Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

MYKOŁA PETRENKO: «PIEŚŃ O NIEZNISZCZALNOŚCI MATERII» NASZEGO DUCHA

Слово Просвіти, №45 за 2010 рік

Ihor PAWŁYUK, m. Lwów We wszystkich czasach i u wszystkich świadomych narodów, które dbają o swoją zdrową przyszłość, ceniono i chroniono dzieci oraz ludzi starszych, zwłaszcza tych, których przyjęło się nazywać starszyzną. Zapraszano ich do pałaców władców, radzono się ich. Najmądrzejszych z nich uważano za autorytety moralne, ponieważ oni, ich życie, ostatecznie najbardziej odpowiadało owej paradoksalnej biblijnej formule: „Bądźcie jak dzieci”… Z jasnymi, bezpośrednimi dziećmi wieki i narody kojarzą także swoich najlepszych poetów — jak to u wiecznie młodego klasyka w „Motywach perskich”: „Ty — dziecko, w tym sporu nie ma, A i ja czyż nie jestem poetą?”… A jak wtedy odnosić się do Mykoły Jewhenowycza Petrenki — prawdziwego starszego ukraińskiej literatury?.. Tak właśnie się odnosić, jak nakazuje odwieczna mądrość narodów: słuchać (czyli szanować) i kochać. I nie tylko za dziesiątki wydanych przez niego różno-gatunkowych książek: dla dzieci, poetyckich, prozatorskich, dramaturgicznych, piosenkowych, eseistycznych… Historia ukraińskiej literatury nie zna zbyt wielu pisarzy, którzy tak naturalnie, lekko, profesjonalnie swobodnie, bez wymuszenia czuliby się w różnych gatunkach, jak dziedziczny rolnik w swoim wieloprofilowym gospodarstwie, który jednakowo dobrze radzi sobie ze stawem, sadem, młynkiem i wiśniowym ogrodem… I w tym także jasna osobliwość talentu rodowitego połtawianina z ciężkim losem-wolą, ale jasnym sercem i mądrą głową — Mykoły Petrenki, którego w bliskim mu już od wielu dziesięcioleci Lwowie jedni nazywają ufnie-intymnie: Wujku Mykoło, inni — poważnie: Mykoło Jewhenowyczu, niektórzy — „po zachodniemu”, panie Mykoło, jeszcze inni po prostu — jak okręt, gwiazdę, zjawisko przyrodnicze — PETRENKO. Ale jestem przekonany, że u wszystkich dobrych ludzi na wspomnienie czy przy spotkaniu tego Wujka Lwa ukraińskiej literatury robi się cieplej na duszy. To jest właśnie sekret szczęśliwego połączenia talentu pisarza i talentu Człowieka, który nie pretenduje do anielskości, dydaktyzmu, profesjonalnego patriotyzmu i innych „izmów”, naturalnie odpowiadając owej maksymie, ogłoszonej, jak wiadomo, w stanie obrony przed oskarżeniem o dekadentyzm przez Iwana Frankę: Ja z pijącymi za płot nie wylewam, Z jedzącymi jem, do bójki mam buki, Na święcie życia nie ziewam, Lecz w biedzie nie opuszczam rąk. Lepiej niż taki poprzednik Petrenki, o samym naszym aksakalu nie powiesz, znając Mykołę Jewhenowycza także jako Człowieka, z którym bywało się w rozmaitych sytuacjach życiowych: od kieliszkowo-towarzyskich- Obiecują szlachta i bojarzy Grosiki, majątki, rangi. A za naszą cześć — Strasznej kary My sami czekamy z wojny. Nie bywa prawda trójjedyna, To tylko śmierć nas trzy razy porąbała. Niczym chmura, sunie czarny dzień. Ukraińska zbolała hańba, — czytamy w przypadkowo otwartym i w całości zacytowanym wierszu — diagnozie społeczeństwa — „Niepodzielona buława” z książki wybranej liryki, w przedmowie do której literaturoznawca, krytyk Mykoła Ilnycki mianuje Mykołę Petrenkę przede wszystkim jako poetę-liryka, z czym nie można się nie zgodzić, chyba że dodać: liryka dramatyzowanego talentu, liryka-pieśniarza, którego tekstobiografia niezaprzeczalnie świadczy o pięknej sile ukraińskiej rasy i daje nadzieję nam, młodszym, na (według Bohdana-Ihora Antonycza) „niezniszczalność materii” naszego ducha. Tutaj, obok takiej oto obywatelsko nawołującej liryki, ten, kto naprawdę kocha poezję, znajdzie klasycznie-tradycyjnie proste, jasne i głębokie, jak wszystko co genialne, wiersze, strofy, wersy-aforyzmy także o kochaniu-miłości, miłości-kochaniu, kosmosie, przyrodzie, ojczyźnie-państwie i państwie-ojczyźnie, wiersze-dedykacje dla przyjaciół-towarzyszy, wśród których Pawło Usyk — „kolega z klasy i współpracownik w faszystowskiej katordze”, chirurg Mychajło Pawłowśkyj, poeta Mykoła Winhranowśkyj, „znawca lasów i poeta Wołodymyr Bondarenko”… w rozdziałach „Moje miasteczko nad Sułą”, „Odwiedziny Buchenwaldu”, „Desperacki marsz hetmana Petra Doroszenki”, „Wierzba”, „Kłosy. 1933”, „Imiona”, „To gdzież nasz miecz?”, „Na wielkich krzyżach”, „Modlitwa ojca Zenona”, „Twoja tajemnica”, „Dziki wiąz”, „Z ostatniego notatnika” — jak choćby w wierszu „W lesie tak”: Nie ufaj ani wronie, ani krukowi, Ani wspomnieniu, co bólem oparzy: W lesie jest komu położyć rękę, Położyć rękę na twoje ramię. W lesie tak: tu nie szukaj rezonu Czyjejś fałszy — fałszy nie bywa: Jak szczodry kum, tu bezmiarem ozonu Podzielą się drzewa i trawa. W lesie tak — w lesie, w lesie, lesie: Przypomniało się — co wydeptane dawno, Przypomniało się: dziadowska włócznia w strzesze I niedotkany wieczny sztandar. Albo też (z wiersza „Kiedy umrze rusałka”): Kiedy umrze rusałka… Ależ — umrze przecież!.. Strumieniuje kołysanka Nad bezmiarem rzeki. Czy po prostu biały jasny wiersz-strofa o dalekiej-bliskiej miłości „Zielnik”: Twój uśmiech do mnie, Niczym ten kwiat, Włożę ostrożnie Pomiędzy stronami Grubej księgi — Kiedyś przypomnę sobie Zasuszony cud. Powierzać taką, zakorzenioną w folklorze, najlepsze, nieśmiertelne klasyczne wzorce, poezję, która chwyta za duszę i podnosi ducha, akademicką algebrą nie ma sensu, wszak „Kto ma uszy, niechaj słucha” („Ewangelia według Mateusza, 13:3-8”). Najlepsze wiersze poetów prawie zawsze stają się pieśniami, dlatego prawdziwy poeta (według Iwanem Franką) gotów był wyrzec się wszystkich swoich wierszy dla jednego, który stałby się pieśnią ludową. Wśród znanych pieśni do słów Mykoły Petrenki są: „Kalyna prymorozena” (kompozytor Wołodymyr Iwasjuk), „Karpaty”, „Niczne misto”, „Ty zabud ci słowa” (kompozytor Myrosław Skoryk), „Namaluj meni nicz” (kompozytorzy Bohdan Weselowśkyj, Myrosław Skoryk). Najtrudniej zaś, jak wiadomo, pisać dla dzieci. Tak więc tatuś i dziadziuś Mykoła Jewhenowycz Petrenko jest autorem wielu dobrych i jasnych książeczek dla dzieci, wśród których są: „Mariczka-newelyczka”, którą ilustrowała słynna artystka Sofija Karaffa-Korbut, „Swit czekaje na tebe”, „Czom ne rostut warenyky”, „Zabłuda”, „Pochid na Czornohoru”, „Wyszynanka wid anheła…”, a także sztuk dla dzieci, które wystawiano w Pierwszym Teatrze Dziecięcym we Lwowie oraz w teatrach innych miast. Przy tym pisarz, którego wrodzony demokratyzm przejawia się zarówno w unikaniu wszelkich stanowisk i atrybutów kariery, jak i w tak zewnętrznych przejawach wewnętrznej niezależności, wolności — jak niechęć do noszenia garnituru, jest autorem licznych materiałów publicystycznych i literacko-krytycznych, pracował bezpośrednio w redakcjach gazet rejonowych i obwodowych, był redaktorem lwowskiego studia telewizyjnego. Tylko poeta-Mistrz z taką życiową biografią może pisać tak przejrzystą, mądrą, pozornie prostą prozę, którą czytamy w książce „Samospałennia swiczi”. Te nowele-przypowieści pod względem treści i pełnego zaufania sposobu opowiadania momentami „ciągną” na dobrze zredagowaną powieść, a czyta się je tak łatwo, jak bajki w dzieciństwie, „Małego Księcia” Saint-Exupéry’ego, ponieważ wielu współczesnych rozpoznaje w nich siebie, sprototypowanych, gdzie nawet same tytuły przyciągają, intrygują: „Ocinyty robotu Boha”, „W peredczutti narodżennia”, „Tam, za tymy dwerzyma”, „Mynule widsachnułosia wid mene”, „Wisnyk u czornomu”, „Z czożoho rebra”, „Kolorom diwochoji cznoty”, „Tam, de mene ne buło”… „Jak buw ja derewom… Czekajcie, nie tak: rosło sobie drzewo. Miałem tylko bezpośredni udział w jego pojawieniu się na świecie: ojciec zasadził dziczkę na cześć moich urodzin. Drzewo i wyrosło — krępe i sękate, smukłe, z porywczą duszą, z bujną zieloną czupryną. W nim ptaki świergotały, pod nim ja pierwszy raz dziewczynę pocałowałem i wszystko takie… Zestarzało się moje drzewo. Zgarbiło się, spróchniało, wyłysiało, tylko że bujna jemioła na nim się przyjęła. Lecz w dziupli sowa siedzi, oczyska takie ogromne. […] Ta sowa — do drzewa: — A widzisz, widzisz, i ona już nie taka młoda, nie ta co dawniej!.. — I jakaś niedobra radość w tym jej chrapliwym szeptaniu. Daj spokój, sowo, czyż nie wstyd ci? I tobie, drzewo, czyż nie wstyd?”, — czytamy takie oto wewnętrznie zrytmizowane, znowuż, po dziecięcemu czyste, nie zepsute słowo noweli-przypowieści towarzyskiego, otwartego siwego bajarza-pieśniarza. Ogólnie rzecz biorąc, aby zrozumieć, pojąć wieloaspektową twórczość patriarchy ukraińskiej literatury Mykoły Jewhenowycza Petrenki, trzeba stworzyć cały instytut naukowo-badawczy, a aby poczuć talent — trzeba (za Hryhorem Tiutiunnykiem) po prostu-prościutko pokochać… Mistrza, stworzony przez niego świat i życie w nim oraz życzyć mu zdrowia i szczęścia jeszcze na wiele ziemskich lat, a nam szczęścia ogrzewania się przy wysokim werbalnym ognisku jego młodej duszy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn