. Jakim dla nas przyszłe jutro będzie, Czy dojrzeją zasiewy jasnych marzeń? Czy zdołają obronić się ludzie, Żeby nie zgubił kołyski suchowiej? A może Ziemię wichura wojny stopi, I popiół jadowity rozniesie? Promienie przez ozonową tarczę dziurawą Żywe dosięgną, zniszczą całkiem wszystko? Jakim dla nas przyszłe jutro będzie, Czy dojrzeją zasiewy jasnych marzeń? Trwożny dzwon, jak grom, dudni wszędzie – Szaleństwo i rozum wzywa na pojedynek! *** Przeczucia gorzkie, rozbudzone trwogi Za mną cieniem chodzą dzień w dzień. Wiosna do mnie śle swoje przestrogi – Jaki bezradny świat dokoła jedynie! On tonie w kłamstwie, on tonie w rozpustach... Sady, które nam sadzili, nie kwitną. Coraz mniej dzieciątek znajdujemy w kapuście, A cmentarze, niby grzyby rosną. My – niby żebraki, co skamlą w pojedynkę, Czyżby kozacki duch nasz dumny zwiotczał? Potomkowie Rusinów, nieszczęśni Ukraińcy, Czy znajdziemy zagubioną swą drogę? I gdzie prorok, co poprowadzi w kraje nieznane, Odkryje raj, wymarzone światy? My tylko cieszymy się w bezpłodnym czekaniu... Wybacz nam grzesznym, Panie, wybacz! Miny Rozrzuciła miny wojna. To – dzieci podstępne Piłata. Nikt dokładnie nie wie, Kiedy złe zaczną wybuchać. Jak węże, zakryte leżą, Stale czekając na ofiarę. Znajoma noga, czy obca – Jednakowo im kogo pożreć. Światobudowa Słowa Słowa uczłowieczają nasz świat, Jak pielgrzymi. Poznaj ich muzykę i treść, Żyj z nimi. Ukłoń się w radości, w żalu Rodzinnemu Słowu. Wyjaśnia ono tobie Światobudowę. Ono w godziny samotności, Jak duch poznania, Buduje czarowne mosty W sady miłości. Bo słowo nasze – Boży dar, A nie plewy. Jak podkreśla Kobziarz, Życie – podstawa. *** W mowie naszej – morze Słów pięknych, Lecz są twarde, jak pień, w głowie. Przygotujmyż, przyjaciele, wszystkie Słowa zawczasu, Jak przodkowie nasi leki leśne. *** Smutne moje wysiłki istoty poszukiwań W ciemnej jamie Internetu. Lecz radośnie witać książkę, świątynię wszechwiedzy, Kiedy odkryłem nową planetę. Surżyk Skazani żyć w błocie, W objęciach przestępczego żargonu. A surżyk rwie duszę mi, Nie znając więcej granicy. Gdzie pieśń szeroka stepów, Gdzie gwar wesoły pogórza? Kto z rodzimej mowy zachciał Zrobić całkowite szmaty? Sława Postoję na granicy W jesiennej porze ja. Niby w świecie i nie żyłem, Doganiałem swoje marzenie. Lecz chowało się ono, Gdzie stepy nieobjęte, Mara, jak leśna, Fala, niby w morzu. Pożegnanie z latem Nikną przy drodze samotne Dwie stare mogiły. A wkoło – Łagodnie stepy okrywa spokój Delikatnie przetykanym skrzydłem. Śpi rola, co piersi utrudziła, Gaj już ucichł, czeka snów. Nad ziemią, aż po horyzont Cichnie żurawinowy śpiew. Liście pożółkłymi słowami Niby chcą pocieszyć mnie. Wiatr w żalu stadami Siwe chwasty w wir goni. Tylko nie potrzeba mi pociechy, Nie potrzeba, chyba, i żalu – Lato odpływa moje cicho. Ja je, jak Boży Świat, kocham. I stepy, i sławne mogiły, I drogi, gdzie mi jeszcze iść… Byleby burze ziemi nie zgubiły, Światła nie zgubiłyby do celu. Stacja Meżowa Pamięci Sawy Bożka (1901–1947) Widać przez topole krutobokie Stogi złotawe. Czarny step... Cicho. Słyszę tylko swoje kroki, I dusza trwogą rośnie. Rozhulała się jesień przy drodze, Wiatr pogania chwasty. A mnie się zdaje: tam na rogu Młodość moja smutna stoi. Wszystko mnie woła z widnokręgu, Z pasu leśnego tego, gdzie Bożko, Doświadczywszy śniegi, “Gułagowskie raje”, Wszystko jednak do Krutojariwki przyszedł... Spieszę się, widzę, nie nadążam – Zrzucić by ciężar, który tyle niósł! Och, niby jaszczurka, znika Za mgłą elektryczki ogon! Ja sam wśród stepów zostałem. Na peronie losu ja stoję. Może, czymś u Boga zawiniłem, Młodość przegapiwszy swoją? Gdzie i kiedy teraz ją złapię, Jak owe zagubione słowa? Znowu Meżowa mnie wita, Stacja nadziei – Meżowa. Kropka Wkoło, hen i hen Śnieg i step. Niebiosa Białym puchem pokryte. Wśród stepu Sam ja, Jak palec: Czarna kropka W białym Świecie. Witalij Pawłowśkyj podczas spotkania z czytelnikami w kijowskiej bibliotece imienia Łesi Ukrainki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

pojęcie Drogi, Szlaku, które w różnych kulturach oznacza ruch ku Bogu. Toteż swoich pobratymców szestdziesiatnykiw on również postrzegał w nieco innym kontekście, niż oni sami. Utożsamiał ich z rycerstwem. “W dobie całkowitej bezпросвітності i duszenia jednostki przez reżim komunistyczny Don Kichot staje się symbolem pozytywnego bohatera, który wywalcza prawo do życia […]. Ukraińscy inteligenci spotkali się z Don Kichotem po swojemu. Tu i ówdzie pojawiała się grupa ludzi, uzbrojonych w wyobrażenia i cnoty z dobrych starych książek oraz rycerską odwagę. Symptomy donkiszoterii były rejestrowane w KGB jako próby powstania przeciwko reżimowi […]. Może najodważniejszy rycerz, który wybrał drogę szlachetnej walki ze złymi siłami komunizmu, zginął w więzieniach w 1985 roku. Był to Wasyl Stus. Jeszcze wcześniej – Wałerij Marczenko” [12, 347]. Zestawiając biografię Jewhena Swerstjuka z jego tekstami, można prześledzić konsekwentną jedność myśli i czynu. Aktywne przeciwdziałanie złu w przypadku podpalenia ukrainików w maju 1964 roku. Łzy trysnęły mu z oczu: “Płonie moja biblioteka!”. Poszedł na rozprawę sądową i z czasem napisał jeden z najsilniejszych esejów “Z powodu procesu nad Pohrużalśkym”, w którym stanął w obronie narodowych wartości kulturowych. Jego reakcja na stworzenie przez władzę radziecką kultu Szewczenki jako rewolucjonisty-demokraty i ateisty wylała się w pełen pasji tekst “Ostatnia łza”, który zyskał rozpowszechnienie za granicą. Te idealistyczne porywy wyglądały jak zamach cienkiej szpady hidalgo na żelbetonową ideologię totalitarnego systemu. A rozmowy wolnego, wyzwolonego intelektualisty na przesłuchaniach w KGB po aresztowaniu doprowadzały do szału profesjonalnych śledczych. I jako skutek – najwyższy z wszystkich możliwych wyroków – 12 lat izolacji, z czego 7 w obozie o zaostrzonym rygorze w Mordowii. Ukraiński Hidalgo trafił w samo koło piekła, do jednego z najsurowszych obozów ZSRR, stworzonego specjalnie dla byłych pracowników organów ścigania, a później dla więźniów politycznych. Długie, wyczerpujące etapy, upokorzenia, przebywanie z recydywistami, wymuszone kontakty z obozowymi strażnikami. Z całych sił starał się pozostać sobą, co wyrażało się w akcjach protestacyjnych, głodówkach i w codziennych sytuacjach. “Wymagałem przez prokuraturę tego, czego od nich nikt nie wymaga, a dlatego oszalałość gęstnieje i najbliższej granicy nie zna”, – pisał Jewhen Swerstjuk o wyjeździe na zesłanie do Buriacji. W Irkucku miał konflikt z administracją etapową. Kiedy kolumnę więźniów ustawiono do kontroli i zapytano, czy “jest pytania”, on powiedział, że są. Bo widział, jak konwojenci na wzgórzu po śniegu ciągnęli człowieka, któremu spadły spodnie. To było haniebne, ale oprócz niego nikogo nie obchodziło. Jewhen Swerstjuk wstawił się i powiedział o znęcaniu się nad ludźmi i że będzie się skarżył. “Co ci – szkoda? To oddaj swoje spodnie”. Miał zapasowe, wyciągnął z walizki i oddał temu nieszczęśnikowi. I kiedy rzucili go do tłumu, oni już zupełnie inaczej patrzyli na niego, jak na białą wronę [4, 13]. Był to niebezpieczny dla niego epizod, ale wszystko minęło. Czasami pozwalał sobie na zwykłą ironię w ryzykownych przypadkach, kiedy nie chodziło o czyjąś obronę. Tak, na zesłanie przewoził ciężką paczkę książek. Pracownica ochrony zapytała, co to za ładunek. “Książki”, – odpowiedział Jewhen Swerstjuk. “Jak u Lenina?” – z szacunkiem zapytała ofiara radzieckiej propagandy. “A kto to jest Lenin?” – patrząc jej w oczy, zapytał więzień polityczny. I znowu minęło. Jak później zauważył Jewhen Swerstjuk, wszystkie okoliczności jego życia obracały się dla niego na korzyść. Przytaczał wiele takich przypadków. Dramatyzm losu nie zachwiał wiary w ideał i nie przyćmił świetlistości widzenia. Świadomość Bożego prowadzenia była z nim do ostatniej minuty. “Zaczyna się radość Przejścia”, – ostatnie słowa ukraińskiego rycerza, wypowiedziane przez niego na kilka minut przed zakończeniem ziemskiej drogi. Wałerija Andrijiwśka, wierna żona, jego Dulcynea z Toboso, trzymała go za rękę. W trzytomniku listów Jewhena Swerstjuka i Wałeriji Andrijiwśkiej z okresu uwięzienia i zesłania wielokrotnie wspomina się Cervantesa i błędnego rycerza Don Kichota – w sumie dwadzieścia razy. Ta korespondencja daje bogaty materiał o życiu intelektualnym literata-dysydenta w ciężkich warunkach.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Jewhen Swerstiuk. Gotyk ducha. W 95. rocznicę urodzin

Natalia KUCZER, kierowniczka sektora Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Jewhen Swerstuk (1928–2014) – krytyk, literaturoznawca, filozof religii, dysydent, wieloletni więzień radzieckich więzień i łagrów (1972–1983) – należał do pokolenia szistdesiatnykiw. Filozof-dysydent Myrosław Marynowycz we wspomnieniach zauważał, co odróżniało postawę Jewhena Swerstuka od innych szistdesiatnykiw: „tylko Swerstuk widział potrzebę rycerstwa. I to, co ludzie w nim widzieli od dawna, wreszcie znalazło swoje słowo: rycerstwo” [6, 298-299]. Jewhen Swerstuk urodził się 13 grudnia 1928 roku we wsi Silce w rejonie horochowskim na Wołyniu w wielodzietnej, ale zamożnej rodzinie. Po ukończeniu szkoły wstąpił na Uniwersytet Lwowski na wydział filologiczny na specjalność logika i psychologia. Później kształcił się na studiach doktoranckich w Instytucie Psychologii. W latach 1961–1962 pracował w Kijowie w dziale prozy czasopisma „Witchyzna”, co w tamtym czasie było nie lada osiągnięciem. W tym samym czasie młody literat stał się jednym z najaktywniejszych członków Klubu Twórczej Młodzieży „Suczasnyk” i od razu wszedł w krąg Iwana Dziuby, Iwana Switłycznego, Wasyla Stusa. W 1964 roku podpisał list przeciwko prześladowaniom Wiaczesława Czornowoła, w 1968 – List 139 do sekretarza generalnego KPZR Breżniewa, protestując przeciwko aresztowaniom inteligencji w Kijowie i Moskwie. W samwydawie rozpowszechniano jego eseje „Z prywodu procesu nad Pohrużalśkym” o spaleniu ukrainików w Centralnej Bibliotece Naukowej Ukrainy w maju 1964 roku oraz „Ostannia słoza” o upamiętnieniu Tarasa Szewczenki. Rezonansową stała się ważna praca „Sobor u rysztowanni” – recenzja powieści Ołesia Honczara „Sobór”, która wyszła jako osobna książka w Paryżu w 1970 roku. W niej literat zaznaczał, że wypracowanie szlachetności to moralna rewolucja w uczuciach i myślach człowieka, który po rycersku bierze życie jako odpowiedzialność za wszystkich, a wyspę pozostawia dla Sancho Pansy. I dalej pyta czytelników i siebie: może ta ludzka szlachetność to jedyne, co zmusza nas wierzyć w wysokie imię człowieka i w jego powołanie? Później literaturoznawczyni-dysydentka Mychajłyna Kociubynśka nazwała tę pracę etycznym literaturoznawstwem i podkreśliła, że dla niej ten tekst znaczył więcej niż powieść i mógłby stać się ważnym punktem zwrotnym na drodze odrodzenia narodowego, gdyby władza go nie zakazała [5, 238]. Niepokornego krytyka cztery razy zwalniano z pracy, a 12 stycznia 1972 roku wraz z innymi dysydentami aresztowano. Wyrok poraził najwyższym wymiarem – trzy eseje Jewhena Swerstuka zostały uznane za antyradzieckie. Autora skazano na 12 lat więzienia (7 lat łagrów o zaostrzonym rygorze i 5 lat zesłania). Literat odbywał karę w Mordowii, a później w Buriacji, gdzie wbrew okolicznościom nie przerywał swojej pracy literackiej i został członkiem Międzynarodowego PEN Clubu. Po zwolnieniu w październiku 1983 roku pracował jako stolarz i prowadził aktywny publiczny opór wobec systemu. Jewhen Swerstuk znów stanął w pierwszych szeregach tych, którzy wywalczyli niepodległość Ukrainy. W 1993 roku wybrano go na prezesa ukraińskiego PEN Clubu, dwa lata później książka esejów „Błudni syny Ukrajiny” została uhonorowana najwyższą nagrodą – Nagrodą im. Tarasa Szewczenki. Ponad ćwierć wieku Jewhen Swerstuk kierował stworzoną przez siebie religijno-kulturoznawczą gazetą „Nasza wira”, którą Borys Gudziak nazwał jedną z najlepszych wśród wydawnictw religijnych. Będąc wśród największych autorytetów moralnych Ukrainy, Jewhen Swerstuk pozostawał poza organizacjami politycznymi i partiami, jednak silnie wpływał na kształtowanie ideologii i ruchu narodowo-patriotycznego w ogóle, a zwłaszcza na duchowe odrodzenie Ukrainy. To historia życia literatury-dysydenta, która daje bogaty materiał do badań nad oporem człowieka w warunkach niewoli, wywalczaniem prawa do bycia sobą i o zachowaniu wartości moralno-etycznych, zakorzenionych w dzieciństwie. Ale jest jeszcze biografia życia wewnętrznego Jewhena Swerstuka, którą odczytuje się z jego utworów, listów, dzienników. Studiując te teksty, można wyróżnić kilka tematów, z których najważniejszym wydaje się temat rycerstwa. Jak wiadomo, rycerstwo to kodeks zachowania i honoru, którego przestrzegali średniowieczni rycerze. Rycerstwo pojawiło się we Francji i Hiszpanii, rozprzestrzeniło się na całą Europę i osiągnęło największy rozkwit w XI–XIII wieku. Podstawowymi wartościami rycerstwa były pobożność, honor, męstwo, szlachetność, cnotliwość i wierność. Temat rycerstwa brzmiał w wielu utworach literatury europejskiej, ale największy rozgłos zyskał w powieści hiszpańskiego pisarza Miguela de Cervantesa „Don Kichot”. Ten utwór hiszpańskiego Złotego Wieku uważany jest za jedną z najlepszych powieści w historii ludzkości. W doskonałym ukraińskim przekładzie pierwsza część „Don Kichota” pojawiła się dzięki tytanicznej pracy jednego z najlepszych tłumaczy XX wieku Mykoły Łukasza. Drugą część później przetłumaczył Anatol Perepadia. Ukraińskich szistdesiatnykiw, aktywnych uczestników ruchu oporu, często nazywa się Don Kichotami. Rzeczywiście, byli oni pod wieloma względami idealistami i, jak zaznaczał Iwan Dziuba, słowo „moralność” było u nich hasłem. Utalentowani artyści, ludzie kultury, książnicy, bezbronni romantycy najbardziej odpowiadali rycerskim bohaterom. W życiu Jewhena Swerstuka ten temat nabrał szczególnego znaczenia. Temat rycerstwa po raz pierwszy pojawia się we wczesnych poezjach jeszcze w dalekim 1953 roku: W białą noc zostałem sam I nagle poczułem, najbardziej w tej godzinie Że na drodze jestem wiecznym paladynem. Że będę szedł tak, jak teraz w tej pustyni, Przez zaspy śniegu na oślep, Minąwszy światełka i cichy dym domostwa, Tylko w duszy płonąć będzie gwiazda. [11, 14-15] Paladyn – w średniowiecznej zachodnioeuropejskiej literaturze nazwa towarzyszy frankijskiego cesarza Karola Wielkiego lub Króla Artura. Później paladynami zaczęto nazywać dzielnych rycerzy, oddanych swojemu panu lub pięknej damie. Zatem temat rycerstwa wszedł w życie Jewhena Swerstuka jeszcze z młodości, z lwowskich bibliotek, które nazywał „wysepkami wolności”. Rycerstwo i wolność stały się dla niego ideałami, które kształtowały osobowość, za którymi podążał przez całe życie. „Wolność – jedyne, za co można i trzeba oddawać życie – w to wierzył Cervantes święcie”, – napisze w artykule „Nasz hist żadanyj – Don Kichot” [12, 344]. „Don Kichot” stał się ulubionym utworem Jewhena Swerstuka, czytał go ponownie co pięć lat. „Początkowo widziałem tylko kontury nieprawdopodobnych historii, a później, z perspektywy czasu, jak na płótnie wielkiego artysty, spod obfitych pociągnięć pędzla, zaczęły wyłaniać się wydarzenia własnego życia”, – zaznaczał w artykule „Wybityj z sidła. Miguel Cervantes” [12, 336]. Od dzieciństwa Jewhen Swerstuk przyswajał prawa moralne Ukraińców. Rodzina była zakorzeniona w życiu religijnym, więc chrześcijańska doktryna i praktyki religijne, wykonywanie obrzędów weszły w jego świadomość bardzo wcześnie. W przeciwieństwie do innych regionów Ukrainy, gdzie władza radziecka niszczyła duchowieństwo i burzyła świątynie, a od 1931 roku zakazała drukować, rozpowszechniać i czytać Biblię, Wołyń, jego mała ojczyzna, wchodziła w skład Polski i życie religijne nie było prześladowane. Zatem wśród ukraińskich szistdesiatnykiw Jewhen Swerstuk był bodaj jedyną osobą, która zachowała wiarę ojców i znajomość Pisma Świętego. Uważnie odnosił się do swojego życia wewnętrznego, nie szedł na kompromisy nawet w formalnych regułach gry. Pracując w czasopiśmie „Witchyzna”, w recenzjach i innych materiałach, świadomie unikał cytowania wodzów i zachowywał wierność słowu. „U mnie niechęć do bolszewizmu była aktywna – na poziomie estetycznym, religijnym i filozoficznym (…) najbardziej gnębiło mnie prymitywne materialistyczne wyjaśnienie głębokich tajemnic życia i ludzkiej duszy”, – zaznaczał Jewhen Swerstuk [9, 167]. Nie poddał się ideologicznej obróbce władzy i nie przyjął zaproponowanych stereotypów radzieckiego stylu życia. Miał własny pogląd na rzeczy i był wierny sobie nawet w drobiazgach. Interesował go nie sukces zawodowy, nie wynik, a proces poznawania siebie i udział w nurcie życia – „nie szybkość nurtu, a głębia potoku” [1, 114]. Te słowa, wypowiedziane przez niego jeszcze w latach 60., poraziły Iwana Dziubę i świadczą o oświeceniu widzenia, uważnym stosunku do W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy przechowywany jest znaczący zbiór materiałów Jewhena Swerstuka – rękopisy, książki z autografami, fotografie, rzeczy osobiste. Część z nich znajduje się w sali literatury lat 60. XX wieku i naświetla twórczość literata z czasów ukraińskiego odrodzenia oraz ruchu oporu lat 1960–1970.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

braku wolności, walki o fizyczne i duchowe przetrwanie oraz jego sięgania po klasyczną powieść w różnych sytuacjach. Wzmianki były różne: od żartobliwych, w liście do małej córki Wiery, która pytała, jak rodzą się cygańskie dzieci na stepie: „…jako abstrakcyjny tata mogę tylko zacytować córce Cervantesa: każdy rodzi swego podobnego” [3, 259], po porównanie amerykańskiego prezydenta Lincolna z Cervantesem po lekturze książki Carla Sandburga: „Don Kichot był duszą i Lincolna, ale nie pozwalał mu eksperymentować na niwie dobra i prawdy z wiatrakami, a tylko doradzać na rozstajach dróg” [3, 170]. Albo cytowanie wielkiego Hiszpana w tekście o wypracowywaniu nowego systemu umiejętności: „Ostrzeżony – z góry uzbrojony” [3, 186]. Korespondencja Jewhena Swerstiuka z żoną to prawdziwa powieść epistolarna, w której są i wyznania miłosne, i rozważania o różnych aspektach życia, i opisy szarej codzienności, wrażenia z przeczytanego i przemyślanego. Walerija Andrijewska jest dla niego panną z Tobosa, do której uwięziony rycerz wysyła listy „pisane niebieskim piórem”. Czasem w ich dialogach pojawia się Cervantes. 17.03.1974 r. Jewhen Swerstiuk pyta: „Czytałaś Cervantesa – już dostałaś? Chcesz, pogadamy, co Cervantes myśli o kobiecej wierności?” [2, 203]. W liście z 8.11.1975 roku, rozmyślając o poetyzacji Kobiety w literaturze światowej, znów przywołuje Dulcyneę z Tobosa: „Dama serca. Obecna z tobą jak marzenie, jak pamięć, jak przeciwny biegun – przeciwny codziennej grubości życia. Tę najpiękniejszą wizję średniowiecznego rycerstwa Cervantes uogólnił, co by nie mówić – najwyżej” [2, 422]. W życzeniowej kartce dla żony z okazji urodzin z 27.10.1980 roku, z ilustracją Katedry Dominikańskiej w Rydze, pisze: „…coś też powinienem przeczytać w tej sali? Wiesz – jednak – Cervantesa. Lubię go wypowiadać głosem. I w tej sali” [4, 222]. Znakowy dla twórczości Jewhena Swerstiuka jest wiersz „Cervantes”, który pojawił się w listopadzie 1974 roku w liście do żony. Później Wasyl Stus wysoko ocenił ten tekst. W liście do Jewhena Swerstiuka z 1.07.1979 roku pisał: „Twój wiersz o Cervantesie – przecudowny. Jest w nim cały Ty. Nawet – dowyrozumiałem Ciebie – po tekście. Gdybym przyjrzał się uważniej – wskazałbym kilka wersów, gdzie zabrakło ci sił. Ale to dotyczy każdego naszego wiersza – jakiegokolwiek. Ale – spośród przeczytanych po ukraińsku przez ostatnie 20 lat wierszy – Twój – jeden z dziesięciu najlepszych. Bardzo się z tego cieszę. Gdybym wiedział, że masz z dziesięć-dwadzieścia takich” [4, 168]. Zachwyt wyraził Wasyl Stus także w liście do Myhajlyny Kociubynskiej z 4.07.1979: „Oszołomiony »Cervantesem« Jewhena – no, trafił!” [4, 172]. Wers „gotyka ducha i kości” stał się metaforą pokolenia niezłomnych. Hidalgo-szesćdziesiątnicy walczyli nie tylko o prawa człowieka w ogóle, lecz o swoją ludzką godność i świadomie bronili czystości swojego życia. Ile życie łamało. Ile brało na pośmiewisko – Czysty pozostał sztandar. Wiecznym – szlachetny smutek. [11, 36] Być może właśnie dlatego wiersz „Cervantes” bardzo spodobał się Wasylowi Stusowi, bo mówił w nim o „portrecie duszy” ich wszystkich. Tak więc, kiedy przyszedł z żoną Walentyną Popeluch i Swietłaną Kyryczenko do kijowskiego mieszkania Jewhena Swerstiuka do Walerii Andrijewskiej, która niedawno wróciła z córką z Buriacji, znów wyraził swój zachwyt. O tej wizycie dowiadujemy się z jej listu do męża z 24.09.1979 roku: „Zachwycony twoim »Cervantesem« i nawet podyktował mi do zeszytu ostatnią strofę, która tam nie była wpisana” [4, 109]. Ty, co przyszedłeś, zatrzymaj się! Umilknijcie, niewolnicy w pancerzach, Rycerz, wysoki jak włócznia, Na suchożebrym koniu. [11, 37] Tekst wiersza Jewhen Swerstiuk przesłał w 1981 roku profesorowi Uniwersytetu w Toronto, ukrainiście Jurijowi Łućkemu, oznaczywszy go jako „wariacje na wieczny temat”. Uczony przesłał wrażenia w liście z 30.03.1981: „Za »Cervantesa« szczególne podziękowania. Czytałem go z prawdziwą rozkoszą sam dla siebie, a potem mojemu przyjacielowi Wolfowi Burgardowi, synowi neoklasyka, który tu jest profesorem literatury hiszpańskiej”. W kolejnym liście Jewhen Swerstiuk dodał: „Mój »Cervantes« – czysto podświadomy oddźwięk na dnie – drogi mi jak pamięć” [2, 169]. Później ten wiersz został wydrukowany przez Jakowa Susłowskiego w monachijskim czasopiśmie „Suczasnist” za 1982 rok, nr 4-5. Dla Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy, z którym Jewhena Swerstiuka łączyła prawdziwa przyjaźń, napisał tekst „Cervantesa” i podarował go wśród innych materiałów. W zbiorach muzealnych przechowywane są dwa artykuły o Cervantesie – „Wybity z siodła. Miguel Cervantes” i „Nasz pożądany gość – Don Kichot” w różnych wydaniach jego prac – oraz żeliwna statuetka Don Kichota, która stała na biurku roboczym. Tę statuetkę widzimy na fotografii z 1981 roku, kiedy Walerij Marczenko i Zynowij Antoniuk przyszli do jego mieszkania na Rusanowce. Obecnie jest eksponowana w dziale „Uwięziona muza” w sali literatury lat 1960–1980. Literatura 1. Dziuba I. Słowo o przyjacielu. // Na polu honoru. Nasz współczesny Jewhen Swerstiuk. T. 2. – Kijów, Klio, 2015. – S. 600. 2. Jewhen Swerstiuk – Walerija Andrijewska. Korespondencja. T. 1. 1973-1978. Kn. 1. – Kijów, Duch i Litera, 2019. – S. 736. 3. Jewhen Swerstiuk – Walerija Andrijewska. Korespondencja. T. 2. 1976-1978. Kn. 2. – Kijów, Duch i Litera, 2019. – S. 712. 4. Jewhen Swerstiuk – Walerija Andrijewska. Korespondencja. T. 2. 1979-1983. Kn. 3. – Kijów, Duch i Litera, 2019. – S. 672. 5. Kociubynska M. Przez wielki pryzmat. // Na polu honoru. Nasz współczesny Jewhen Swerstiuk. T. 2. – Kijów, Klio, 2015. – S. 600. 6. Marynowycz M. Pełna czasza jako miara jego duszy. // Na polu honoru. Nasz współczesny Jewhen Swerstiuk. T. 2. – Kijów, Klio, 2015. – S. 600. 7. Ruch Oporu na Ukrainie. 1960-1990. Encyklopedyczny słownik. – Kijów, Smoloskyp, 2012. – S. 896. 8. Swerstiuk J. Wieczna tęsknota za prawdziwym. Zapiski dzienników. – Łuck, Teren, 2018. – S. 414. 9. Swerstiuk J. Na polu honoru. Czyżby to ja? T. 1. – Kijów, Klio, 2015. – S. 364. 10. Swerstiuk J. Na święcie nadziei. – Kijów, Nasza wiara, 1999. 11. Swerstiuk J. Pisane niebieskim skrzydłem. Poezje. – Kijów, Klio, 2015. – S. 256. 12. Swerstiuk J. Jasne głosy życia. – Kijów, Klio, 2014.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Pamięci Anatolija Hajdamaki

Pogrążona w smutku rodzina oraz przyjaciele z głębokim żalem zawiadamiają, że 27 października 2023 roku odszedł z życia prawdziwy patriota Ukrainy, ukraiński artysta-monumentalista, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, artysta ludowy Ukrainy, laureat Państwowej Nagrody im. T. H. Szewczenki, członek korespondent Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, Narodowego Związku Artystów Ukrainy, członek stowarzyszenia twórczego „Pohlad”, członek Zarządu Głównego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, członek Ludowego Związku „Nasza Ukraina” Anatolij Wasylowycz Hajdamaka. Życie A. W. Hajdamaki to droga wiernej i sumiennej służby ojczystej ziemi oraz wybranej sprawie, wzór ludzkiej godności, prawości, umiejętności wymagającej, a zarazem tolerancyjnej pracy z ludźmi. Urodził się Anatolij Wasylowycz 9 czerwca 1939 roku we wsi Wołoskiwci w rejonie mieńskim obwodu czernihowskiego. Ukończył w 1961 roku Charkowską Szkołę Artystyczną, w 1967 roku – Moskiewską Wyższą Szkołę Artystyczno-Przemysłową. W latach 1967–1971 pracował jako artysta-architekt w instytucie „Kyjiwprojekt”. Od 1995 r. – główny artysta Kompleksu Memorialnego „Muzeum Drugiej Wojny Światowej”. Anatolij Hajdamaka wspólnie ze swoją żoną Łarysą Miszczenko dekorował panneau ściany Instytutu Fizyki Teoretycznej. Jest autorem wystroju Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego na wyspie Chortyca (1977–1988), muzeów: M. Ostrowskiego w Szepietówce (1979), M. Kociubynskiego w Czernihowie (1982–1983), kosmonautyki im. S. Korolowa w Żytomierzu (1983), T. Szewczenki w Kijowie (1984–1987), we wsi Szewczenkowe w rejonie zwinogródzkim obwodu czerkaskiego (1998), w Kaniowie (1999); Muzeum Literackiego w Odessie (1984–1985), cerkwi Świętej Trójcy (1998–1999, Macedonia), oprawy artystycznej Narodowego Muzeum „Czarnobyl” w Kijowie (1994–1996), nowej ekspozycji w mieście Fort Szewczenko w Kazachstanie (1997) i in. Autor cykli malarskich „Jabłoniowe sady” (lata 80. XX w.), „Ukrzyżowanie” (lata 1988–90.), „Historia Ukrainy” (lata 90. XX w.), pomnika „Krzyż poległym podczas spalenia miasta Baturyn 1708” (2004), uczestnik projektu „Muzeum katastrof na wodach” na Krymie. Opracował projekt i zbudował Memoriał Bohaterom Krut. Gdziekolwiek pracował, jakiekolwiek stanowiska zajmował, zawsze był ludzki, sumienny, hojny w radę i wsparcie, darzył swoją miłością, ciepłem krewnych i bliskich. Człowiek niezwykle pracowity, brał aktywny udział w życiu społeczno-politycznym – w upamiętnianiu naszych Bohaterów. Wszyscy, którzy znali A. W. Hajdamakę, kochali i szanowali go za wrażliwy stosunek do ludzi, wielką szczodrość duszy, mądrość i optymizm. Zarząd Główny OT „Proświta” szczerze współczuje bliskim i wszystkim, którzy znali wybitnego artystę i proświcianina Anatolija Wasylowycza Hajdamakę. Producent i odtwórca głównej roli Ihor Chytruk (po lewej) oraz scenarzysta i reżyser filmu Wasyl Horbatiuk. Film nakręcony przy wsparciu finansowym, materialnym i organizacyjnym darczyńców – lokalnych organów władzy, przedsiębiorców, mieszkańców wspólnoty, krewnych Petra Szczerbatego. Czas trwania filmu – 30 minut, ale praca nad jego stworzeniem zajęła około roku. „Przewodnik 'Wołoch'” stał się jakby filmem ludowym. Reżyser i autor scenariusza – Wasyl Horbatiuk, dyrektor Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Literackiego. Operator i reżyser montażu – Andrij Hryszczuk. Kompozytor – Iwan Pustowyj. Producent – Ihor Chytruk, kierownik centrum turystyczno-krajoznawczego zarządu kultury i turystyki Rady Miejskiej w Dunajowcach. On również odgrywał główną rolę – przewodnika „Wołocha”. Film został szczerze, z głębokimi przeżyciami i zachwytem przyjęty przez widzów. Prezentacje i kolejne pokazy filmu odbędą się w Dunajowcach oraz wsiach związanych z działalnością Petra Szczerbatego i zaangażowanych w proces zdjęć – zarówno na Chmielniczyźnie, jak i na Tarnopolszczyźnie. Ludmyła DANYLUK, zastępczyni dyrektora Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Literackiego. Fotografie Tetiany Korpusowej6Seniuk

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

„Ludowy” film o OUN-UPA

W Chmielnickim odbyła się prezentacja i premierowy pokaz krótkometrażowego filmu dokumentalnego „Przywódca »Wołoch«. Z historii walki OUN-UPA na Podolu”. Film stworzyły Chmielnickie Obwodowe Muzeum Literackie oraz Turystyczno-Krajoznawcze Centrum Zarządu Kultury i Turystyki Rady Miejskiej w Dunajowcach. Film dokumentalny „Przywódca »Wołoch«” opowiada o życiu i działalności bojowej Petra Szczerbatego – kierownika Dunajowieckiego nadrejonowego prowodu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Prowadził on walkę przeciwko niemieckim i moskiewskim okupantom w latach 1941–1945. Petro Szczerbatyj urodził się w 1913 roku we wsi Zamiechów w pobliżu Nowej Uszycy, a przed rozpoczęciem wojny niemiecko-sowieckiej pracował jako nauczyciel języka ukraińskiego i literatury w szkole we wsi Zełencze w rejonie dunajowieckim. Ta wieś oraz sąsiednie Nesterowce i chutor Kosilów stały się centrum działalności powstańców OUN-UPA pod kierownictwem przywódcy „Wołocha”. Petro Szczerbatyj-„Wołoch” zginął 14 lutego 1945 roku w pobliżu wsi Iwanków w rejonie skałackim obwodu tarnopolskiego. Wraz z towarzyszami broni został pochowany w tej miejscowości. Zdjęcia do filmu dokumentalnego odbywały się na terenie obwodów chmielnickiego i tarnopolskiego. Film stworzono na podstawie materiałów archiwalnych, wspomnień krewnych Petra Szczerbatego z wykorzystaniem scen fabularnych. W rolach aktorów w scenach fabularnych wystąpili amatorzy – uczniowie i nauczyciele miejscowych szkół oraz inni mieszkańcy wspólnoty. Petro Szczerbatyj z uczestnikami amatorskiego zespołu artystycznego wsi Zełencze

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Wołodymyr NECZEPORENKO: „Kocham wszystkie swoje role, mam ich ponad 60”

Premierą Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki w bieżącym sezonie stał się spektakl „Życiowe morze” Iwana Karpenki-Karego na Scenie Kameralnej imienia Serhija Danczenki (reżyser Petro Ilczenko). Ta inscenizacja stała się benefisem dla narodowego artysty Ukrainy Wołodymyra Neczeporenki, który gra rolę Iwana Baryłczenki. Dzisiaj Wołodymyr Makarowycz jest gościem „Słowa Proświty”. – Wiem, że był Pan inicjatorem wystawienia sztuki. Czym zainteresował Pana utwór Iwana Karpenki-Karego? – Nasza ukraińska klasyka jest genialna. Czegoś podobnego nigdzie nie spotkałem, chyba tylko u Szekspira. Mamy plejadę wybitnych twórców – Iwan Karpenko-Kary, Marko Kropywnycki, Mychajło Starycki, Panas Saksahanski, Hryhorij Cehlinski, Iwan Franko. To prawdziwy kosmos! Kiedyś grałem Sawę Czałego w spektaklu według sztuki Iwana Karpenki-Karego. A jego „Życiowe morze”, po pierwsze, ujęło mnie tym, że jest tu mowa o atmosferze aktorskiej, środowisku aktorskim i relacjach między aktorami. Przez czas, który upłynął od napisania sztuki (120 lat), niewiele się zmieniło. Jak i wtedy, upadają teatry, aktorzy, losy ludzi. Wszystko to Karpenko-Kary odkrył Bóg wie kiedy. Dziwię się, gdy biorą klasyczne ukraińskie sztuki i wystawiają je pod kątem widzenia współczesności. Bohaterowie mogą mieć telefony komórkowe, nowoczesne ubrania. Nie rozumiem, po co to robić. Kiedy braliśmy do pracy ten utwór, od razu powiedziałem: „Przyjaciele moi, róbmy spektakl oczami Karpenki-Karego”. Interesuje mnie atmosfera tamtego czasu, relacje między ludźmi tamtej epoki, jaka wtedy była edukacja, czyli to środowisko, okoliczności, w których żyli ludzie. – Również Pana inicjatywą było, aby spektakl reżyserował Petro Ilczenko. – Tak. Z Petrem Iwanowyczem zrealizowaliśmy wiele spektakli. Ściśle i owocnie pracujemy razem już ponad 40 lat. To tak, jakby zbierali się krewni, dobrze znają siebie nawzajem i wspólnie rozwiązują problemy. Nasza poprzednia wspólna praca „Komedia na ruinach” idzie przy pełnych salach. Na mój jubileusz razem robiliśmy spektakl „Sentymentalny rejs”, który był grany przez trzynaście sezonów. Ogólnie jestem przekonany, że aktor przyszedł do teatru, aby wykonywać wolę reżysera. – Czy proces prób podczas wojny na pełną skalę ma swoje osobliwości? – Teraz odczuwamy większą odpowiedzialność, przecież na spektakl przyjdą ludzie zmęczeni, zdenerwowani. Muszą odpocząć od tego, co dzieje się wokół. Ale i tutaj „dogania” nas wróg. Niejednokrotnie spektakle na samym początku przerywano alarmami przeciwlotniczymi. Potem ludzie wracają, jednak naruszana jest ciągłość spektaklu. – Co może Pan powiedzieć o swojej roli? – Widzowie mówią: „Takie wrażenie, że gra Pan nie Baryłczenkę, a samego siebie”. To dla mnie najważniejsze. Kiedy przeczytałem sztukę, zrozumiałem, że nie muszę niczego wymyślać, niczego fantazjować – ja jestem Baryłczenko. Chociaż, oczywiście, pojawiały się pytania dotyczące jego kochanki, relacji w rodzinie. We wszystkim innym grałem siebie. – A o kolegach ze sceny? – Przede wszystkim chciałbym wspomnieć Anatolija Hnatiuka (rola aktora Kramariuka). Jest dobry w pracy. Zaczynamy razem pracować, ja proponuję coś zmienić, on zawsze idzie na rękę. Według mojego przekonania, właśnie tak aktor powinien odnosić się do swojej pracy. A jeszcze Wołodymyr Nikołajenko (antreprener Usaj), Dmytro Zawadski oraz Renat Settarow, którzy w różnych składach grają asystenta reżysera Kaktusa. Oni razem z głównym bohaterem wypracowywali spektakl. Inaczej być nie może. To porządni i odpowiedzialni ludzie. Pracujemy z nimi w tandemie. Także chciałbym wspomnieć artystkę-scenografkę i kostiumografkę Annę Duchownyczną. Nalegałem, aby kostiumy nie były nowoczesne. Ania zrozumiała mnie i reżysera-inscenizatora, zrobiła wspaniałe kostiumy. Ta praca nie przyszła mi łatwo. Nad spektaklem pracowaliśmy ponad cztery miesiące. Jeśli do innych ról są dwa składy aktorów, to swoją gram sam. Musiałem codziennie dwukrotnie przechodzić tekst, dwa razy „umierać” na scenie. Psychologicznie to bardzo trudne. Zacząłem źle spać, straciłem apetyt, ciągle myślałem o tej pracy. Wymyśliłem trzy warianty finału spektaklu. Reżyser Petro Ilczenko wybrał ten, który wszedł do spektaklu. Na nasze próby przychodził dyrektor generalny – dyrektor artystyczny teatru Mychajło Zacharewycz. Zaproponował skrócenie finału, aby mój bohater wyglądał bardziej ludzko. – Czy trudno było wrócić do twórczości po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji? – Dla mnie stało się to kołem ratunkowym. Jak my tutaj, na tyłach, w cieple i dobrobycie, możemy pomóc naszym żołnierzom na froncie? Tylko swoją pracą. Nasza sztuka powinna być czysta, powołana do Zwycięstwa. Po premierze „Życiowego morza” publiczność była zachwycona. To nasze artystyczne zwycięstwo. Zrobiliśmy to, co chcieliśmy. Dzisiaj wszyscy aktorzy pracują na granicy ludzkich możliwości – emocjonalnych, umysłowych, fizycznych, psychologicznych. Każdy stara się, odczuwa odpowiedzialność nałożoną na niego podczas wojny. – Co wpłynęło na wybór Pana zawodu? – Przypomina mi się dzieciństwo. Nie mieliśmy ani światła, ani tym bardziej telewizora, tylko lampę naftową. Dwaj starsi moi bracia już chodzili do szkoły. Pewnego wieczoru zebraliśmy się przy lampie naftowej – mama, bracia i ja. Oni po cichu coś czytają, a ja rysuję. Potem mi się znudziło i zacząłem krzyczeć: „Albo nauczcie mnie czytać, albo czytajcie na głos”. I oni naprawdę nauczyli. Zanim poszedłem do szkoły, wiele przeczytałem, wśród ulubionych autorów – Aleksander Dumas. A jeszcze mieliśmy radio. W każdą sobotę o godzinie 20:00 była audycja „Teatr przed mikrofonem”. Słuchałem Arkadija Haszynskiego, Olhy Kusenko, Natalii Użwij, Jewhena Ponomarenki, Mychajła Zadniprowskiego, Wołodymyra Dalskiego – wybitnych mistrzów ukraińskiej sceny. Nie mogłem nawet sobie wyobrazić, że będę z nimi pracował. Z czasem wstąpiłem do szkoły wieczorowej i poszedłem pracować do zakładów mechanicznych. Zaproszono mnie na 8 marca do zakładowego klubu czytać przyśpiewki. Nie miałem pojęcia, co to jest. A akordeonista Mychajło uspokoił, że niby nic trudnego, dał tekst. Mój występ zobaczyła Tetiana Żełanowa, kierowniczka Zołotoniskiego teatru ludowego przy rejonowym domu kultury. Zaproponowała grać w ich teatrze. Byłem zachwycony, wykonywałem role głównych bohaterów, kochanków. Właśnie Tetiana Mykołajiwna poradziła mi wstępować do Instytutu Teatralnego. Chociaż było 50 osób na miejsce, ale dostałem się za pierwszym razem. Miałem wspaniałych wykładowców, wśród nich – prawa ręka Łesia Kurbasa Mychajło Werhacki. A jeszcze Mykoła Merzlikin, Wiktor Kizin. Teraz takich wykładowców nazywaliby „gwiazdami”, wtedy zaś nie było żadnych gwiazd. Po prostu wszyscy oddanie wykonywali swoją pracę. I nas wychowali takimi – oddanymi pracy. – W spektaklu „Ukradzione szczęście” grał Pan razem z Bohdanem Stupką. – Brakuje słów, aby wyrazić swój zachwyt nad tą pracą, nad samą sztuką Iwana Franki. Reżyser Serhij Danczenko był nie tylko człowiekiem, a kosmosem, miał wyrafinowany gust sceniczny. Nie był wielomówny, ale jakie wystawiał spektakle! Prawie we wszystkich jego przedstawieniach grałem. Bohdan Stupka to cud, a nie aktor. Tak samo jak Iryna Doroszenko, która grała Annę. Po tym, jak odeszli z życia Stepan Ołeksenko i Witalij Rozstalnyj, spektakl nie był wystawiany. Później podszedłem do Stupki i powiedziałem: “Bohdanie, grajmy „Ukradzione szczęście””. Zaczęliśmy grać, były komplety publiczności. Nie mogę bez wzruszenia wspominać tamtych czasów. – Czy przełomową dla Pana była rola Iwana Sirki w spektaklu “Urus-Szajtan”? – Początkowo do tej roli wyznaczono mnie razem z Bohdanem Stupką. Kiedy Bohdan Sylwestrowycz zobaczył moje próby, zaproponował mi, abym sam pozostał przy tej roli. Mówił, że on już nie będzie w stanie tak grać. Daleko nie każdy człowiek jest zdolny do przyznania się do takich rzeczy. Iwan Sirko komunikował się z kosmosem. Jak wiadomo, brał udział w 52 bitwach i żadnej nie przegrał. Kiedy wychodził w pole, podchodziły do niego wilki, a on siedział obok nich. Znowu przypominam sobie dzieciństwo. Często zostawałem w domu sam. Raz mama wróciła z pracy i znalazła mnie w krzakach obok domu. Spałem, a obok mnie spało dziesięć psów. Nagle Bóg zesłał mi rolę Sirki. Kocham wszystkie swoje role. W sumie miałem ich ponad 60. Fantastyczny spektakl “Eneida”. W “Karierze Arturo Ui” grałem razem z Bohdanem Stupką na małej scenie. A jeszcze “Pigmalion”, “Wizyta starszej pani”, “Sawa Czałyj”. Jest co wspominać. – Dość niezwykle było zobaczyć Pana w roli Niemca-kolonisty Pfeiffera w spektaklu “Komedia na ruinach”, który niedawno pojawił się w repertuarze teatru. – Podszedł do mnie Petro Ilczenko i powiedział: “Wołodiu, nawet głupio mi proponować ci epizodyczną rolę pod koniec spektaklu”. Przeczytałem i powiedziałem, że z przyjemnością będę grał. Niewielką rolę miałem też w spektaklu “Edith Piaf”, ale zawsze kilka razy przerywano ją oklaskami. – Z kim z reżyserów jeszcze przyszło Panu pracować? – Dobre role dawał mi Dmytro Cyrypiuk, chciałbym jeszcze z nim popracować. Miałem u niego ciekawe role w spektaklach Jurija Odynokoho “Cyrano de Bergerac”, “Idiota”. To nasza szkoła teatralna, nasze tradycje. Młodzi reżyserzy mają inne poglądy, inne wymagania. Gram zarówno na dużej, jak i na kameralnej scenie. Kameralna scena ma swoją specyfikę, rozmawiasz z widzem, jak podczas zwykłej rozmowy. A z dużej trzeba wzmacniać głos, żeby ludzie słyszeli, co mówi wykonawca. Do tego na kameralnej scenie jest więcej emocji. Nie masz się za czym schować. – Miał Pan doświadczenie w pracy w kinie? – Trochę grałem. Co prawda, nie tak dużo, jak bym chciał, chociaż często zapraszano. Ale nie wypuszczali mnie z Teatru Młodego Widza, bo miałem tam dużo pracy. Specyfika w kinie bardzo różni się od teatralnej. Przyznam: nie jestem zachwycony procesem zdjęć. Mogą kręcić po jednym zdaniu, nie ma całościowego odczytania postaci. Mogą kręcić najpierw koniec, a potem początek. W kinie o wszystkim decydują nie aktorzy, a montażyści i reżyserzy. Wychodzenie na scenę to zupełnie co innego. To twoje kolosalne obciążenie i twoja odpowiedzialność. Również dubbingowałem ponad 1200 filmów. Moim głosem w języku ukraińskim przemówili Jean-Paul Belmondo, Alain Delon, Jack Nicholson, Robert de Niro i wielu innych aktorów. A do tego było wiele seriali telewizyjnych. – Wykłada Pan w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Kultury i Sztuki. Jakie główne zadania stawia Pan przed studentami? – Stawiam poprzeczkę, do której muszą dosięgnąć. Bardzo chcę, żeby wyszli z uniwersytetu i wiedzieli, czym jest teatr. Niestety, 90 procent nie wie, co to jest, i nikt im o tym nie opowiada. Co więcej, wielu wykładowców nigdy nie pracowało w teatrze. Ja wprowadzam ich w naszą teatralną atmosferę, w różne zawiłości, opowiadam, że pracować trzeba szczerze, wytrwale. Wśród moich wychowanków jest zasłużony artysta Ukrainy Wiktor Semyrozumenko, który pracuje w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Łesi Ukrainki, aktor teatralny i filmowy Eduard Małachow oraz wielu innych. Wszyscy to utalentowani ludzie. – Ma Pan jakieś hobby? – Rzeźbiłem w drewnie. Miałem ogromne wystawy w Międzynarodowym Centrum Kultury i Sztuki, Domu Aktora. Chociaż moich prac pilnowano, to i tak je kradziono (uśmiecha się). Mam 70 narzędzi. Mogłem całymi dniami siedzieć na balkonie i rzeźbić. Żona przynosiła papierosy i jedzenie, a ja pracowałem. – Czy są role, które chciałby Pan zagrać? – Te role, które chciałem, pewnie już za późno grać. Przyznam, że wciąż żyję “Życiowym morzem”, tak bardzo przejąłem się tymi wydarzeniami. Cały czas o tym myślę. – Co chciałby Pan powiedzieć na zakończenie naszej rozmowy? – Chcę podziękować swoim wykładowcom, rodzinnej Złotonoszy, gdzie spędziłem ciekawe dzieciństwo i młodość. Kolegom, z którymi pracuję, dyrektorowi artystycznemu teatru Mychajłowi Zacharewyczowi, który dał możliwość wystawienia “Życiowego morza”. I oczywiście chcę podziękować naszym obrońcom, nisko pokłonić się tym ludziom za to, co robią. Każdy z nas dzisiaj powinien choć trochę im pomagać. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

partnerka Julia Stupka wciela się w rolę Wiliny. Nazywamy ich hollywoodzką parą. Chciałbym również wspomnieć o Anżelice Drapikowskiej, która gra Dorotkę. Jest jedyną osobą w spektaklu, która śpiewa na żywo. To właśnie naturalny śpiew szczególnie przyciąga publiczność. Myślę, że Anżelice wyszło to dobrze. Jestem zadowolony także z roli Stracha na Wróble, którą wykonuje Jurij Checzikow. Pod koniec spektaklu mówi on przejmująco: “Chcę wiedzieć, że mam rozum”. Od tych słów samemu ściska mnie w sercu. Postać Lwa w różnych obsadach wcielają Jurij Farafonow i Wiktor Drapikowski. To bardzo różne kreacje. U jednego to potężny Lew, który mimo wszystko się boi, a u drugiego – lękliwy, który trochę się zacina. Dorotkę gra młoda aktorka Nastia Worona, która niedawno przyszła do naszego teatru. Wciela się w tę postać na swój sposób. Totka zagrały Wiktorija Ohorodnia i Wiktorija Tebieniowa. Wielu widzom podoba się Drwal w wykonaniu Wadima Docenki. Na drugiej czy trzeciej próbie czytanej znalazł dla siebie postać robota. Moim zdaniem wyszedł barwny charakter. Spektakl żyje już własnym życiem, ze swoim zapałem i energią. Ale praca nad nim trwa. Obecnie jego czas trwania to godzina i czterdzieści minut. Jeśli zobaczę, że w którymś momencie widzowi jest nudno, to będę skracał niektóre sceny, a być może coś dodam. Nie wykluczam, że w finale pojawią się numery cyrkowe. Wiemy, że na kolejne pokazy bilety są wyprzedane. Ludzie już zaczęli mówić o tym spektaklu. Myślę, że czeka go długie życie. Daj Boże, żeby w kraju był pokój, a my zrobimy wszystko, co w naszej mocy, dla naszego widza. Afisz teatru uzupełnia spektakl “Słomiany byczek”, który dawno nie był wystawiany. Swego czasu reżyserował go Jurij Sikało, a ja byłem drugim reżyserem. Po tym, jak Jurij Iwanowycz odszedł z teatru, zapomniano o nim. A już w okresie pełnoskalowej inwazji postanowiliśmy wznowić ten spektakl, nieco go zmieniliśmy. Chcemy wznowić także niektóre inne spektakle, które były grane wcześniej i podobały się widzom, w szczególności “Złote kurczątko”. Będziemy wystawiać spektakl noworoczny, którego tytułu na razie nie zdradzę. Do pracy nad nim zaprosiliśmy artystę ludowego Ukrainy, reżysera Chersońskiego Obwodowego Teatru Lalek Borysa Czuprynę. Potem będę reżyserował duży spektakl “Calineczka”. To również będzie oryginalna sztuka. Jeśli wszystko się ułoży, to widz zobaczy ją wiosną. A dla dorosłego widza chcemy zrobić “Pieśń lasu”. Będzie to duży projekt w rodzaju “Eneidy”. Projekt artystyczny “Konfrontacja. Niszczenie czarnego imperium”. Opiszne, 2022 rzeźby mają szczególną siłę, która pozwala poczuć żywą duszę naszej kultury i utwierdza Ukrainę jako państwo godne wolnej i suwerennej przyszłości. Żanna NEWKRYTA, służba informacyjna Narodowego Muzeum Garncarstwa Zdjęcie Tarasa POSZYWAJŁA

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Miuzyczno-show i trochę magii

Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Wadym HNYDASZ W takich podróżach, z których jedną widzimy w tej bajce, odnajdujemy samych siebie, a także dowiadujemy się, że aby znaleźć najważniejsze w życiu rzeczy, trzeba przede wszystkim zajrzeć w głąb siebie. Być może dlatego ta historia jest wciąż aktualna i interesująca, zwłaszcza jeśli jest to wielkie miuzyczno-show z oryginalnymi piosenkami, aktorami żywego planu, a nawet z magią. – Wystawiam spektakle dla dorosłych i dzieci – opowiedział reżyser-inscenizator Dmytro Drapikowski. – Oczywiście różnią się one, gdyż mają różnych adresatów. Dla dorosłej publiczności można pozwolić sobie na pewne metafory, skojarzenia, które są niemożliwe w spektaklu dla dzieci. Dorosły widz może rozwiązywać mój rebus. A jeśli do spektaklu dla dzieci dodać zbyt wiele filozofii, stanie się on dla nich po prostu nieciekawy. Tak samo różnią się sztuki dla dorosłych i dzieci. Można długo opowiadać historię Goodwina, ale maluchy nie będą tego słuchać. Interesuje je akcja. Jeśli dorosłym można proponować dialogi o większej sile wewnętrznej trwające pięć minut, to dzieci takich dialogów po prostu nie wytrzymają. Mam dwie córki. Jedna ma siedem i pół roku, druga niedługo będzie miała trzy. Istnieje opinia, że po reakcji dzieci można poznać, czy spektakl jest ciekawy, czy nie. Nie sprawdzałem tego na swoich dzieciach, ale zaprosiłem starszą córkę na próbę generalną nowego spektaklu. Powiedziała, że drugi akt jest mocniejszy (uśmiecha się). Jeśli chodzi o tło historyczne. Z tym utworem zapoznałem się w dzieciństwie. Jednak wtedy nie był to „Czarnoksiężnik z Krainy Oz”, a „Czarodziej Szmaragdowego Miasta” Aleksandra Wołkowa. Jak teraz wiemy, ukradł on pomysł, fabułę, postacie od Franka Bauma i napisał rzekomo swój tekst. Słuchałem płyty na gramofonie. Podobał mi się ten utwór ze względu na fabułę. Jest tam zarówno działanie wewnętrzne – wszyscy jesteśmy utalentowani, tylko trzeba w to uwierzyć, znaleźć swój talent, jak i sama fabuła – to przygody. Kiedy dorosłem, zainteresował mnie temat kompleksów. Nawiasem mówiąc, niedawno przeczytałem artykuł, w którym powiedziano, że wszystkie dzieci do trzeciego roku życia są genialne, mają w sobie wielki talent. Ale po trzecim roku połowa talentu gdzieś znika. Zamiast tego mogą pojawić się pewne kompleksy. Ktoś komuś powiedział, że jest niemądry, i ten już w to uwierzył. Musimy przełamać te stereotypy. Czyli nasz spektakl ma cel psychoterapeutyczny. Powtórzę: wszystkie dzieci są utalentowane i musimy im o tym mówić. Nie chciałem wystawiać spektaklu na podstawie utworu, który kiedyś uważano za oryginał. Mam na myśli utwór Aleksandra Wołkowa. Zacząłem szukać sztuki właśnie według Franka Bauma. A okazało się, że jej po prostu nie ma. Ogólnie rzecz biorąc, praktycznie nie istnieje dramaturgia dla teatru lalek. Więc sztukę napisałem sam. Wymyśliłem, że będzie to niby program telewizyjny. Zrozumiałem, że musi być muzyka. A żeby wyszedł musical, potrzebne są wiersze. Zwróciłem się do Ołeksandra Kuźmina, reżysera, dramaturga, którego sztuki są wystawiane w wielu teatrach lalek Ukrainy. Nie tylko napisał wiersze, ale też pomógł mi nieco przemyśleć moją sztukę. Chciałem zrobić tę inscenizację przed Wielką Wojną. Mieliśmy nawet czytania. Z początkiem pełnoskalowej inwazji po prostu o niej zapomnieliśmy, dopóki dyrektor naszego teatru Ihor Hułyj nie powiedział, że trzeba kontynuować pracę i żadne moskale nie przeszkodzą nam tworzyć sztuki. Zaczęliśmy pracować nad spektaklem w maju 2022 roku. Na scenie jednocześnie gra czternastu aktorów z lalkami. To za dużo, zazwyczaj przebywa na niej 5-7 artystów. Te i inne kwestie musiał rozwiązywać nasz główny artysta Mykoła Dańko. Trzeba było przygotować dla aktorów jaskrawe kostiumy i sprawić, by lalki nie gubiły się na tle ludzi. Mamy albo pustą scenę i wielu aktorów, albo scenę wypełnioną dekoracjami, a aktorów mało. Albo na pustej scenie tylko dwoje aktorów. Wszystkie nasze pracownie aktywnie pracowały nad tym, aby stworzyć lalki i kostiumy. Wszystko zdążyliśmy. Spektakl zrobiliśmy w formie show. Wydaje mi się, że dziecko nigdy nie będzie słuchać moich rad, trzeba je trochę przechytrzyć. Czyli poprzez rozrywkę dotrzeć do świadomości dziecka. Właśnie dzięki rozrywce można najdokładniej przekazać treść samej dramaturgii spektaklu. Dyrektor naszego teatru nie był kierownikiem inscenizacji. Był przyjacielem reżysera-inscenizatora i głównego artysty. Razem omawialiśmy wszystkie momenty. Wszystko, co widz potem zobaczył na scenie, było w naszym planie inscenizacyjnym. W szczególności Ihor Hułyj podpowiedział, jakie powinny być tańce. Jest on twórcą spektaklu, tak jak my z artystą-inscenizatorem. W spektaklu wszystkie role są główne. Każda postać ma swoją historię, wszystkie są ważne dla fabuły, akcji spektaklu. Nie ma tu pastelowych barw, a jaskrawe pociągnięcia – czerwony, zielony, czarny, biały. Rolę Bastindy wspaniale wykonuje czołowa mistrzyni sceny naszego teatru Lidia Szewczenko, subtelnie wyczuła ten wizerunek. Inną Bastindę wciela Wiktorija Topczij. Ciekawie jest obserwować, jak wychodzi jej przełączanie się między lalką a samą sobą. Jestem zachwycony pracą Ołeksandra Worony, który gra Goodwina. Ma ciekawą psychofizykę, porywa publiczność. A jeśli smuci się, to z Ołeksandrem smuci się cała sala. Jego Artystka-ceramiczka Inna Hurżij Galeria monumentalnej rzeźby ogrodowo-parkowej z gliny to unikalna dla Ukrainy kolekcja dzieł, którą już ponad 25 lat rozbudowuje na przestrzeniach Opisznego Narodowe Muzeum-Rezerwat Ukraińskiego Garncarstwa. Tutaj zaprezentowane są prace wybitnych artystów-ceramików Ukrainy i świata, którzy w różnych latach brali udział w sympozjach-warsztatach na bazie muzeum-rezerwatu. Jednak trudno powiedzieć, czyich „twarzy” w autorstwie tych dzieł sztuki jest więcej – „męskich” czy „żeńskich”. Mimo że te rzeźby wymagają do stworzenia znacznego wysiłku fizycznego, prace artystek nie ustępują w tym technologicznie skomplikowanym procesie. Demonstrują pełnobrzmienie idei, zachwycając siłą wytrzymałości w tak poważnym twórczym wyzwaniu wobec samej siebie… Zdecydowaną na poszukiwania artystyczne jest Premierą w Kijowskim Akademickim Teatrze Lalek „Zamek na górze” stał się spektakl „Czarnoksiężnik z Krainy Oz” według bajki Franka Bauma. Nowa praca stołecznego teatru zainteresuje nie tylko dzieci, ale i dorosłych.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Ceramika poltawianki zainspirowanej Ukrainą

poltawska artystka-ceramiczka Inna Hurżij. Artystka zajmuje się ceramiką od ponad 20 lat. Mimo że w jej dorobku przeważają ozdobne talerze, panneau, figuralne naczynia i kameralne prace dekoracyjne, nie boi się wykraczać poza ramy swoich osiągnięć i podejmować nowych twórczych eksperymentów. Tak w swoim czasie Inna Hurżij zaznaczyła się jako utalentowana autorka monumentalnej gliняnej rzeźby. Pierwszym krokiem był udział artystki-ceramiczki w 2012 roku w III INTERSymposium Ceramiki w Opiszniem „2012: 12х12”, gdzie jej praca „Odrodzenie” została uhonorowana wysoką nagrodą – drugą nagrodą. Od tego czasu Inna Hurżij jest stałą uczestniczką nie tylko projektów wystawienniczych, ale także warsztatów twórczych na bazie Narodowego Muzeum Garncarstwa – i za każdym razem odkrywają one nowy aspekt jej postaci artystycznej… W 2014 roku, podczas V INTERSymposium Ceramiki w Opiszniem „2014: 14х14”, artystka stworzyła kompozycję „Słowikowa kraina – Ukraina”, symboliczny obraz naszego państwa. W 2017 roku, zgodnie z tematem Międzynarodowego Sympozjum Monumentalnej Ceramiki „Filozofia Bytu”, ceramiczka wykonała rzeźbę „Wzajemna zależność. Byt i czas. Statyczność i ruch”, która stała się ozdobą zewnętrznej ekspozycji Memorialnego Muzeum-Siedziby filozofa i kolekcjonera opiszneńskiej ceramiki Leonida Smorża. Międzynarodowe Sympozjum Monumentalnej Ceramiki „GigantoMANIA” (2019) okazał się nowym szczytem twórczych osiągnięć Innы Hurżij: jej rzeźba „Niewiędnący kwiat” stała się pierwszym 5-metrowym dziełem ceramiczki. Podczas Narodowego sympozjum monumentalnej ceramiki „GIGANTY Niepodległej Ukrainy” (2021) praca artystki „I wykiełkuje ukraińska świadomość na dawnych korzeniach” ponownie osiągnęła wysokość 5 metrów. Praca ideowo kontynuuje poprzedni temat: przedstawia narodowego ducha w postaci kwiatu, którego elementy kompozycyjne przypominają motywy ukraińskiej sztuki ludowej w haftach, tkaninach, malowaniu chust i tradycyjnej ceramice malarskiej. Krwawy ból, jaki Ukraińcy odczuli wraz z początkiem wojny, skłonił każdego do stanięcia w obronie Ojczyzny na swoim miejscu. Przeżycia milionów ludzi Inna Hurżij ucieleśniła w projekcie artystycznym zatytułowanym „Przeciwstawienie się. Zniszczenie czarnego imperium”. Ono stało się jednym z trzech zwycięzców Międzynarodowej Nagrody Grantowej Howorunów 2022 roku. Praca oddaje potężną siłę, z jaką naród dzielnie stawia opór wrogiej agresji – walczy, wolontariuje, wspiera… Twórczy styl Innы Hurżij stale wyróżnia dążenie do kontynuowania i unowocześniania w swojej twórczości tradycji narodowych. Monumentalne prace jedynie wzmocniły artystyczny głos autorki. Tak Inna Hurżij mówi z widzem o przeszłości i teraźniejszości naszego Państwa, jego duchowym dziedzictwie i przyszłych dążeniach, o jego obecnej walce i największym marzeniu… Jej monu­men-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Narodowy krój pisma – jaki powinien być?

W przeddzień Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka w centrum prasowym Ukraińskiego Kryzysowego Centrum Medialnego odbył się okrągły stół na temat „Narodowy krój pisma – jaki powinien być?”. W gronie artystów, naukowców, specjalistów z zakresu projektowania oraz działaczy społecznych, znanych ze swojej działalności na rzecz wywalczenia i tworzenia ukraińskiej tożsamości, omówiono kwestię nadania ukraińskiemu alfabetowi autentycznego narodowego wyglądu oraz wykorzystania go w oficjalnej morfologii graficznej i obiegu kulturowym. Tematem dyskusji stało się palące zagadnienie teraźniejszości w świetle wojny rosyjsko-ukraińskiej: zaprzestanie używania krojów pisma pochodzenia rosyjskiego, nadanie ukraińskiemu alfabetowi autentycznego narodowego wyglądu, wykorzystanie go w oficjalnej morfologii graficznej i obiegu kulturowym. W ukraińskim społeczeństwie tragiczne wydarzenia wojny ukształtowały silne zapotrzebowanie na rozwój tożsamości narodowej oraz wyeliminowanie wpływu państwa-agresora w sferach informacyjnej, edukacyjnej i kulturowej Ukrainy. „Ukraina jako samodzielne państwo musi posiadać wszystkie symbole państwowości, a przede wszystkim język państwowy z odpowiadającym temu językowi alfabetem graficznym” – oświadcza laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki (2019), autor projektu „Rutenia. Grafika języka ukraińskiego”, artysta grafik, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, profesor, członek korespondent Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy Wasyl Czebanyk. We wszystkich sferach codzienności język ukraiński wizualnie praktycznie nie różni się od rosyjskiego – „rosyjska czcionka cywilna Piotra I” zniszczyła w ciągu niemal 300 lat kolonializmu wizualną percepcję Ukrainy poprzez brak własnej grafiki alfabetu narodowego. Nadszedł czas na zmianę graficznego obrazu języka ukraińskiego i opracowanie ukraińskiego narodowego kroju pisma! Rada Najwyższa Ukrainy planuje zaprzestać używania krojów pisma pochodzenia rosyjskiego (w szczególności starosłowiańskiej czcionki „życa” i pochodnych od niej) podczas sporządzania dokumentów i dyplomów. Co przyjąć za podstawę przyszłego narodowego kroju pisma? Zdaniem uczestników pierwszego okrągłego stołu, państwo ukraińskie potrzebuje łatwo rozpoznawalnej konstrukcji liter (grafem), którą można wykorzystywać zarówno do druku książek, jak i do pisma ręcznego, plakatów czy tabliczek instytucji państwowych. Ten krój pisma powinien być nowoczesny, ale bazować na historycznych źródłach pisanych i drukowanych, z wyraźnymi cechami ukraińskości, a ten państwowy krój pisma (lub alfabet) musi pełnić rolę narodowego symbolu państwowego i środka samoidentyfikacji narodu. Propozycjami polityki państwowej w sferze umacniania narodowej tożsamości graficznej podczas pierwszej publicznej dyskusji na temat „Narodowy krój pisma – jaki powinien być?” podzielili się m.in.: Wasyl Czebanyk, zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Koczubej, deputowana ludowa Ukrainy, pierwsza zastępczyni przewodniczącego Komitetu Rady Najwyższej Ukrainy ds. polityki humanitarnej i informacyjnej Iryna Konstankewycz, główny specjalista wydziału symboliki wojskowej Zarządu Komunikacji Strategicznej Aparatu Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych Ukrainy Ołeksij Rudenko, kaligraf, kierowniczka projektu „Rutenia. Grafika języka ukraińskiego” Anżelika Kornijenko oraz inni specjaliści. Przygotował Heorhij ŁUKJANCZUK Zdjęcia autora. Nie zapomnieli o Wasylu Bidnowie. 2 stycznia 2024 roku przypada 150. rocznica urodzin Wasyla Bidnowa – historyka, archiwisty, archeografa, współzałożyciela katerynosławskiej „Proświty”, działacza społecznego i kulturalnego początku XX wieku. Z tej okazji grupa inicjatywna członków „Proświty” wystąpiła z propozycją uczczenia pamięci sławnego rodaka poprzez ustawienie w centrum osady popiersia W. O. Bidnowa – za zgodą i wsparciem przewodniczącego osady Szyroke Ołeksandra Kokula. Nawiasem mówiąc, w 1995 roku w Szyrokim z inicjatywy i przy bezpośrednim udziale szyrokiwskiej „Proświty” oraz jej przewodniczącego Wałentyna Derkacza odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą W. O. Bidnowowi. W warunkach wojny prace wykonywane są wyłącznie z dobrowolnych datków. Rzeźbiarzem jest nasz rodak Ołeksandr Kanibor-starszy. Wśród jego prac znajduje się pomnik atamana Kostia Pestuszki w Krzywym Rogu, księcia Światosława, hetmana Sahajdacznego w Mariupolu, Iwana Sirki na Chortycy, Mykoły Arkasa w Mikołajowie i wiele innych. Za pierwsze datki zakupiono blok granitowy. Uważamy, że uczczenie pamięci W. O. Bidnowa granitowym popiersiem w jego małej ojczyźnie stanie się wydarzeniem zarówno dla rodaków z Szyrokiego, jak i dla całej „Proświty”. Przypomnę, że w tym roku Siczosławska „Proświta” wydała książkę wspomnień o Wasylu Bidnowie. Ta książka stała się możliwa dzięki wysiłkom zespołu współczesnej Siczosławskiej „Proświty”. Ten projekt zyskał życie dzięki wsparciu wielu ludzi, którzy cenią historię i szanują rolę ukraińskich działaczy nauki, kultury i oświaty. Ewangelie – dzieciom. Czasami Siczosławska „Proświta” otrzymuje prezenty od partnerów jako znak uznania i wsparcia naszej działalności. W tym roku księgarnia internetowa „Naszyj Format” bezpłatnie przekazała nam 100 egzemplarzy książki „Ewangelia dla dzieci”. To wydanie zawiera opowieści o Jezusie oraz wiele ilustracji stworzonych przez mistrza współczesnej ukraińskiej grafiki książkowej Kostiantyna Ławrę. Zespół Siczosławskiej „Proświty” przekazał to wydanie dzieciom w wyzwolonych wsiach obwodów mikołajowskiego i chersońskiego podczas naszych wyjazdów humanitarnych do dziewięciu osad. Serhij TIUTIUNNYK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Apel do naszych czytelników, prenumeratorów, prośwician

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „współudziale” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Moroz Łarysa Zachariwna – 1000 hrywien. 2. Fedorenko Borys Iwanowycz – 500 hrywien. 3. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz – 1000 hrywien. 4. Ołeszczuk Ihor Andrijowycz – 300 hrywien. 5. Bondarczuk Andrij Iwanowycz – 2000 hrywien. 6. Słojko Nela Iwaniwna – 600 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn