Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

„W UKRAINIE” CZY „NA UKRAINIE”?

Слово Просвіти, №45 за 2010 рік

„Konflikty językowe: sztuczne czy realne” (ekspert Narodowego Instytutu Problemów Bezpieczeństwa Międzynarodowego przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, doktor nauk filologicznych Hałyna Jaworska). Komunikacyjny konflikt językowy powstaje na podstawie faktu istnienia różnych języków. Mechanizm tego konfliktu opisano w Księdze Sędziów, 12 (ludzie Gileadu, aby rozpoznać wrogów-Efraimitów, zmuszali ich do wypowiedzenia słowa „szibbolet”, a ci wymawiali „sibbolet”, bo nie umieli inaczej. „Chwytali go więc i ścinali przy brodach jordańskich. W owym czasie padło z Efraima czterdzieści dwa tysiące”). W znanych konfliktach językowych z reguły wymienione są wszystkie trzy składniki: polityczny (walka i władcza dominacja wspólnoty), komunikacyjny oraz symboliczny (związany z tożsamościami). Kwestia językowa na Ukrainie stała się jednym z kluczowych elementów walki politycznej już od pierwszych lat niepodległości Ukrainy. Przez cały okres istnienia współczesnego państwa ukraińskiego większość sił politycznych próbuje rozgrywać „kartę językową”. Rozgrywanie odbywa się w jednym kierunku — politycy apelują do interesów rosyjskojęzycznej ludności, co nie jest przypadkowe. Istnieją tu dwie przyczyny takiego stanu rzeczy: 1) osobliwości sytuacji językowej na Ukrainie — obecność asymetrycznego bilingwizmu (ci, którzy mówią po ukraińsku, władają też rosyjskim, a nie odwrotnie); 2) niewystarczająca efektywność oficjalnej polityki językowej, która ignorowała realia sytuacji językowej na Ukrainie, próbując w szczególności obejść fakt istnienia na Ukrainie bilingwizmu i wielojęzyczności. Kwestia statusu i funkcjonowania języków regionalnych i mniejszościowych nie została uregulowana, co wywołało odpowiednią reakcję (w szczególności projekt ustawy Jefremowa—Hryneweckiego—Symonenki). Konfliktogenny potencjał problemu językowego na Ukrainie jest wysoki. Potwierdzają to w szczególności materiały polemiki językowej, która regularnie zawiera nieparlamentarne wypowiedzi i ledwo skrywane groźby w stronę przeciwników. Nie można ignorować także licznych forów internetowych, na których omawiana jest kwestia językowa. Trudno byłoby znaleźć inny temat, który wywołuje tyle otwarcie ksenofobicznych wypowiedzi i wezwań skierowanych do przemocy przeciwko przedstawicielom innych wspólnot etnicznych i językowych. Uznanie tego wszystkiego jedynie za przejawy nietolerancji marginesu byłoby zbyt krótkowzroczne. Stanowisko w polemice językowej, a nawet wybór języka komunikacji w tej zaostrzonej sytuacji stają się znakiem podziału na „swoich” i „obcych”. Jedną z ogólnych tez towarzyszących dyskusji językowej jest teza o sztuczności kwestii językowej. Według danych poszczególnych sondaży dziennikarze odmawiają uznania istnienia problemu językowego, jednocześnie uważając, że niesie on w sobie zagrożenie dla Ukrainy. Wymowny jest stosunek do problemu językowego jako do fantomu — wystarczy przestać zwracać na niego uwagę i przestać o nim mówić, a problem sam zniknie. Nowe projekty ustaw o języku, proponowane w ciągu ostatnich lat, mają na celu przezwyciężenie niezgodności między „Ustawą o językach” w USRR z 1989 roku a nową rzeczywistością społeczno-polityczną i językową. Największy rozgłos zyskał niedawny projekt Jefremowa—Hryneweckiego—Symonenki. Głównymi wadami tego projektu są: 1) brak zapewnienia praw językowych dla przedstawicieli wszystkich grup językowych (oprócz rosyjskiej), włącznie z prawami obywateli ukraińskojęzycznych i przedstawicieli innych wspólnot językowych; 2) przewidziano używanie języka rosyjskiego w sferach oficjalnych, edukacji itp. na całym terytorium Ukrainy wbrew regionalnemu statusowi języka rosyjskiego; 3) projekt ustawy radykalnie zmienia zasady edukacji językowej, które ukształtowały się w ciągu ostatnich 20 lat, zamiast elastycznie skorygować te zasady tam, gdzie jest potrzeba; 4) wbrew zasadom Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, projekt zawęża sferę funkcjonowania języka państwowego; „W Ukrainie” czy „na Ukrainie” — jak należy mówić? A tak, jak i żyć — jeśli w pełnowartościowym państwie — to „w Ukrainie”, jeśli na terytorium (czytaj — cudzego państwa) — to „na Ukrainie”. Dzisiaj mamy jeszcze wybór. Jutro może go już nie być. Wszak, jeśli wierzyć ostatnim badaniom socjologicznym, ponad 54% ukraińskich obywateli uważa, że kwestia językowa „nie istnieje”. Tymczasem na tle tak godnej zdziwienia beztroski ingerencja sąsiedniego kraju w sprawy wewnętrzne Ukrainy staje się decydująca. 5) projekt całkowicie odrzuca regulację używania języków w sferze reklamy, prywatnej przedsiębiorczości itd., co nie odpowiada międzynarodowej praktyce; 6) projekt nie daje gwarancji wsparcia innym językom regionalnym i mniejszościowym na Ukrainie, oprócz rosyjskiego. W szczególności zagrożone języki, takie jak krymczacki i karaimski, nie zostały wspomniane nawet w ogólnym wykazie języków; 7) projekt nie przewiduje żadnych instrumentów finansowego zabezpieczenia wdrożenia nowej polityki językowej, co musi być bardzo kosztowne (przygotowanie specjalistów, koszt reformy w sferze edukacji itp.). W przypadku przyjęcia projektu ustawy wzrasta zagrożenie dalszego wypierania języków regionalnych i mniejszościowych. Zamiast wspierania różnorodności językowej wspierana jest unifikacja językowa. Zadeklarowane w projekcie cele są akceptowalne, jednak treść i kierunek zaproponowanej polityki językowej nie odpowiadają ogłoszonym celom. Projekt może wywołać opór społeczny ze względu na swoją faktyczną orientację na zapewnienie praw jedynie obywatelom rosyjskojęzycznym. Zamiast ogólnego wniosku przytoczę słowa Mychajłyny Hruszko: „Kwestia językowa jest jedną z najbardziej bolesnych — na to trzeba patrzeć trzeźwo, szeroko otwartymi oczami, otwarcie mówiąc o błędnych wyobrażeniach i stereotypach i nie próbując lekceważyć „wymyśleń” i „sztucznie rozdmuchiwanych pożarów”. Wszak ogień od uderzenia pioruna i ogień od niedopałka jednakowo są w stanie zniszczyć las”. „Dynamika zmian językowych w postsowieckim Kijowie” (profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, doktor nauk filologicznych Łarysa MASENKO). Badanie procesów zachodzących w życiu językowo-kulturowym stolicy stanowi szczególne zainteresowanie, ponieważ określają one przyszły wektor rozwoju sytuacji językowej w całym kraju. Niestety, przez lata niepodległości szczegółowe badania socjolingwistyczne Kijowa udało się przeprowadzić tylko raz — w 2000 roku dzięki inicjatywie Hanny Zalizniak, która wówczas kierowała Centrum Badań Socjologicznych „Opinia Publiczna” Naukowo-Badawczego Instytutu Problemów Społeczno-Ekonomicznych Kijowa. Jednak dynamikę zmian w sytuacji językowej Kijowa można prześledzić na podstawie niektórych ogólnoukraińskich badań. Ważne dane statystyczne zawiera na przykład monografia charkowskiego etnografa Wołodymyra Skliara „Procesy etnojęzykowe w przestrzeni ukraińskiej: 1989—2001” (Charków, 2009), w której przeprowadzono według wielu parametrów analizę porównawczą wyników spisów powszechnych z 1989 i 2001 roku. Wspomniane badanie potwierdza, że w ciągu tych lat stosunek dwóch grup ludności — ukraińskojęzycznej i rosyjskojęzycznej — według wskaźnika „język ojczysty” uległ największym zmianom właśnie w stolicy. Liczba kijowian, którzy uważają język ukraiński za ojczysty, wzrosła w 2001 roku w porównaniu z 1989 rokiem o prawie 25% (24,9%). Jednocześnie liczba tych, którzy uważali język rosyjski za ojczysty, spadła w stolicy o 38,6%. Ciekawe dane dotyczące sytuacji językowej Kijowa przytacza również socjolog Iryna PrybytKowa w analizie podsumowującej (2001 r.) badania Instytutu Socjologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Wiadomo, że najbardziej zrusyfikowane na Ukrainie są duże miasta, ale, jak zaznacza I. PrybytKowa, kijowianie wykazują znaczne różnice w identyfikacji narodowo-językowej w porównaniu z mieszkańcami innych miast. Tutaj obserwuje się znacznie wyższy niż średnio w dużych miastach odsetek osób, które uznają język ukraiński za ojczysty (62,2%). Chociaż pod względem „języka komunikacji w rodzinie” wskaźnik komunikacji ukraińskojęzycznej zbliża się do średniej statystycznej dla dużych miast (15,6%), to wskaźnik komunikacji rosyjskojęzycznej w rodzinie jest znacznie niższy od średniej statystycznej (30,0%), natomiast dwukrotnie w porównaniu z innymi miastami rośnie grupa osób dwujęzycznych. Ogólnie w Kijowie, jak zaznacza I. PrybytKowa, bilingwizm w komunikacji rodzinnej jest najbardziej rozpowszechniony: tutaj używa się obu języków 2,2 raza częściej niż w dużych miastach i 1,8 raza częściej niż w małych. Należy powiedzieć, że wskaźniki naszego z Hanną Zalizniak badania, które dotyczyły odpowiedzi kijowian na pytanie o język codziennej komunikacji, zbiegły się z przytoczonymi przez I. PrybytKową wskaźnikami dotyczącymi języka komunikacji rodzinnej tylko w części dotyczącej używania języka ukraińskiego (14,8%). Jeśli chodzi o stosunek używania języka rosyjskiego do używania obu języków w równym stopniu, to wynosił on odpowiednio 52,5% do 32,0%. Świadczy to o tym, że w komunikacji rodzinnej kijowian, według danych z 2001 r., bilingwizm był bardziej rozpowszechniony niż w komunikacji poza rodziną, gdzie przeważa język rosyjski. Jednak sondaż przeprowadzony przez Centrum Badań Socjologicznych pod kierownictwem H. Zalizniak w 2004 roku wykazał tendencję do wzrostu liczby bilingwów według wskaźnika „język codziennej komunikacji”: liczba tych, którzy w codziennym życiu używają na zmianę języka ukraińskiego i rosyjskiego, wzrosła w porównaniu z 2000 rokiem o 10% — z 32% do 42%. Ilościowy wzrost osób dwujęzycznych w Kijowie kosztem zmniejszenia przeważającego używania języka rosyjskiego potwierdził początek procesu przesunięcia językowego — przejścia od komunikacji rosyjskojęzycznej do ukraińskojęzycznej. Zmiany te potwierdzała również szereg innych wskaźników badania z 2000 roku. Na przykład 70% kijowian uważało za konieczną dobrą znajomość języka ukraińskiego, podczas gdy za koniecznością dobrej znajomości rosyjskiego opowiedziało się znacznie mniej mieszkańców stolicy (42%). Ale ten pozytywny wektor rozwoju sytuacji językowej w stolicy, jak i na Ukrainie w całości, musiał być wspierany przez państwową politykę językową. I jeśli dwaj pierwsi prezydenci — L. Krawczuk i L. Kuczma jako byli radzieccy funkcjonariusze, najwyraźniej nie przywiązywali wagi do tego zadania, to od W. Juszczenki, którego do władzy doprowadził potężny ogólnoukraiński ruch na rzecz wolności narodowej i społecznej, całe świadome ukraiństwo oczekiwało polityki ochrony interesów narodowych, co w sferze językowej zakładało stworzenie specjalnego organu, wyposażonego w funkcje kontroli nad wykonywaniem ustawodawstwa językowego, w szczególności wykonywaniem 10. artykułu Konstytucji Ukrainy, a także kształtowanie narodowej przestrzeni informacyjno-kulturowej, ochronę jej przed rosyjską ekspansją, wspieranie kultury ukraińskiej itp. Przecież podczas pomarańczowej rewolucji naród ukraiński wykazał swoją siłę i solidarność, zdolność do przełamania inercji ery radzieckiej, która nie pozwala krajowi ruszyć do przodu. Na nasze nieszczęście, godna zdziwienia bezradność W. Juszczenki na wysokim stanowisku, powierzonym mu przez ukraińską wspólnotę, doprowadziła do obecnej utraty osiągnięć pomarańczowej rewolucji i dojścia do władzy tej antyukraińskiej mniejszości, przeciwko której powstał Majdan jesienią 2004 roku. Obecne kierownictwo chce zawrócić kraj do radzieckiej przeszłości. Ale raczej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn